विष्णु स्मृति (वैष्णव धर्मशास्त्र - नन्दपण्डित कृत वैजयन्ती टीका सहित सटीक)

PREFACE. 7
It remains for me to express my sincerest thanks to Dr.
A. F. Rudolf Hoernle for his great kindness in charging him-
self with the final revision of each proof. I was not able to cor-
rect the proof sheets more than once myself, because they had to
be sent out from India.
J. JOLLY.
Würzburg, April 2nd, 1881.
Corrections in the Translation (see above, p. 5).
I, 61 (p. 11) read four arms—III, 74*(p. 21) after avarice add or fear—V, 1
(p. 24) after death add excepting Brâhmaṇas—VIII, 1 (p. 48) read follow the
incompetent witnesses.—XVI, 5 ,9 (p. 66) read Pulkasa, Pulkasas—XVI, 17
(p. 67) after descent add which depends on their parents—XIX, (p. 75)
read left to right—XXI, 19 (p. 86) read for the twelfth time—p. 100, last note
read 30-32—XXXII, 3 (p. 129) for their read a and an—LI, 31 (p. 166) read
Kapiṅgala—LI, 40 (p. 168) for seven read three—LIII, 4 (p. 174) read ox-cart
—LIV, 16, lines 3-4 (p. 177) read a damsel married to one whose elder brother
is not married—LXVIII, 17 (p. 219) read Nor in a cowering position.—XCVI,
67 and note (p. 284) read sthâlaka—XCVII, general note (p. 287) add 17-
21. Bhagavad-gîtâ XIII, 14-18.
The brackets have become misplaced: VII, 3 (p. 46) read in a court of judicature
(on the king ordering it)—XXII, 34 (p. 90) read and their parents (in three
nights)—XXII, 40 (p. 91) close before in—XXII, 78 (p. 93) close after pure—
LIV, 31 (p. 180) read (blame or) shun.

itized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalga
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

... wait, what is after अङ्गं?
Wait, line 2 ended with: अङ्गं
Line 3 starts with:
च्छिन्नो or छिन्नो?
Look at the first letter:
छ with top double? It's च्छिन्नो (chchinno) or छिन्नो?
It has a loop: छिन्नो or च्छिन्नो? Looks like च्छिन्नो (ch-chinno).
Next: वेदाग्रभागः
Next: स्रुगादिसंमार्जनार्थः । (Wait, look at 'स्रुगादि...': स्र with u = स्रु, ग with a-matra = गा, द with i-matra = दि, स with anusvara = सं, म with a-matra and repha = मार्, ज = ज, न = न, र्थ = र्थाः / र्थः = र्थः ।)
Next: तावेव तद्भूषये कुण्डले च ।
Wait, look at: तद्भूषये?
त - द् - भू - ष - ये or तद्भूषणे?
Look at the letter: ण with e-matra! तद्भूषणे!
And after that: कुण्डले च । (kuṇḍale ca .)

Line 4 of commentary:
`आज्यमान्यधारा... । स्रुवस्तु

२ ॥ विष्णुस्मृतौ १ ॥
उद्गात्रान्त्रो होमलिङ्गो बीजौषधिमहाफलः ।
वेद्यन्तरात्मा मन्त्रस्फिग्विह्वतः सोमशोणितः ॥ ६ ॥
वेदिस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यादिवेगवान् ।
प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरन्वितः ॥ ७ ॥
दक्षिणाहृदयो योगमहामन्त्रमयो महान् ।
उपाकर्मौष्ठरुचिरः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः ॥ ८ ॥
नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः ।
छायापत्नीसहायो वै मणिशृङ्ग इवोदितः ॥ ९ ॥
महीं सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम् ।
एकार्णवजलभ्रष्टामेकार्णवगतः प्रभुः ॥ १० ॥
दंष्ट्राग्रेण समुद्धृत्य लोकानां हितकाम्यया ।
आदिदेवो महायोगी चकार जगतीं पुनः ॥ ११ ॥
एवं यज्ञवराहेण भूत्वा भूतहितार्थिना ।
उद्धृता पृथिवी सर्वा रसातलगता पुरा ॥ १२ ॥

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit verses, critical apparatus, and commentary:

॥ विष्णुस्मृतौ १ ॥ ३
उद्धृत्य निश्चले स्थाने स्थापयित्वा तथा स्वके ।
यथास्थानं विभज्यापस्तद्गता मधुसूदनः ॥ १३ ॥
सामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयीश्च नदीषु च ।
पल्वलेषु च पाल्वल्यः सरःसु च सरोभवाः ॥ १४ ॥
पातालसप्तकं चक्रे लोकानां सप्तकं तथा ।
द्वीपानामुदधीनां च स्थानानि विविधानि च ॥ १५ ॥
स्थानपालांल्लोकपालान्नदींशैलवनस्पतीन् ।
ऋषींश्च सप्त धर्मज्ञान्वेदान्साङ्गान्सुरासुरान् ॥ १६ ॥
पिशाचोरगगन्धर्वयक्षराक्षसमानुषान् ।
पशुपक्षिमृगांश्चांश्च भूतग्रामं चतुर्विधम् ॥
मेघेन्द्रचापशम्याद्यान्यज्ञांश्च विविधांस्तथा ॥ १७ ॥
एवं वराहो भगवान्कृत्वेदं सचराचरम् ।
जगज्गाम लोकानामविज्ञातां तदा गतिम् ॥ १८ ॥
13. स्थापिता च C¹˒²v. • 14. सामुद्राश्च and पाल्वल्यः (पाल्वल्यः)
all; the latter for metrical reasons. The sense and the
analogy with नादेयीश्च would have required accusative
forms. सरोवराः ॥ C¹˒²; सरोद्गवाः ॥ v, from the C. 16. नदीः
V¹⁻⁴. 17. c om. v. ॰चापसम्प्रातान् C¹˒². 18. विष्णुः स्थावर-
जङ्गमं । चराचरं जगत्कृत्वा तत्रैवान्तरधीयत ॥ V⁴.
13, 14...स्थापयित्वा तद्गताः पृथिवीस्थाः समुद्रजा अपः समुद्रेषु...
यथास्थानं विभज्य गमयित्वा... 17. ... इन्द्रचाप इन्द्रधनुः । शम्या
विद्युत् । आदिशब्देन ग्रहनक्षत्रादीनां ग्रहणम्... 18...वराहो वराह-
रूपो विष्णुरिदं चराचरं ( सचरा० ? ) स्थावरजङ्गमं जगद्विश्वं कृत्वा
लोकानां... अविज्ञातामलक्षितां गतिं स्थानं जगाम...

8 ॥ विष्णुस्मृतौ १ ॥
अविज्ञातां गतिं याते देवदेवे जनार्दने ।
वसुधा चिन्तयामास का धृतिर्मे भविष्यति ॥ १९ ॥
पृच्छामि कश्यपं गत्वा स मे वक्ष्यत्यसंशयम् ।
मदीयां वहते चिन्तां नित्यमेव महामुनिः ॥ २० ॥
एवं सा निश्चयं कृत्वा देवी स्त्रीरूपधारिणी ।
जगाम कश्यपं द्रष्टुं दृष्ट्वांस्तां च कश्यपः ॥ २१ ॥
नीलपङ्कजपत्राक्षीं शारदेन्दुनिभाननाम् ।
अलिसंघालकां शुभ्रां बन्धुजीवाधरां शुभाम् ॥ २२ ॥
सुभ्रूं सुसूक्ष्मदशनां चारुनासां नतध्रुवम् ।
कम्बुकण्ठीं संहतोमूं पीनोरुजघनस्थलाम् ॥ २३ ॥
विरेजतुः स्तनौ यस्याः समौ पीनौ निरन्तरौ ।
शक्रेभकुम्भसंकाशौ शातकुम्भसमद्युती ॥ २४ ॥
मृणालकोमलौ बाहू करौ किसलयोपमौ ।
रुक्मस्तम्भनिभावूरू गूढे श्लिष्टे च जानुनी ॥ २५ ॥
21. स C¹,²v. 22. बन्धुपुष्पा० V⁴. 23. सुशुभ्रस्पृष्टदशनां C¹,²;
सुशुभ्रदशनां v. ०स्थलं ॥ V¹⁻³; ०स्थलीं ॥ C¹,²; ०स्तनीं v. 24. विरे-
जतुस्तना C¹,². मत्तेभकुम्भ० C¹,²v. 25. श्लिष्टे all; अश्लिष्टे अनभि-
व्यक्तसंधिनी N.
19... मयेदानीं धृतिराधारशक्तिः का भविष्यति ॥ 23... परस्परस्पर्श-
सुखानुबुभूषया चान्योन्यसंश्लिष्टोरुयुगलां... पीनताभूषितोरुजघनविधयाम् ॥
24. समौ गर्वपर्वताविव स्वस्थानादचलितौ । युगपत्तुलया तुलिताविवान्यूना-
धिकपरिमाणौ वा ! ... निरन्तरावन्योन्यसंश्लेषिणौ । शक्रेभकुम्भाविव विस्रस्ता-
मुक्ताकलापौ । मदनमहाराजमचाराज्याभिषेकायासादितौ बहलकुङ्कुमा-
र्चितौ शातकुम्भकुम्भाविव राजमानावुरोजौ... 25... गूढे अतिमांसलतया
अस्पष्टे...

॥ विष्णुस्मृतौ १ ॥ ५
जङ्घे विरोमे सुसमे पादावतिमनोरमौ ।
जघनं च घनं मध्यं यथा केशरिणः शिशोः ॥ २६ ॥
प्रभायुता नखास्ताम्रा रूपं सर्वमनोहरम् ।
कुर्वाणां वीक्षितैर्नित्यं नीलोत्पलयुता दिशः ॥ २७ ॥
कुर्वाणां प्रभया देवीं तथा वितिमिरा दिशः ।
सुसूक्ष्मशुक्लवसनां रत्नोत्तमविभूषिताम् ॥ २८ ॥
पदन्यासैर्वसुमतीं सपद्मामिव कुर्वतीं ।
रूपयौवनसंपन्नां विनीतवदुपस्थिताम् ॥ २९ ॥
समीपमागतां दृष्ट्वा पूजयामास कश्यपः ।
उवाच तां वरारोहे विज्ञातं हृद्गतं मया ॥ ३० ॥
धरे तव विशालाक्षि गच्छ देवि जनार्दनम् ।
स ते वक्ष्यत्यशेषेण भाविनी ते यथा धृतिः ॥ ३१ ॥
क्षीरोदे वसतिस्तस्य मया ज्ञाता शुभानने ।
ध्यानयोगेन चार्वङ्गि त्वदर्थं तत्प्रसादतः ॥ ३२ ॥
एवमित्युक्ता संपूज्य कश्यपं वसुधा ततः ।
प्रययौ केशवं द्रष्टुं क्षीरोदमथ सागरम् ॥ ३३ ॥
सा ददर्शामृतनिधिं चन्द्ररश्मिमनोहरम् ।
31. स्थितिः ॥ C¹'²v. 32. तज्ज्ञानं C¹'²; तदङ्गं v. 33. इत्येव-
मुक्ता V¹⁻³ C¹'²v ; यथा भगवतोच्यते एवमित्युक्ता N.
26. आरोहावारोहाभ्यामतिसमौ... 27...दिशः। दिग्भागान्नीलोत्पल-
युतानिव कुर्वाणाम् ॥ 32...तत्प्रसादत इति निजयोगोपायनिर्देशः। ...

itized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalga
६ ॥ विष्णुस्तवौ १ ॥
पवनक्षोभसंजातवीचीशतसमाकुलम् ॥ ३४ ॥
हिमवच्छतसंकाशं भूमण्डलमिवापरम् ।
वीचीहस्तैः प्रचलितैराह्वयानमिव क्षितिम् ॥ ३५ ॥
तैरेव शुभ्रतां चन्द्रे विदधानमिवानिशम् ।
: अन्तरस्थेन हरिणा विगताशेषकल्मषम् ॥ ३६ ॥
यस्मात्तस्मात्तु बिभ्रन्तं सुशुभ्रां तनुमूर्जिताम् ।
पाण्डुरं खगमागम्यमधोभुवनवर्तिनम् ॥ ३७ ॥
इन्द्रनीलकडाराख्यं विपरीतमिवाम्बरम् ।
फलावलीसमुद्भूतवनसंघसमाचितम् ॥ ३८ ॥
निर्मोकमिव शेषाहेर्विस्तीर्णं तमतीव हि ।
तं दृष्ट्वा तच मध्यस्थं ददृशे केशवालयम् ॥ ३९ ॥
अनिर्देश्यपरीमाणमनिर्देश्यर्धिसंयुतम् ।
शेषपर्यङ्कगं तस्मिन्ददर्श मधुसूदनम् ॥ ४० ॥
शेषाहिफणरत्नांशुदुर्विभाव्यमुखाम्बुजम् ।
शशाङ्कशतसंकाशं सूर्य्यायुतसमप्रभम् ॥ ४१ ॥
35. ॰हस्तैर्धवलितैरा॰ C^{1,2}v. 41. T. om. V⁴.
35. हिमाचलानां शतेन संकाश्यमानमपरं भूमण्डलमिव वीचीनां
हिमवदाकारत्वात् । वीचय एव हस्तास्तैरतिचपलैः क्षितिमाह्वयानमिव ॥
36. तैरेव क्षीरवीचीहस्तैरनिशं प्रक्षालनेन चन्द्रमसि शौक्ल्यातिशयं
विदधानमिव ।... 37. यस्माद्धरिणाहृतकल्मषस्तस्मादतिशुद्धामूर्जितां
स्फुरन्तीं तनुं धारयन्तम् ।... 38. ...विपरीतं अधोगतमम्बरमिव तस्यापि
नीलरक्तादिमयव्याप्तत्वात् । समुद्भूतं संजातशोभम्...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

॥ विष्णुस्मृतौ १ ॥ ७
पीतवाससमक्षोभ्यं सर्वरत्नविभूषितम् ।
मुकुटेनार्कवर्णेन कुण्डलाभ्यां विराजितम् ॥ ४२ ॥
संवाह्यमानाङ्घ्रियुगं लक्ष्म्या करतलैः शुभैः ।
शरीरधारिभिः शस्त्रैः सेव्यमानं समन्ततः ॥ ४३ ॥
तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं ववन्दे मधुसूदनम् ।
जानुभ्यामवनीं गत्वा विज्ञापयति चाप्यथ ॥ ४४ ॥
उद्धृताहं त्वया देव रसातलतलं गता ।
स्वस्थाने स्थापिता विष्णो लोकानां हितकाम्यया ॥ ४५ ॥
तच्चाधुना मे देवेश का धृतिर्वै भविष्यति ।
एवमुक्तस्तदा देव्या देवो वचनमब्रवीत् ॥ ४६ ॥
वर्णाश्रमाचाररताः शास्त्रैकतत्परायणाः ।
त्वां धरे धारयिष्यन्ति तेषां त्वद्भार आहितः ॥ ४७ ॥
एवमुक्ता वसुमती देवदेवमभाषत ।
वर्णानामाश्रमाणां च धर्मान्वद सनातनान् ॥ ४८ ॥
45. खे स्थाने C¹, ²v. 47. एताः शास्त्रैकतत्पराः । V⁴. 48. धर्मा-
न्मह्यं वदाशु भोः ॥ V⁴ in mg. ; धर्मान्वद सनातन ॥ V¹⁻³ ; सना-
तनान् ॥ C¹, ²v ; C. defective. See 63 (शाश्वतान्).
43. ...मृदुतरैः करतलैः सस्नेहं संवाहितचरणकमलम् । शङ्खचक्र-
गदापद्माधिष्ठात्रीभिर्देवताभिर्मूर्तिमतीभिः पार्श्वयोरुपास्यमानम् ॥ 44. ...
मधुसूदनमवलोक्यावनिर्नतजानुमण्डला धारणी अभिवाद्यानन्तरं स्वाभि-
मतं विज्ञापयामास ॥ 45. ...स्वस्थाने स्थापिता...

८ ॥ विष्णुस्तवौ १ ॥
त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि त्वं हि मे परमा गतिः ।
नमस्ते देव देवेश देवारिबलसूदन ॥ ४९ ॥
नारायण जगन्नाथ शङ्खचक्रगदाधर ।
पद्मनाभ हृषीकेश महाबलपराक्रम ॥ ५० ॥
अतीन्द्रिय सुदुष्पार देव शार्ङ्गधनुर्धर ।
वराह भीम गोविन्द पुराण पुरुषोत्तम ॥ ५१ ॥
हिरण्यकेश विश्वाक्ष यज्ञमूर्ते निरञ्जन ।
क्षेत्र क्षेत्रज्ञ लोकेश सलिलार्णवशायक ॥ ५२ ॥
मन्त्र मन्त्रवहाचिन्त्य वेदवेदाङ्गविग्रह ।
जगतोऽस्य समग्रस्य सृष्टिसंहारकारक ॥ ५३ ॥
धर्माधर्मज्ञ धर्माङ्ग धर्मयोने वरप्रद ।
विष्वक्सेनामृत व्योम मधुकैटभसूदन ॥ ५४ ॥
बृहतां बृंहणाज्ञेय सर्व सर्वाभयप्रद ।
वरेण्यानघ जीमूताव्यय निर्माणकारक ॥ ५५ ॥
52. सलिलान्तर० C^{1, 2}v. 53. यन्त्रमन्त्र० C^{1, 2}. 54. धर्म धर्मज्ञ
C^{1, 2}. 55. ०ज्ञेय C^{1, 2}v. निर्वाण० C^{1-2}.
51. ...सुतरां दुर्ज्ञेयं पारमन्तो यस्य । सुदुष्पापेति पाठे दुरधिगमः ।
देवो द्युतिमान्। 52. ...विश्वस्मिन्नक्षिणी यस्य सर्वसाक्षित्वात् । विश्वतो
ऽक्षिणी यस्येति वा। 53. ...मन्त्रो ऋगादिः...। ...मन्त्रं वहति पठतीति
होता। ...वेदा ऋगादयः । वेदाङ्गानि शिक्षादीनि । उभयं विग्रहो यस्य ।
... 55. बृहतां परममहत्परिमाणानां कालाकाशादीनाम्... । अज्ञेयो
ज्ञातुमशक्यः। ...सर्वरूपत्वात्सर्वः। ...जगतो विश्वस्य निर्माणं करोति...

॥ विष्णुस्मृतौ १ ॥ ६
आप्यायन अपां स्थान चैतन्याधार निष्क्रिय ।
सप्तशीर्षाध्वरगुरो पुराण पुरुषोत्तम ॥ ५६ ॥
ध्रुवाक्षर सुसूक्ष्मेश भक्तवत्सल पावन ।
त्वं गतिः सर्वदेवानां त्वं गतिर्ब्रह्मवादिनाम् ॥ ५७ ॥
तथा विदितवेद्यानां गतिस्त्वं पुरुषोत्तम ।
प्रपन्नास्मि जगन्नाथ ध्रुवं वाचस्पतिं प्रभुम् ॥ ५८ ॥
सुब्रह्मण्यमनाधृष्यं वसुषेणं वसुप्रदम् ।
महायोगबलोपेतं पृश्निगर्भं धृतार्चिषम् ॥ ५९ ॥
वासुदेवं महात्मानं पुण्डरीकाक्षमच्युतम् ।
सुरासुरगुरुं देवं विभुं भूतमहेश्वरम् ॥ ६० ॥
एकव्यूहं चतुर्बाहुं जगत्कारणकारणम् ।
ब्रूहि मे भगवन्धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतान् ॥ ६१ ॥
आश्रमाचारसंयुक्तान्सरहस्यान्ससंग्रहान् ।
एवमुक्तस्तु देवेशः पुनः क्षोणीमभाषत ॥ ६२ ॥
61. चतुर्वर्णां C1,2v.
56. आप्याययति जगदिति । ... चैतन्यस्य विज्ञानस्याधारो निवास-
स्थानम् ।... 57. सुतरां सूक्ष्माः परमाणवस्तेषामीशः क्रियादिहेतुः ...
59. ...सुतरां ब्रह्मण्य इति...। ब्रह्मण्ये वेदाय ब्राह्मणाय वा हित इति
ब्रह्मण्यः । ... पृश्निराकाशो गर्भे यस्य । तस्मात् ... आकाशः संभूत
इति श्रुतेः । धृतान्यर्चींषि तेजांसि सूर्यादिषु येन । तेजस्तेजस्विनामहं
प्रभास्मि शशिसूर्ययोः । इत्यादि स्मरणात् ॥ 60. ...विभुर्व्यापकः ... ।
61. एक एव व्यूहो विराट्स्वरूपो यस्य ।... जगत्कारणानां महाभूतानाम्...
2

१० ॥ विष्णुस्मृतौ १ ॥ २ ॥
शृणु देवि धरे धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतान् ।
आश्रमाचारसंयुक्तान्सरहस्यान्ससंग्रहान् ॥ ६३ ॥
ये तु त्वां धारयिष्यन्ति सन्तस्तेषां परायणान् ।
निषण्णा भव वामोरु काञ्चनेऽस्मिन्वरासने ॥ ६४ ॥
सुखासीना निबोध त्वं धर्मान्निगदतो मम ।
शुश्रुवे वैष्णवान्धर्मान्सुखासीना धरा तदा ॥ ६५ ॥ १ ॥
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चेति वर्णाश्चत्वारः । १ ।
तेषामाद्या द्विजातयस्त्रयः । २ । तेषां निषेकाद्यः श्मशा-
नान्तो मन्त्रवत्क्रियासमूहः । ३ । तेषां च धर्माः । ४ ।
ब्राह्मणस्याध्यापनम् । ५ । क्षत्रियस्य शस्त्रनित्यता । ६ ।
वैश्यस्य पशुपालनम् । ७ । शूद्रस्य द्विजातिशुश्रूषा । ८ ।
द्विजानां यजनाध्ययने । ९ । अथैतेषां वृत्तयः । १० ।
ब्राह्मणस्य याजनप्रतिग्रहौ । ११ । क्षत्रियस्य क्षितिपा-
लनम् । १२ । कृषिगोरक्षवाणिज्यकुसीदये।निपोषणानि
वैश्यस्य । १३ । शूद्रस्य सर्वशिल्पानि । १४ । आपद्यन-
न्तरा वृत्तिः । १५ ।
II, 2. द्विजातयः । C¹'²v.
II, 13. ...योनिर्यवव्रीह्यादिबीजं तत्पोषणं रक्षणम् । ... 14. शि-
ल्पानि चित्रकारादीनि । सर्वशब्देन वैश्यवृत्तीनां क्रयादीनामपि
ग्रह्णम् ।... 15... अनन्तरा संनिहिता कनीयसी... वृत्तिः ।...

digitized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalg
॥ विष्णुस्मृतौ २ ॥ ३ ॥ ११
क्षमा सत्यं दमः शौचं दानमिन्द्रियसंयमः ।
अहिंसा गुरुशुश्रूषा तीर्थानुसरणं दया ॥ १६ ॥
आर्जवं लोभशून्यत्वं देवब्राह्मणपूजनम् ।
अनभ्यसूया च तथा धर्मः सामान्य उच्यते ॥ १७॥ २ ॥
अथ राजधर्माः । १ । प्रजापरिपालनम् । २ । वर्णाश्र-
माणां स्वे स्वे धर्मे व्यवस्थापनम् । ३ । राजा च जाङ्गलं
पशुव्यं सस्योपेतं देशमाश्रयेत् । ४ । वैश्यशूद्रप्रायं च । ५ ।
तत्र धन्वन्महीवारिवृक्षगिरिदुर्गाणामन्यतमं दुर्गमा-
श्रयेत् । ६ । तत्र स्वखग्रामाधिपान्कुर्यात् । ७ । दशा-
ध्यक्षान् । ८ । शताध्यक्षान् । ९ । देशाध्यक्षांश्च । १० ।
ग्रामदोषाणां ग्रामाध्यक्षः परीहारं कुर्यात् । ११ । अशक्तो
दशग्रामाध्यक्षाय निवेदयेत् । १२ । सोऽप्यशक्तः शता-
ध्यक्षाय । १३ । सोऽप्यशक्तो देशाध्यक्षाय । १४ । देशा-
ध्यक्षोऽपि सर्वात्मना दोषमुच्छिन्द्यात् । १५ । आकर-
शुल्कातरनागवनेष्वाप्तान्नियुञ्जीत । १६ । धर्मिष्ठानधर्म-
17. आर्जवंमलोभश्च C¹'² v. III, 5. ॰शूद्रपादं च । C¹'²; ॰शूद्र-
वैश्याय च । v. 7. ग्रामाध्यक्षानपि कुर्यात् । C¹'²; ग्रामाधियान्कुर्यात् । v.
III, 6. ... महीदुर्गं मह्यामेवेष्टकापाषाणादिनिमित्तं दुर्गम । मह्यैवो-
च्चावचप्रदेशप्रदेशप्रचुरदुर्गमित्यन्ये । ... 7. तत्र दुर्गे स्थितः सन् । ...
16. ... तरन्तीयंते नद्यादि येनेति तरो नौकादित्तक्तां शुल्कं जलजं
शुल्कमिति यावत् । नागा गजाः । वनानि अरण्यानि । नागवन्ति वना-
नीति वा । नगः पर्वत : । तत्संबन्धि नागम । गिरिदुर्गमिति वा । ...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

१२ ॥ विष्णुस्मृतौ ३ ॥
कार्येषु । १७ । निपुणानर्थकार्येषु । १८ । शूरान्संग्राम-
कर्मसु । १९ । उग्रानुग्रेषु । २० । षण्ढान्स्त्रीषु । २१ । प्रजाभ्यो
बल्यर्थं संवत्सरेण धान्यतः षष्ठमंशमादद्यात् । २२ । सर्व-
सस्येभ्यश्च । २३ । द्विकं शतं पशुहिरण्येभ्यो वस्त्रेभ्यश्च ।
२४ । मांसमधुघृतौषधिगन्धपुष्पमूलफलरसदारुपत्राजि-
नमृद्भाण्डाश्मभाण्डवैदलेभ्यः षष्ठभागम् । २५ । ब्राह्म-
णेभ्यः करादानं न कुर्यात् । २६ । ते हि राज्ञो धर्मक-
रदाः । २७ । राजा च प्रजाभ्यः सुकृतदुष्कृतषष्ठांश-
भाक् । २८ । स्वदेशपण्याच्च शुल्कांशं दशममादद्यात् ।
२९ । परदेशपण्याच्च विंशतितमम् । ३० । शुल्कस्था-
नादपक्रामन्सर्वापहारमाप्नुयात् । ३१ । शिल्पिनः कर्म-
जीविनश्च शूद्राश्च मासेनैकां राज्ञः कर्म कुर्युः । ३२ ।
स्वाम्यमात्यदुर्गकोशदण्डराष्ट्रमित्राणि प्रकृतयः । ३३ ।
तद्दूषकांश्च हन्यात् । ३४ । स्वराष्ट्रपरराष्ट्रयोश्च चारचक्षुः
25. ॰पुष्प॰ om. C$^{1,2}$v. 31. सर्वापचारित्वम् C$^{1,2}$.

18. अर्थकार्येषु सुवर्णादिपरीक्षासु... । यद्वा ऊहापोहादिनिर्णयवत्सु
    कार्येषु निपुणान्पण्डितान्नियुञ्जीत ॥ 23. सस्यानि वार्षिकाणि श्यामाका-
    दीनि ... 27. करविधेयेऽपि राज्ञो धर्मं निजाचारसंपन्नं करत्वेन
    ददति... 30. यत्पण्यं देशान्तरे ... विक्रीयते तस्मात्... 31. अप-
    क्रामन्नपसरन्नन्यमार्गेण गच्छन्वणिक् । सर्वपण्यापचारमाप्नुयात् । ... 32. शि-
    ल्पिनः लोहकारादयः । कर्मोपजीविनः कारवो वर्धक्यादयः । चकारादन्यो-
    पजीविनः शूद्राश्च ... यथाच मनुः (VII, 138) ...

॥ विष्णुस्मृतौ ३ ॥ १३
स्यात्। ३५। साधूनां पूजनं कुर्यात्। ३६। दुष्टांश्च ह-
न्यात्। ३७। शत्रुमित्रोदासीनमध्यमेषु सामभेददान-
दण्डान्यथार्हं यथाकालं प्रयुञ्जीत। ३८। संधिविग्रहया-
नासनसंश्रयद्वैधीभावांश्च यथाकालमाश्रयेत्। ३६। चैत्रे
मार्गशीर्षे वा यात्रां यायात्।४०। परस्य व्यसने वा।४१।
परदेशावाप्तौ तद्देशधर्मान्नोच्छिन्द्यात्। ४२। परेणाभि-
युक्तश्च सर्वात्मना स्वं राष्ट्रं गोपायेत्।४३। नास्ति राज्ञां
समरे तनुत्यागसदृशो धर्मः। ४४। गोब्राह्मणनृपमित्र-
धनदारजीवितरक्षणार्थे हतास्ते स्वर्गलोकभाजः। ४५।
वर्णसंकररक्षणार्थं च।४६। राजा परपुरावाप्तौ तु तत्र
तत्कुलीनमभिषिञ्चेत्।४७। न राजकुलमुच्छिन्द्यात्।४८।
अन्यत्राकुलीन

१४ ॥ विष्णुस्मृतौ ३ ॥
निधिं लब्ध्वा तदर्थं ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् । ५६ । द्वितीय-
मर्धं कोशे प्रवेशयेत् । ५७ । निधिं ब्राह्मणो लब्ध्वा सर्व-
मादद्यात् । ५८ । क्षत्रियश्चतुर्थमंशं राज्ञेऽपरं चतुर्थमंशं
ब्राह्मणेभ्योऽर्धमादद्यात् । ५९ । वैश्यस्तु चतुर्थमंशं राज्ञे
दद्याद्ब्राह्मणेभ्योऽर्धमंशमादद्यात् । ६० । शूद्रश्चावाप्तं द्वा-
दशधा विभज्य पञ्चांशान्राज्ञे दद्यात्पञ्चांशान ब्राह्मणेभ्यो
ऽंशद्वयमादद्यात् । ६१ । अनिवेदितविज्ञातस्य सर्वमप-
हरेत् । ६२ । स्वनिहिताद्राज्ञे ब्राह्मणवर्ज्जं द्वादशमंशं
दद्युः । ६३ । परनिहितं स्वनिहितमिति ब्रुवंस्तत्समं
दण्डमावहेत् । ६४ । बालानाथस्त्रीधनानि च राजा
परिपालयेत् । ६५ । चौरह

॥ विष्णुस्मृतौ ३ ॥ १५
विद्भिर्ब्राह्मणैः सार्धम् । ७२ । व्यवहारदर्शने ब्राह्मणं
वा नियुञ्जीत । ७३ । जन्मकर्मव्रतोपेताश्च राज्ञा सभा-
सदः कार्या रिपौ मित्रे च ये समाः कामक्रोधभय-
लोभादिभिः कार्यार्थिभिरनाहार्याः । ७४ । राजा च
सर्वकार्येषु सांवत्सराधीनः स्यात् । ७५ । देवब्राह्मणा-
न्सततमेव पूजयेत् । ७६ । वृद्धसेवी भवेत् । ७७ । यज्ञ-
याजी च । ७८ । न चास्य विषये ब्राह्मणः क्षुधार्तो
ऽवसीदेत् । ७९ । न चान्योऽपि सत्कर्मनिरतः । ८० ।
ब्राह्मणेभ्यश्च भुवं प्रतिपादयेत् । ८१ । येषां च प्रतिपा-
दयेत्तेषां स्ववंश्यानुभुवःप्रमाणं (?)दानच्छेदोपवर्णनं च
पटे ताम्रपट्टे वा लिखितं स्वमुद्राङ्कितं चागामिनृपवि-
ज्ञापनाथं दद्यात् । ८२। परदत्तां च भुवं नापहरेत् । ८३।
74. ॰भय॰ om. V¹⁻³ C¹,²v; भयं त्रासः N. 82. ननु प्रतिपा-
दिताया अपि (this clause is from the Comm. on 81) भुवं
प्रमाणं V¹⁻³; येषां च प्रतिपादयेत्तेषां खवंश्यानन्तरप्रमाणं C¹,²; ये०
च प्र० खवंशानन्तरः प्रमाणं v. ताम्रपत्रे v.
74. जन्म विशिष्टमातृपितृतः । कर्म जातकर्मदिसंस्कारः । ...अना-
हार्या अनाकर्षणीयाः ।... 82. येषां ब्राह्मणादीनां भुवं दद्यात्तेषां वक्ष्य-
माणलक्षणं शासनपत्रं दद्यादिति संबन्धः । ... स्ववंश्यान्पित्रादीन्तीन् ।...
चकारात् ... वंश्यानात्मानं च। भुवः क्षेत्रादिकायाः प्रमाणं निवर्तनादि-
परिमाणम् । दीयत इति दानं भूम्यादि तस्य च्छेदोऽपहारः । ...यद्वा दानस्य
भूम्यादेः छेदोऽवच्छेदो ... पूर्वतोऽमुकनद्याः पश्चमतोऽमुकस्थानस्येदम ...
चकारान्वितं मेऽमुकपुत्रस्य यदत्रोपरि लेखितम् । ... पटे कार्पासिके
वस्त्रखण्डे ... स्वस्य मुद्रा हंसवराहादिका ... See also Burnell,
Palaeogr. p. 95 seq., and p. 114.

१६ ॥ विष्णुस्मृतौ ३ ॥
ब्राह्मणेभ्यः सर्वदायान्प्रयच्छेत् । ८४ । सर्वतश्चात्मानं
गोपायेत् । ८५ । सुदर्शनश्च स्यात् । ८६ । विषघ्नागद-
मन्त्रधारी च । ८७ । नापरीक्षितमुपयुञ्जीत । ८८ ।
स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात् । ८९ । वध्येष्वपि न भ्रुकुटी-
माचरेत् । ९० । अपराधानुरूपं च दण्डं दण्ड्येषु दा-
पयेत् । ९१ । सम्यग्दण्डप्रणयनं कुर्यात् । ९२ । द्वितीय-
मपराधं न स कस्यचित्क्षमेत । ९३ । स्वधर्ममपालय-
न्नादण्ड्यो नामास्ति राज्ञः । ९४ ।
यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति निर्भयः ।
प्रजास्तत्र विवर्धन्ते नेता चेत्साधु पश्यति ॥ ९५ ॥
स्वराष्ट्रे न्यायदण्डः स्याद्भृशदण्डश्च शत्रुपु ।
सुहृत्स्वजिह्मः स्निग्धेषु ब्राह्मणेषु क्षमान्वितः ॥ ९६ ॥
एवं वृत्तस्य नृपतेः शीलोञ्छेनापि जीवतः ।
विस्तीर्यते यशो लोके तैलविन्दुरिवाम्भसि ॥ ९७ ॥
प्रजासुखे सुखी राजा तद्दुःखे यश्च दुःखितः ।
स कीर्तियुक्तो लोकेऽस्मिन्प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥ ९८ ॥ ३ ॥
94. राज्ञां V¹⁻⁴; राज्ञः Cʰ⁻ᵛ; राज्ञा (V⁴) or राज्ञो (V¹⁻³) N.
85. सर्वतो वानशत्रुव्यसनादिभ्योऽप्यात्मानं गोपायेद्रक्षेत् । यथाह ...
मनुः (VII, 220)... 87. विषघ्ना विषनाशका अगदा रोगनाशकाश्च ये
मन्त्रास्तद्धारणशीलो भवेत् ।... 95. निर्भयोऽप्रतिहतश्चरति ।...

॥ विष्णुस्मृतौ ४ ॥ ५ ॥ १७
जालस्थार्कमरीचिगतं रजस्त्रसरेणुसंज्ञकम् । १ । त-
दष्टकं लिक्षा । २ । तत्त्रयं राजसर्षपः । ३ । तत्त्रयं गौर-
सर्षपः । ४ । तत्षट्कं यवः । ५ । तत्त्रयं कृष्णलम् । ६ ।
तत्पञ्चकं माषः । ७ । तद्द्वादशमक्षार्धम् । ८ । अक्षार्धमेव
सचतुर्माषकं सुवर्णः । ९ । चतुःसुवर्णो निष्कः । १० ।
द्वे कृष्णले समधृते रूप्यमाषकः । ११ । तत्षोडशकं ध-
रणम् । १२ । ताम्रकार्षिकः कार्षापणः । १३ ।
पणानां द्वे शते सार्धे प्रथमः साहसः स्मृतः ।
मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रं त्वेव चोत्तमः ॥ १४॥ ४ ॥
अथ महापातकिनो ब्राह्मणवर्जं सर्वे वध्याः । १ ।
न शारीरो ब्राह्मणस्य दण्डः । २ । स्वदेशाद्ब्राह्मणं
क्षताङ्गं विवासयेत् । ३ । तस्य च ब्रह्महत्यायामशिरस्कं
पुरुषं ललाटे कुर्यात् । ४ । सुराध्वजं सुरापाने । ५ ।
श्वपदं स्तेये । ६ । भगं गुरुतल्पगमने । ७ । अन्यत्रापि
वध्यकर्मणि तिष्ठन्तं समग्रधनमक्षतं विवासयेत् । ८ ।
IV, 8. तद्द्वादशकम् C¹·²v Hemâdri. V, 1. ब्राह्मणवर्जं may
possibly be a gloss, though N. has got it.
IV, 2. लिक्षा स्वेदजं यूकाण्डम् ॥ 8... द्वादशं द्वादशानां समुदायः...
10... समधृते तुल्यपरिमाणे... V, 1. वधोऽत्र प्राणवियोगफलको व्या-
पारः।... 6...स्तेये सुवर्णस्तेये... 8. वध्यं वधार्हं वधनिमित्तमिति...
3

... तैलमास्ये (and श्रोत्रे च?)
In Vishnu Smriti 5.25: द्रोहेण च नामजातिग्रहणे दशाङ्गुलोऽस्य शङ्कुर्निधेयः ।
Then 5.26: In Vishnu Smriti, Jolly's edition, chapter 5, sutra 26:
Wait, does 5.26 say:
"सहोपवेशिनः..."? No, that was 20.
What about "कर्णयोश्च"? (taptam asecayet tailam asye karṇayoś ca?)
Wait! In sutra 24: "दर्पेण धर्मोपदेशकारिणो राजा तप्तमासेचयेत्तैलमास्ये । २४ ।"
Does 25 say: "द्रोहेण च नामजातिग्रहणे दशाङ्गुलोऽस्य शङ्कुर्निधेयः । २५ ।"
Does 26 say something about "नामजातिग्रहणे"?
Wait, why does the commentary say:
"26. ...बहुवचनात्..."
Wait, why "बहुवचनात्"?
Because sutra 26 has a plural!
What word in 26 has a plural?
Wait, does sutra 26 say:
"जातीनाम्..." or "द्विजातीनाम्..."?
Wait! "द्रोहेण च नामजातिग्रहणे" in 25 has singular/dual.