१०८ उपनिषद् (साधना खण्ड - भाग ३)
108 Upanishads Part 3 - Sadhana Khand
पण्डित श्रीराम शर्मा आचार्य द्वारा
स्रोत: संस्कृति संस्थान बरेली · संस्कृति संस्थान बरेली (उद्गम)
त्रिशिखिब्राह्मणोपनिषत् । [ १६७
त्रिशिखिब्राह्मणोपनिषत् । [ १६७
उपस्थ के ऊपर रखे, इस प्रकार सीधा शरीर करके बैठने को
सिद्धासन कहते हैं । दोनों पैरों को जमीन पर फैलाकर दोनों हाथों से
पैर के अँगूठों को पकड़ ले और फिर सिर को घुटनों पर लगावे, यह
पश्चिमोत्तान आसन होता है । जिस प्रकार बैठने से सुख और स्थिरता
प्राप्त हो, उसी प्रकार बैठने को सुखासन कहते हैं । जो व्यक्ति असमर्थता
के कारण अन्य आसनों को न लगा सके, वह इसको लगावे । जिसने
आसन को जीत लिया उसने तीनों लोकों को जीत लिया ॥४६-५२॥
यमैश्च नियमैश्चैव ह्यासनेश्च सुसंयतः ।
नाडीशुद्धिं च कृत्वाऽऽदौ प्राणायामं समाचरेत् ॥५३॥
देहमानं स्वांगुलिभिः षण्णवत्यंगुलायतम् ।
प्राणः शरीरादधिको द्वादशांगुलमानतः ॥५४
देहस्यमनिलं देहसमुद्भू तेन वह्निना ।
न्यूनं समं वा योगेन कुर्वन्ब्रह्मविदिष्यते ॥५५
देहमध्ये शिखिस्थानं तप्तजाम्बूनदप्रभम् ।
त्रिकोणं द्विपदामन्यच्चतुरश्रं चतुष्पदाम् ॥५६
वृत्तं विहङ्गमानां तु षडश्रं सर्पजन्मनाम् ।
अष्टाश्रं स्वेदजानां तु तस्मिन्दीपवदुज्ज्वलम् ॥
कन्दस्थानं मनुष्याणां देहमध्यं नवांगुलम् ।
चतुरंगुलमुत्सेधं चतुरंगुलमायतम् ॥५७
अण्डाकृति तिरश्चां च द्विजानां च चतुष्पदाम् ।
तुन्दमध्यं तदिष्टं वै तन्मध्यं नाभिरिष्यते ॥५८
तत्र चक्रं द्वादशारं तेषु विष्ण्वादिमूर्तयः ।
अहं तत्र स्थितश्चक्रं भ्रामयामि स्वमायया ॥५९
अरेषु भ्रमते जीवः क्रमेण द्विजसत्तमः ।
समथा भ्रमति लतिका ॥६०