विष्णु स्मृति (वैष्णव धर्मशास्त्र - नन्दपण्डित कृत वैजयन्ती टीका सहित सटीक)

॥ विष्णुस्मृतौ ५४ ॥ १२५

तदाक्षेपणे च मासं पयसा वर्तेत । १४ । नास्तिको
नास्तिकवृत्तिः कृतघ्नः कूटव्यवहारी ब्राह्मणवृत्तिघ्नश्चैते
संवत्सरं भैक्षेण वर्तेरन् । १५ । परिवित्तिः परिवेत्ता
यया च परिविद्यते दाता याजकश्च चान्द्रायणं कुर्यात्
। १६ । प्राणिभूपुण्यसोमविक्रयी तप्तकृच्छ्रम् । १७ ।
आर्द्रौषधिगन्धपुष्पफलमूलचर्मवेणुविदळतुषकपालकेश-
भस्मास्थिगोरसपिण्याकतिलतैलविक्रयी प्राजापत्यम् ।
१८ । श्लेष्मातजतुमधूच्छिष्टशङ्खशुक्तिचपुसीसकृष्णलोहा-
दुम्बरखड्गपात्रविक्रयी चान्द्रायणं कुर्यात् । १९ । रक्त-
वस्त्ररङ्गरत्नगन्धगुड़मधुरसोर्णाविक्रयी चिराचमुपवसेत्
। २० । मांसलवणलाक्षाक्षीरविक्रयी चान्द्रायणं कुर्यात्

16. या च परिविद्यते V¹⁻³ C¹v ; या च परिवेत्ता या च परिविद्यते C².

17. ॰लोमविक्रयी C². C¹,² Ap. add कुर्यात् at the end. 18.
    ॰वैदल॰ C¹,².

18. नास्तिकवृत्तिर्बाह्याचारोपजीवी। नास्तिकेभ्यो वृत्तिजीवनं यस्येति
    वा। ... कूटव्यवहारी कूटेन कपटेन तुलामानादिक्कृतेन क्रयविक्रयकर्ता।
    ब्राह्मणवृत्तिघ्नो राजादिदत्तशासनाद्यपहर्ता। 16. परिवित्त्यादयः पञ्चापि
    चान्द्रायणं कुर्युः। ... 17. प्राणिनो गोमनुष्यादयः। ... पुण्यं यागादिजन्यो
    धर्मः। ... 18. आर्द्रमार्द्रकम्। ओषध्यो यवव्रीह्यादयः। ... विदलं... शूर्प-
    व्यजनादि। ... गोरसो क्षीरदध्यादिः। 19. श्लेष्माणि श्लेष्मातकफलानि।
    जतु लाक्षा! कृष्णलोहमायसम्। औदुम्बरं ताम्रम्। खड्गपात्रं खड्ग-
    शृङ्गमयं पात्रं पितृतर्पणासाध्यम्। ... 20. रक्तवस्त्रमञ्जिष्ठादिरञ्जितम्।
    रङ्गं धातुविशेषः। ... रसा गुडळवणादिव्यतिरिक्तास्तिक्ताकटुकादयः। ...

१२६ ॥ विष्णुस्मृतौ ५४ ॥
। २१ । तं च भूयश्चोपनयेत् । २२ । उष्ट्रेण खरेण
वा गत्वा नग्नः स्नात्वा सुप्त्वा भुक्त्वा प्राणायामत्रयं
कुर्यात् । २३ ।
जपित्वा त्रीणि सावित्र्याः सहस्राणि समाहितः ।
मासं गोष्ठे पयः पीत्वा मुच्यतेऽसत्प्रतिग्रहात् ॥ २४ ॥
अयाज्ययाजनं कृत्वा परेषामन्त्यकर्म च ।
अभिचारमहीनं च त्रिभिः कृच्छ्रैर्व्यपोहति ॥ २५ ॥
येषां द्विजानां सावित्री नानूच्येत यथाविधि ।
तांश्चारयित्वा त्रीन्कृच्छ्रान्यथाविध्युपनाययेत् ॥ २६ ॥
प्रायश्चित्तं चिकीर्षन्ति विकर्मस्थास्तु ये द्विजाः ।
ब्राह्मण्याच्च परित्यक्तास्तेषामप्येतदादिशेत् ॥ २७ ॥
यद्गर्हितेनार्जयन्ति कर्मणा ब्राह्मणा धनम् ।
तस्योत्सर्गेण शुध्यन्ति जप्येन तपसा तथा ॥ २८ ॥
वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे ।
स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम् ॥ २९ ॥
22. तं प्राग्गवाद्यपशुविक्रयिणम्... 23... इदं च कामतो ऽकामतस्तु
स्नानमेव ।... 25. अयाज्या याजनानर्हाः । ते च द्विविधा जात्या
शूद्रप्रतिलोमादयः कर्मणा पातित्योपपातकादियुक्ताः ।... अभिचारः पर-
मरणार्थो दृष्टोपायः । श्येनयागादिः ।... 26... त्रीन्प्राजापत्यांश्चारयित्वा
यथाविध्युपनाययेत् ।... यत्किंचिदुपनयनाङ्गहीने ऽप्येतदेव नानूच्येत यथा-
विधीति सामान्याभिधानात् ।... 28. गर्हितेन शास्त्रनिषिद्धेन क्षत्रादि-
कर्मणा... गर्हितपदोपादानान्निषिद्धप्रतिग्रहादावप्येतदेव ज्ञेयम् ।... 29.
वेदः स्मृत्युपलक्षकः । तेन श्रौतस्मार्तसंध्यास्नानादिनित्यकर्मलोपे...

tized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalg
॥ विष्णुस्मृतौ ५४ ॥ ५५ ॥ १२७
अवगूर्य चरेत्कृच्छ्रमतिकृच्छ्रं निपातने ।
कृच्छ्रातिकृच्छ्रं कुर्वीत विप्रस्योत्पाद्य शोणितम् ॥ ३० ॥
एनस्विभिरनिर्णिक्तैर्नार्थं कंचित्समाचरेत् ।
कृतनिर्णेजनांश्चैतान्न जुगुप्सेत धर्मवित् ॥ ३१ ॥
बालघ्नांश्च कृतघ्नांश्च विशुद्धानपि धर्मतः ।
शरणागतहन्तॄंश्च स्त्रीहन्तॄंश्च न संवसेत् ॥ ३२ ॥
अशीतिर्यस्य वर्षाणि बालो वाप्यूनषोडशः ।
प्रायश्चित्तार्धमर्हन्ति स्त्रियो रोगिण एव च ॥ ३३ ॥
अनुक्तनिष्कृतीनां तु पापानामपनुत्तये ।
शक्तिं चावेक्ष्य पापं च प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥ ३४॥५४॥
अथ रहस्यप्रायश्चित्तानि भवन्ति । १ । स्रवन्तीमा-
साद्य स्नातः प्रत्यहं षोडश प्राणायामान्कृत्त्वैककालं
हविष्याशी मासेन ब्रह्महा पूतो भवति । २ । कर्मणो
LV, 2. प्राणायामान्सलक्षणान्कृत्त्वै० V⁴. सलक्षणान् from the C.
30. विप्रजिघांसया दण्डाद्युद्यमे ऽवगूरणम् । तत्तत्त्वा कृच्छ्रं प्राजाप-
त्यम् ।... 32... न संवसेन्न व्यवहरेदिति वाचनिकोऽयं निषेधः ।...
LV, 1. द्विविधं पापं प्रकाशं रहस्यं च । प्रकाशं लोकविदितं रहस्यं
कर्तृमात्रज्ञातम् ।... 2. स्रवन्तीं नदीं तामासाद्य गत्वा तत्र स्नात्वा
मासं प्रत्यहं षोडश प्राणायामान्सलक्षणान्कृत्त्वैकवारमेव हविष्यभुग्ब्रह्महा
शुध्यति ।... 3. उक्तस्य कर्मणः समाप्तौ
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

१२८ ॥ विष्णुस्मृतौ ५५ ॥
ऽन्ते पयस्विनीं गां दद्यात् । ३ । व्रतेनाघमर्षणेन च
सुरापः पूतो भवति । ४ । गायत्रोदशसाहस्रजपेन सुव-
र्णस्तेयकृत् । ५ । त्रिरात्रोपोषितः पुरुषसूक्तजपहो-
माभ्यां गुरुतल्पगः । ६ ।
यथाश्वमेधः क्रतुराट्सर्वपापापनोदकः ।
तथाघमर्षणं सूक्तं सर्वपापापनोदकम् ॥ ७ ॥
प्राणायामं द्विजः कुर्यात्सर्वपापापनुत्तये ।
दह्यन्ते सर्वपापानि प्राणायामैर्द्विजस्य तु ॥ ८ ॥
सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह ।
त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥ ९ ॥
अकारं चाप्युकारं च मकारं च प्रजापतिः ।
वेदत्रयान्निरदुहद्भूर्भुवःस्वरितीति च ॥ १० ॥
त्रिभ्य एव तु

विष्णुस्मृतौ ५५ ॥ १२६
सहस्रकृत्वस्त्वभ्यस्य बहिरैतत्त्रिकं द्विजः ।
महतोऽप्येनसो मासात्त्वचेवाहिविमुच्यते ॥ १३ ॥
एतत्तयविसंयुक्तः काले च क्रियया स्वया ।
विप्रक्षत्रियविङ्जातिर्गर्हणां याति साधुषु ॥ १४ ॥
ओंकारपूर्विकास्तिस्रो महाव्याहृतयोऽव्ययाः ।
त्रिपदा चैव गायत्री विज्ञेयं ब्रह्मणो मुखम् ॥ १५ ॥
योऽधीतेऽहन्यहन्येतां त्रीणि वर्षाण्यतन्द्रितः ।
स ब्रह्म परमभ्येति वायुभूतः खमूर्तिमान् ॥ १६ ॥
एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामाः परं तपः ।
सावित्र्यास्तु परं नास्त्यमौनात्सत्यं विशिष्यते ॥ १७ ॥
क्षरन्ति सर्ववैदिक्यो जुहोतिविजतिक्रियाः ।
अक्षरं त्वक्षरं ज्ञेयं ब्रह्मा चैव प्रजापतिः ॥ १८ ॥
14. गर्ह्यां C^(1.2). See M. II, 80. 15. विज्ञेया V⁴. 17. परं
नास्ति C^(1.2)v (and M. II, 83).
14. यस्त्वैविद्यिको गायत्र्यादिकं न जानाति जानन्नपि वा संध्याकाले
स्वां क्रियां गायत्रीजपरूपां न करोति स साधुषु वैदिकेषु गर्हणां निन्दां
प्राप्नोति ।... 16. यो वर्षत्रयं ... प्रत्यहं प्रणवेन व्याहृतिपूर्विकां गायत्रीं
सच्छन्दांसो जपति स वायुभूतो दृश्यरूपरहितः कामचारी खमूर्तिमाना-
काशवन्निर्लेप। लिङ्गशरीरनाशेन शुद्धस्वरूपः ... परं ब्रह्माभ्येति ॥ 18.
श्रुतिस्मृतिविहिता यागदानहोमजपादिक्रियाः ।...
17
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

१३० ॥ विष्णुस्मृतौ ५५ ॥ ५६ ॥
विधियज्ञाज्जपयज्ञो विशिष्टो दशभिर्गुणैः ।
उपांशुः स्याच्छतगुणः साहस्रो मानसः स्मृतः ॥ १९ ॥
ये पाकयज्ञाश्चत्वारो विधियज्ञसमन्विताः ।
सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ २० ॥
जप्येनैव तु संसिद्ध्येद्ब्राह्मणो नात्र संशयः ।
कुर्यादन्यन्नवा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥ २१ ॥ ५५ ॥
अथातः सर्ववेदपवित्राणि भवन्ति । १ । येषां जपैश्च
होमैश्च द्विजातयः पापेभ्यः पूयन्ते । २ । अघमर्षणम्
। ३ । देवकृतम् । ४ । शुद्धवत्यः । ५ । तरत्समंदीयम् । ६ ।
कूष्माण्ड्यः । ७ । पावमान्यः । ८ । दुर्गासावित्री । ९ ।
अतीषङ्गाः । १० । पदस्तोभाः । ११ । सामानि व्याहृ-
तयः । १२ । भारुण्डानि । १३ । चन्द्रसाम । १४ । पुरु-
19. सहस्रो all and N. See M. II, 85.
19...विधियज्ञो ज्योतिष्टोमादिः... 21... मैत्री स्वाभाविकः प्राणि-
मात्रे ऽद्वेषस्तद्वान्ब्राह्मणः ।... श्रौतस्मार्तयज्ञार्थपशुबीजार्थाहिंसत्वेनैव ब्राह्म-
णो ब्रह्मसम्बन्धीत्युच्यते ॥ LVI, 4. देवकृतस्यैनसो ऽवयजनमसीत्यादयो
मन्त्राः॥ 9. जातवेदसे सुनवाम सोममित्येषा ऋक् ॥ 14. यच्चाह
घोरमन्वतेत्यस्यामृचि गीयमानं साम ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ५६ ॥ ५७ ॥ १३१
षव्रते सामनी । १५ । अब्लिङ्गम् । १६ । बार्हस्पत्यम्
। १७ । गोसूक्तम् । १८ । आश्वसूक्तम् । १९ । सामनी
चन्द्रसूक्ते च । २० । शतरुद्रियम् । २१ । अथर्वशिरः
। २२ । त्रिसुपर्णम् । २३ । महाव्रतम् । २४ । नाराय-
णीयम् । २५ । पुरुषसूक्तं च । २६ ।
त्रीण्याज्यदोहानि रथन्तरं च
अग्निव्रतं वामदेव्यं बृहच्च ।
एतानि गीतानि पुनन्ति जन्तू-
ञ्जातिस्मरत्वं लभते यदीच्छेत् ॥ २७ ॥ ५६ ॥
अथ त्याज्याः । १ । व्रात्याः । २ । पतिताः । ३ ।
त्रिपुरुषं मातृतः पितृतश्चाशुद्धाः । ४ । सर्व एवाभोज्या-
श्चाप्रतिग्राह्याः । ५ । अप्रतिग्राह्येभ्यश्च प्रतिग्रहप्रसङ्गं वर्ज-
LVI, 15, 16. पुरुषव्रते सामनी। V²; पुरुषव्रते। भासम्। C¹'²;
पुरुषव्रते। भासमच्छिद्रं v; पुरुषव्रते भासमहिलिङ्गम् Ap. 20. चन्द्रशुद्धे
V¹⁻³ V⁴ in mg. (इन्द्रशुद्धे Vasiṣṭha XXVIII, 14). 27.
य इच्छेत् ॥ C¹'²v Ap. See Vas. XXVIII, 15.
15. सहस्रशीर्षा पुरुषः त्रिपादूर्ध्व उदैदित्येतयोर्गीयमाने सामनी ॥
16. आपो हि ष्ठेत्यृचि गीयमानम् ॥ 18. यदिन्द्रा॒हं यथा त्वमस्यामृचि
गीयमानं साम ॥ 19. इदमपि तस्यामेव गीयमानं साम ॥ 20. एते
न्त्विन्द्रं स्त्वामेतस्यामृचि गीयमानम् ।... 21. नमस्ते रुद्र मन्यव इत्येका-
दशानुवाकास्तैत्तिरीयप्रसिद्धाः ॥ 23. ब्रह्म सेतु मां मधु सेतु मामित्याद्यनु-
वाक्यत्रयं तैत्तिरीयप्रसिद्धम् ॥ 24. सोमं राजानमित्यस्यां गीयमानं साम ॥

१३२ ॥ विष्णुस्मृतौ ५७ ॥
येत् । ६ । प्रतिग्रहेण ब्राह्मणानां ब्राह्मं तेजः प्रणश्यति
। ७ । द्रव्याणां वाऽविज्ञाय प्रतिग्रहविधिं यः प्रतिग्रहं
कुर्यात्स दात्रा सह निमज्जति । ८ । प्रतिग्रहसमर्थश्च
यः प्रतिग्रहं वर्जयेत्स दातृलोकमाप्नोति । ९ । एधोद-
कमूलफलाभयामिषंमधुशय्यासनगृहपुष्पदधिशाकांश्चा-
भ्युद्यतान्न निर्णुदेत् । १० ।
आहूयाभ्युद्यतां भिक्षां पुरस्तादनुचोदिताम् ।
ग्राह्यां प्रजापतिर्मेने अपि दुष्कृतकर्मणः ॥ ११ ॥
नाश्नन्ति पितरस्तस्य दश वर्षाणि पञ्च च ।
न च हव्यं वहत्यग्निर्यस्तामभ्यवमन्यते ॥ १२ ॥
गुरुन्भृत्यानुज्जिहीर्षुरर्चिष्यन्पितृदेवताः ।
सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्नतु तृप्येत्स्वयं ततः ॥ १३ ॥
एतेष्वपि च कार्येषु समर्थस्तत्प्रतिग्रहे ।
नाद्यात्कुलटाषण्ढपतितेभ्यस्तथा द्विषः ॥ १४ ॥
LVII, 8. ब्राह्मं C¹·²v; ब्राह्ममिति पाठे N. See M. IV, 186.
12. पञ्च -ie. from ... to LIX, 30. प्रयाति om. v.
LVII, 5. त्यक्ताः सर्वे ऽप्यभोज्या... 6. अप्रतिग्राह्याः पूर्वोक्तास्तेभ्यः
प्रतिग्रहाभ्यासो न कार्यः । ... 7. ब्राह्मं ब्रह्मलोकार्थम् । ... 9. प्रति-
ग्रहे सामर्थ्यं तपोविद्याचाराक्तदानपि । ... 11. गृह्णाश्व भोऽिमां भिक्षा-
मित्यवाहूय पुरस्तादानीतां दुष्कृतकर्मणो यथोक्तसंध्याद्यकारिणो ऽपि न तु
पतितादेः प्रजापतिर्ग्राह्यामाह ॥ 13. गुरवो मातृपित्रादयः । भृत्या
भार्यादयः । तानापद्गतानुज्जिहीर्षुर्मोचयिषुः । ... 14. एतेषु पूर्वोक्तेषु
मातृपितृभरणादिष्वपि कर्तव्येषु...

॥ विष्णुस्मृतौ ५७ ॥ ५८ ॥ १२३
गुरुषु त्वव्यतीतेषु विना वा तैर्गृहे वसन् ।
आत्मनो वृत्तिमन्विच्छन्गृह्णीयात्साधुतः सदा ॥ १५ ॥
अर्धिकः कुलमित्रं च दासगोपालनापिताः ।
एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत् ॥ १६ ॥ ५७ ॥
अथ गृहाश्रमिणस्त्रिविधोऽर्थो भवति । १ । शुक्लः
शबलोऽसितश्च । २ । शुक्लेनार्थेन यदौर्ध्वदेहिकं करो-
ति तेनास्य देवत्वमासादयति । ३ । यच्छबलेन तन्मा-
नुष्यम् । ४ । यत्कृष्णेन तत्तिर्यक्त्वम् । ५ । स्ववृत्त्युपार्जितं
सर्वेषां शुक्लम् । ६ । अनन्तरवृत्त्युपात्तं शबलम् । ७ ।
एकान्तरवृत्त्युपात्तं च कृष्णम् । ८ ।
क्रमागतं प्रीतिदायः प्राप्तं च सह भार्यया ।
अविशेषेण सर्वेषां धनं शुक्लमुदाहृतम् ॥ ९ ॥
LVIII, 2. ॰सितश्चार्थः । C¹'². 3. यदैहिकं करोति तद्देवमासा-
दयति C¹'². 5. तत्॰ om. V⁴. 6. सर्वं सर्वेषां C¹'². 8. अन्तरित-
वृत्त्युपात्तं C¹'². 9. प्रीतिदायं V¹⁻⁴ C¹'²; ॰दायः Nârada 3, 53.
15. गुरुषु पूर्वोक्तेष्वतीतेषु... । साधुभ्यस्त्रैवर्णिकेभ्य एव प्रतिगृह्णीयान्न
तु शूद्रादिभ्यः ।... 16. अर्धं क्षेत्रफलं यो राज्ञे समर्पयति सोऽर्धिकः ।
अर्धसीरीति योगिश्वरत्वात् (Y. I, 66) ।... दासो गृहदासः ।...
यश्च तवाहस्मित्वात्मानं निवेदयेत् ।... LVIII, 3. मृतस्य पित्रादेः
पुत्रादिर्यच्छुक्लेन धनेनौर्ध्वदेहिकं पारलौकिकं पिण्डोदकदानादि करोति
तेनास्य देवत्वं संपादयति ॥ 9. पितृपितामहादिक्रमेण यद्दायलक्षणया
प्राप्तं यच्च प्रीत्या मित्रादिभ्यो लब्धम्...

gitized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalgad
१३४ ॥ विष्णुस्मृतौ ५८ ॥ ५६ ॥
उत्कोचशुल्कसंग्राप्तमविक्रेयस्य विक्रयैः ।
कृतोपकारादाप्तं च शबलं समुदाहृतम् ॥ १० ॥
पार्श्विकद्यूतचौर्याप्तप्रतिरूपकसाहसैः ।
व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम् ॥ ११ ॥
यथाविधेन द्रव्येण यत्किंचित्कुरुते नरः ।
तथाविधमवाप्नोति स फलं प्रेत्य चेह च ॥ १२ ॥ ५८ ॥
गृहआश्रमी वैवाहिकाग्नौ पाकयज्ञान्कुर्यात् । १ । सायं
प्रातश्चाग्निहोत्रम् । २ । देवताभ्यो जुहुयात् । ३ ।
चन्द्रार्कसंनिकर्षविप्रकर्षयोर्दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत । ४ ।
प्रत्ययनं पशुना । ५ । शरद्ग्रीष्मयोश्चाग्रयणेन । ६ ।

11. चौर्याप्तं प्रतिरूपकसाहसौ C¹'² ; चौर्यार्तिप्रतिरूपकसाहसैः
    Nârada 3, 49.

10... शुल्कं घट्टादिदेयम् । कन्यादिमूल्यं च । अविक्रेयं लाक्षालवणादि ।
तद्विक्रयेण यल्लब्धम् । यच्च पूर्वोपकृताल्लब्धम् । तत्सर्वेषां शबलमुच्यते ॥
11. पार्श्वे स्थित्वा चामरचालना पार्श्विकम् ।... चौर्यं प्रसिद्धम् । व्याप्तं
भैक्षकर्म । प्रतिरूपकमन्यप्रदर्शनेन स्वयं दानादियच्छनम् । कृत्रिमसुवर्णादि-
करणं वा ।... व्याजमन्यद्रव्यप्रदर्शनेनान्यद्रव्य[र्पण]म् ।... 12... यादृशेन
शुक्लादिना द्रव्येण यदैहिकामुष्मिकफलसाधनं कर्म करोति... तादृशमेव...
फलं प्राप्नोति ॥ LIX, 2... श्रौतस्मार्तकर्मणोः श्रौतस्मार्ताग्निनियमेन
कर्तव्ये गृह्याग्निविधानाच्छ्रौतेषु त्रेताग्निसिद्धिरर्थसिद्धेवेति न पृथग्वच-
नम् ।... 3. अग्निहोत्रासंभवे ऽग्निहोत्रदेवताभ्यो... गृह्याग्नौ जुहुयात्...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

tized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalg
॥ विष्णुस्मृतौ ५६ ॥ १३५
व्रीहियवयोर्वा पाके । ७। त्रैवार्षिकाभ्यधिकान्नः । ८।
प्रत्यब्दं सोमेन । ९। वित्ताभावे इष्ट्या वैश्वानर्या । १०।
शूद्रान्नं यागे परिहरेत् । ११। यज्ञार्थं भिक्षितमवा-
प्तमर्थं सकलमेव वितरेत् । १२। सायं प्रातर्वैश्वदेवं
जुहुयात् । १३। भिक्षां च भिक्षवे दद्यात् । १४। अर्चि-
तभिक्षादानेन गोदानफलमाप्नोति । १५। भिक्षाभावे
ग्रासमात्रं गवां दद्यात् । १६। वह्नौ वा प्रक्षिपेत् । १७।
भुक्तेऽप्यन्ने विद्यमाने न भिक्षुकं प्रत्याचक्षीत । १८।
कण्डनी पेषणी चुल्ली कुम्भ उपस्कर इति पञ्च सूना
गृहस्थस्य । १९। तन्निष्कृत्यर्थं च ब्रह्मदेवभूतपितृनर-
यज्ञान्कुर्यात् । २०। स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः । २१। होमो
LIX, 8, 9. are connected in C¹'². 11 T. and C. om.
V⁴; but 13 is marked १३; V¹⁻³ omit 11 T. See M. XI,
७. हेमन्ते व्रीहिपाको वसन्ते यवपाकः ।... ८... तथाविधः सोमेन
यजेत । त्रैवार्षिका० इति योगिस्वरणात् ( Y. I, १२४)... ९. अब्दसा-
मान्यश्रवणोऽपि वसन्ते ।... १०. पशुसोमचातुर्मास्यादिपर्याप्तवित्ताभावे...
१२...न किंचिदपि तस्मात्स्वयमुपयुञ्जीत ।... १४. सायं प्रातर्भिक्षवे संन्या-
सिने भिक्षां...दद्यात्।... १५. आद्यन्तयोर्भिक्षादानस्य जलदानमर्चनम् ।...
१६. संन्यासिब्रह्मचर्याद्यभावे... १८. गृहपतिभोजनानन्तरमपि पूर्व-
शिष्टेनान्नेन भिक्षवे न भिक्षादेयैव ।... १९... पञ्च सूनाः प्राणिहिंसा-
स्थानानि ।... २०. तासां प्राणिहिंसानां निष्कृतिर्दुरितोपशमस्तदर्थम्...
२१... क्रियाविशेषानुपदानादध्ययनमध्यापनं वा ब्रह्मयज्ञः ।...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

१३६ ॥ विष्णुस्मृतौ ५६ ॥
दैवः । २२ । पितृतर्पणं पित्र्यः । २३ । बलिर्भौतः । २४।
नृयज्ञश्चातिथिपूजनम् । २५ ।
देवतातिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनस्तथा ।
न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्रसन् स जीवति ॥ २६ ॥
ब्रह्मचारी यतिर्भिक्षुर्जीवन्त्येते गृहाश्रमात् ।
तस्मादभ्यागतानैतान्गृहस्थो नावमानयेत् ॥ २७ ॥
गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपः ।
ददाति च गृहस्थस्तु तस्माज्ज्येष्ठो गृहाश्रमी ॥ २८ ॥
ऋषयः पितरो देवा भूतान्यतिथयस्तथा ।
आशासते कुटुम्बिभ्यस्तस्माच्छ्रेष्ठो गृहाश्रमी ॥ २९ ॥
त्रिवर्गसेवां सत्तानन्दानं
सुरार्चनं ब्राह्मणपूजनं च ।
स्वाध्यायसेवां पितृतर्पणं च
कृत्वा गृही शक्रपदं प्रया

॥ विष्णुस्मृतौ ६० ॥ १३७
ब्राह्मे मुहूर्त्ते ⸱ उत्थाय मूत्रपुरीषोत्सर्गं कुर्यात् । १ ।
दक्षिणाभिमुखो रात्रौ दिवा चोदङ्मुखः संध्ययोश्च । २ ।
नाप्रच्छादितायां भूमौ । ३ । न फालकृष्टायाम् । ४ ।
न च्छायायाम् । ५ । न चोषरे । ६ । न शाद्वले । ७ ।
न ससत्त्वे । ८ । न गर्ते । ६ । न वल्मीके । १० । न पथि
। ११ । न रथ्यायाम् । १२ । न पराशूचौ । १३ । नो-
द्याने । १४ । नोद्यानोदकसमीपयोः । १५ । न भस्मनि
। १६ । नाङ्गारे । १७ । न गोमये । १८ । न गोव्रजे
। १९ । नाकाशे । २० । नोदके । २१ । न प्रत्यनिला-
नलेन्द्रार्कस्त्रीगुरुब्राह्मणानां च । २२ । नैवानवगुण्ठित-
शिराः । २३ । लोष्टेष्टकापरिमृष्टगुदो गृहीतशिश्नश्चो-
त्थायाद्भिर्मृद्भिश्लोद्धृताभिर्गन्धलेपक्षयकरं शौचं कुर्यात्
। २४ ।
LX, 17 om. v; C¹⁻² place it before 16. 23. नैवाव० C³.
24. लोष्टेष्टकाभिः परिमृज्य गुदं C¹⁻²v.
LX, 1. रात्रेः पश्चिमो यामो ब्राह्ममुहूर्तः ।... 3. तृणादिभिरना-
च्छादितायां भूमौ... 5. छाया यत्कियद्वृक्षाणाम्... 8. सत्त्वानि कृम-
वद्युक्ते देशे ॥ 9. श्वभ्रं तद्बिलस्याप्युपलक्षणम् । वर्जयेद्वृक्षमूलानि
चैत्यश्वभ्रबिलानि चेति याम्यात् ॥ 13. परकीयमूत्रपुरीषादौ ॥ 15...
उदकं जलाशयः ।... 22. वातवह्निचन्द्रसूर्यस्त्रीपित्रादिब्राह्मणानां प्रत्या-
भिमुखेन ।... 24... इदं च काष्ठतृणयोरप्युपलक्षणम् ।... वामकरेण
धृतमेहनश्चकारादुत्थितप्रवासात्...उद्धृताभिः...तेन जलान्तःशौचनिषेधः...
18

१३८ ॥ विष्णुस्मृतौ ६० ॥ ६१ ॥
एका लिङ्गे गुदे तिस्रस्तथैकत्र करे दश ।
उभयोः सप्त दातव्या मृदस्तित्रस्तु पादयोः ॥ २५ ॥
एतच्छौचं गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् ।
त्रिगुणं च वनस्थानां यतीनां तु चतुर्गुणम् ॥ २६ ॥ ६० ॥
अथ पालाशं दन्तधावनं नाद्यात् । १ । नैव श्लेष्मा-
न्तकारिष्टविभीतकधवधन्वनजम् । २ । न च बन्धूक-
निर्गुण्डीशिग्रुतिल्वतिन्दुकजम् । ३ । न च कोविदार-
शमीपीलुपिप्पलेङ्गुदगुग्गुलुजम् । ४ । न पारिभद्रका-
म्बिकामोचकशाल्मलीशणजम् । ५ । न मधुरम् । ६ ।
नाम्लम् । ७ । नोर्ध्वशुष्कम् । ८ । न सुषिरम् । ६ ।
न पूतिगन्धि । १० । न पिच्छिलम् । ११ । न दक्षिणा-
पराभिमुखः । १२ । अथाचोदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा । १३ ।
वटासनार्कखदिरकरञ्जवदरसर्ज निम्बारिमेदापामार्ग-
मालतीककुभबिल्वानामन्यतमम् । १४ । कषायं तिक्तं
कटुकं च ॥ १५ ॥
LXI, 9. सुषिरम् C¹,².
25... एकत्र वामकरे... LXI, 2. श्लेष्मान्तकः शेलुः ।... विभीतकः
कलिद्रुमः ।... 4 कोविदारो युगपत्नकः ।... पीलुर्गुडफलः ।... 5.
पारिभद्रकः मन्दारपादपः ।... 6. मधुरं मधुरसं मधूयष्टिकादि ॥ 7.
आम्लरसमामलकादि ॥ 8. ऊर्ध्वं वृक्षशाखायामेव शुष्कम् ॥ 9. सुषिरं
सच्छिद्रम् ॥ 11. म्लानम् ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ६१।६२॥ १३६
कनीन्यग्रसमस्थौल्यं सकूर्चं द्वादशाङ्गुलम् ।
प्रातर्भूत्वा च यतवाग्भक्षयेद्दन्तधावनम् ॥ १६ ॥
प्रक्षाल्य भुक्त्वा तज्जह्याच्छुचौ देशे प्रयत्नतः ।
अमावास्यां न चाश्नीयाद्दन्तकाष्ठं कदा च न ॥ १७॥ ६१॥
———
अथ द्विजातीनां कनीनिकामूले प्राजापत्यं नाम
तीर्थम् । १ । अङ्गुष्ठमूले ब्राह्मम् । २ । अङ्गुल्यग्रे दैवम्
। ३ । तर्जनीमूले पित्र्यम् । ४ । अनग्न्युष्णाभिरफेनि-
लाभिर्न शूद्रैककरावर्जिताभिरक्षाराभिरद्भिः शुचौ देशे
स्वासीनोऽन्तर्जानुः प्राङ्मुखश्चोदङ्मुखो वा तन्मनाः
सुमनाश्चाचामेत् । ५ । ब्राह्मेण तीर्थेन त्रिराचामेत्
। ६ । द्विः प्रमृज्यात् । ७ । खान्यद्भिर्मूर्धानं हृदयं
स्पृशेत् । ८ ।
हृत्कण्ठतालुगाभिस्तु यथासंख्यं द्विजातयः ।
शुध्येरन्स्त्री च शूद्रश्च सकृत्स्पृष्टाभिरन्ततः ॥ ९ ॥ ६२ ॥
17...अमावास्या पूर्णिमास्युपलक्षणम् ।... LXII, 5... अफेनिलाः
फेनरहिताः। फेनो बुद्बुदग्रहणाय ।... शूद्रो ऽनुपनीतोपलक्षणम्। शूद्र-
चैकाकरश्च ताभ्यामावर्जिता या न भवन्त्यापस्ता एक एव करो यस्यासावेक-
करः... । अक्षाराः क्षाररसरहिताः ।... दक्षिणं बाहुं जान्वन्तराकृत्येति
गौतमीयादामस्या नियमः । (Gaut. I, 36)... चकारादैशान्यभिमुखः ।...
6. ब्राह्मदैवप्राजापत्यानामन्यतमेन तीर्थेन पुच्छभागेन... आचामेत् ।...
7. अङ्गुष्ठमूलेन मुखमिति शेषः ।... 8. खानि नाभेरुर्ध्ववर्तीनि ।...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

१४० ॥ विष्णुस्मृतौ ६३ ॥
अथ योगक्षेमार्थमीश्वरमधिगच्छेत् । १। नैकोऽध्वानं
प्रपद्येत । २ । नाधार्मिकैः सार्धम् । ३। न वृषलैः। ४ ।
न द्विषद्भिः । ५ । नातिप्रत्यूषसि । ६ । नातिसायम्
। ७। न संध्ययोः । ८ । [न मध्याह्ने । ६ । न संनिहित-
पानीयम् । १० ।] नातितूर्णम् । ११ । न रात्रौ । १२ ।
न संततं बालव्याधितार्तैर्वाहनैः । १३ । न हीनाङ्गैः
। १४ । न दीनैः । १५ । न गोभिः । १६ । नादान्तैः
। १७ । यवसोदके वाहनानामदत्त्वात्मनः क्षुत्तृष्णापनो-
दने न कुर्यात् । १८ । न चतुष्पथमधितिष्ठेत् । १६ ।
न रात्रौ वृक्षमूलम् । २० । न शून्यालयं । २१ । न
तृणम् । २२ । न पशूनां बन्धनागारम् । २३ । न केश-
तुषकपालास्थिभस्माङ्गारान् । २४ । न कार्पासास्थि । २५।
चतुष्पथं प्रदक्षिणीकुर्यात् । २६ । देवतार्चां च । २७ ।
प्रज्ञातांश्च वनस्पतीन् । २८ । अग्निब्राह्मणगणिकापूर्ण-
LXIII, 1. अधिगच्छेत् । V⁴ (and Gautama IX, 63); उप-
गच्छेत् । V¹⁻³ C¹'²v; अभिगच्छेत् । N. 9; 10 om. V⁴. 9 om.
Ap. C¹'²v. 13. बाल० C¹'²v; C¹'²v after 14 add न रोगिभिः।
यवसोदकौवा० all. 18. यवसोदकौवा० all. 25—29 om. v. 27.
देवतां च । C¹'².
LXIII, 4. वृषलाः शूद्राः ।... 13... वाहनैरश्वादिभिः ॥ 15.
दीनैर्दुर्बलैः ॥ 16. गोभिर्गवीबर्दैः ॥ 22. सत्तृणप्रदेशम् ॥

केशा यस्य सः ।...->मुक्ताः प्रकीर्णाः केशा यस्य सः ।...`

4. Confirming everything:

   • Line-by-line mapping with prefix , , etc.
   • Check verse numbers:
     • Line 3: २९ ।
     • Line 4: । ३०।
     • Line 5: । ३१ ।
     • Line 6: । ३२।
     • Line 7: । ३३ ।
     • Line 8: । ३४ ।
     • Line 9: । ३५ ।
     • Line 10: । ३६ ।
     • Line 11: । ३७ ।
     • Line 12: । ३८।
   • Look closely at footnotes and separator:
     Is the separator line a line? Yes, let's make it a line or just separator.
     Wait, should we prefix every single printed line with [L...]?
     Yes! The prompt specifies: "Prefix each line with line marker like , ."

   Let's re-verify the lines:
   ॥ विष्णुस्मृतौ ६३ ॥ १४१
   कुम्भादर्शच्छत्रध्वजपताकाश्रीवृक्षवर्धमाननन्द्या

gitized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalgao
१४२ ॥ विष्णुस्मृतौ ६३ ॥ ६४ ॥
पालंकरणकुमारीस्तु प्रस्थानकालेऽभिनन्दयेदिति । ३६ ।
देवब्राह्मणगुरुबन्धुदीक्षितानां छायां नाक्रामेत् । ४० ।
निष्ठ्यूनवान्तरुधिरविण्मूत्रस्नानोदकानि च । ४१ । न
वत्सतन्त्रीं लङ्घयेत् । ४२ । प्रवर्षति न धावेत् । ४३ ।
न वृथा नदीं तरेत् । ४४ । न देवताभ्यः पितृभ्यश्चोद-
कमप्रदाय । ४५ । न बाहुभ्याम् । ४६ । न भिन्नया
नावा । ४७। न कूलमधितिष्ठेत् । ४८ । न कूपमवलो-
कयेत् । ४९ । न लङ्घयेत् । ५० ।
वृद्धभारिन्तृपस्नातस्त्रीरोगिवरचक्रिणाम् ।
पन्था देयो नृपस्तेषां मान्यः स्नातश्च भूपतेः ॥ ५१ ॥ ६३ ॥
[L

॥ विष्णुस्मृतौ ६४ ॥ १६३
न संध्येयोः । ८ । प्रातःस्नानशीलोऽरुणताम्रां प्राची-
मालोक्य स्नायात् । ९ । स्नातः शिरो नावधुनेत् । १० ।
नाङ्गेभ्यस्तोयमुद्धरेत् । ११ । न तैलवस्त्रं स्पृशेत् । १२ ।
नाप्रक्षालितं पूर्वधृतं वसनं बिभृयात् । १३ । स्नातः
सोष्णीषो धौतवाससी बिभृयात् । १४ । न म्लेच्छा-
न्त्यजपतितैः सह संभाषणं कुर्यात् । १५ । स्नायात्प्रस्र-
वणदेवखातसरोवरेषु । १६ । उद्धृताद्भूमिष्ठमुदकं पुण्यं
स्थवरात्प्रसवत्तस्मान्नादेयं तस्मादपि साधुपरिगृहीतं
सर्वत एव गाङ्गम् । १७ । मृत्तोयैः कृतमलापकर्षोऽप्सु
निमज्योपविश्यापो हि ष्ठेति तिसृभिर्हिरण्यवर्णा इति
चतसृभिरिदमपः प्रवहतेति च तीर्थमभिमन्त्रयेत् । १८ ।
ततोऽप्सु निमग्नस्त्रिरघमर्षणं जपेत् । १९ । तद्विष्णोः

9 T. om. V^{1-3}. ॰स्नानशीलो ऽरुण॰ V^4; स्नानशीलो from the
C. ॰स्नात्यरुणविकिरणरक्तां प्राचीमवलोक्य C^{1, 2}. 17. प्रस्रवणं C^{1, 2}.
18. निमज्यापो C^{1, 2}; निमज्यस्पृश्योपो v. प्रवहंत इति चतुर्थम् V^{1-3} C^{1, 2}.

9. प्रातः स्नानशीलः स्नायात् । अनेनारुणोदयात्प्राक्स्नानं निषिद्धम् ।...
10. स्नानानन्तरं शिरः स्थितान्केशान्... न कम्पयेत् ।... 11. हस्तेन
    वस्त्रेण वाङ्गशोधनं न कुर्यात् ।... 14... उष्णीषं जलापसारणाय शिरो-
    वेष्टनं तेन सहितः। तथागाढबन्धनं शिरसि वेष्टयेत् ।...धौते स्वयमेव...
11. स्नानोत्तरं निषेधमाह ।... 17.... साधुभिर्वसिष्ठादिभिः परिगृही-
    तम्। नदीसंबन्धि । यथा वसिष्ठप्राची विश्वामित्रप्राचीत्यादि ।... 18...
    निमज्य तीर उपविश्य आपो हि ष्ठेत्याद्यृग्भिर्मन्त्रैस्तीर्थमभिमन्त्रयेत् ।
    निमज्योपस्पृशेदिति पाठे निमज्जनानन्तरमाचम्य तीर्थमभिमन्त्रयेत् ॥

१४४ ॥ विष्णुस्मृतौ ६४ ॥
परमं पदमिति वा । २० । द्रुपदां सावित्रीं वा । २१ ।
युञ्जते मन इत्यनुवाकं वा । २२ । पुरुषसूक्तं वा । २३ ।
स्नातश्चार्द्रवासा देवपितृतर्पणमम्भःस्थ एव कुर्यात् । २४ ।
परिवर्तितवासाश्चेत्तीर्थमुत्तीर्य । २५ । अकृत्वा देवपितृ-
तर्पणं स्नानशाटीं न पीडयेत् । २६ । स्नात्वाचम्य वि-
धिवदुपस्पृशेत् । २७ । पुरुषसूक्तेन प्रत्यृचं पुरुषाय
पुष्पाणि दद्यात् । २८ । उदकाञ्जलिं पश्चात् । २९ । आ-
दावेव दिव्येन तीर्थेन देवतानां कुर्यात् । ३० । तद-
नन्तरं पित्र्येण पितॄणाम् । ३१ । तत्रादौ स्ववंश्यानां
तर्पणं कुर्यात् । ३२ । ततः संबन्धिबान्धवानाम् । ३३ ।
ततः सुहृदाम् । ३४ । एवं नित्यस्नायी स्यात् । ३५ ।
स्नातश्च पवित्राणि यथाशक्ति जपेत् । ३६ । विशेषतः
26. स्नानवस्त्रादि C^{1,2}v. 29, 30 T. om. V^{1-4}. 33. संब-
न्धिनां बान्धवानाम् V⁴.
20... त्रिरित्यनुवर्तते ॥ 21. द्रुपदादिवेन्मुमुचान इति यजुर्वेद-
प्रसिद्धा । तां वा त्रिजपेत् ।... 25. यस्तु स्नात्वा जले स्थातुमशक्तः शुष्कं
वासः परिधत्ते स तीर्थाद्वहिरागत्य स्थल एव स्नानाङ्गं तर्पणं कुर्यात् ।...
26. परिवर्तितवासा अपि देवपितृतर्पणात्प्राक् स्नानवस्त्रं न निष्पीडयेत् ।...
27. वस्त्रनिष्पीडनान्तस्नानविधानन्तर्यं द्विराचमनस्य गमयितुम्... 28...
षोडश पुष्पाणि ।... 32... पितृमातृमातामहांस्तदनन्तरं... पितृव्यभ्रातृ-
मातुलादींस्तर्पयेत् ।... 33. संबन्धिनो भागिनेयश्वशुरस्यालादयः । बा-
न्धवाः पितृव्यषेयमातृष्वस्रेयमातुलादयः ।... 35. उक्तेन विधिना प्रत्यहं
स्नायात् ।... 36... पवित्राणि... अनियतसंख्यानि जपेत् ॥