तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

८६ श्रीतन्त्रालोकः ।
ज्ञानमभ्युदितं सम्यक्सारेतरविभागकृत् ।'
इति । पौंस्नज्ञानाभिव्यञ्जने दीक्षा तावन्न प्रभवेद्या-
वदस्य बौद्धं ज्ञानं पूर्वभावि न स्यात्, येनास्य
ततोऽपि प्राधान्यमुक्तम् ॥ ४६ ॥
एवं बौद्धमपि ज्ञानं पारमेश्वरं शास्त्रमन्तरेण
कुतः समुदियात् इति तदेव मूलकारणत्वादिह
प्रधानम् इत्याह
तथाविधावसायात्म-
बौद्धविज्ञानसम्पदे ।
शास्त्रमेव प्रधानं य-
ज्ज्ञेयतत्त्वप्रदर्शकम् ॥ ४७ ॥
'संपदे' इति तां जनयितुम् इत्यर्थः। यतो 'ज्ञेयस्य'
नीलसुखादेः 'तत्त्वं' प्रकाशमानत्वान्यथानुपपत्त्या
प्रकाशात्मकशिवस्वभावत्वं, तस्य प्रदर्शकम् पराद्वयो-
पदेशकारित्वात्तदभिधायकम् इत्यर्थः । अत एव
चास्य तद्प्रदर्शक तया शास्त्रान्तरेभ्यो वैलक्षण्यमपि
कटाक्षितम् ॥ ४७ ॥
पं० ३ ख० पु० बौद्धमपि ज्ञानमिति पाठः ।
पं० ११ ग० पु० प्रधानं यन्ज्ञेयतत्त्वप्रकाशकमिति पाठः ।

श्लोक ४९ ] प्रथमाह्निकम् । ८७
ननु भवत्वेवम्, अत्र पुनः किं निमित्तं यत्पौंस्ना-
ज्ञाननिवृत्तौ देहान्ते मुक्तिः, बौद्धाज्ञाननिवृत्तौ तु
तदैव इत्याशङ्क्याह
दीक्षया गलितेऽप्यन्त-
रज्ञाने पौरुषात्मनि ।
धीगतस्यानिवृत्तत्वा-
द्विकल्पोऽपि हि संभवेत् ॥ ४८ ॥
'धीगतस्य' इति अज्ञानस्य । 'विकल्पो हि' भेद-
प्रथात्मकः स चैव अख्यातिरूपत्वादज्ञानम् इति
बहूक्तम् ॥ ४८ ॥
ननु धीगतमज्ञानं यदि न निवृत्तं तदात्मनः
किमायातम् इत्याशङ्क्याह
देहसद्भावपर्यन्त-
मात्मभावो यतो धियि ।
देहान्तेऽपि न मोक्षः स्या-
त्पौरुषाज्ञानहानितः ॥ ४९ ॥
पं० २ क० पु० देहान्ते निवृत्तिरिति पाठः ।
पं० ६ क० पु० निवृत्तत्वादिति पाठः ।
पं० ९ क० ख० पु० सा चैवेति पाठः ।
पं० १३ क० पु० देवसद्भावेति पाठः ।

८८ श्रीतन्त्रालोकः ।
दीक्षितस्यापि हि नियतकालं बुद्धावात्मग्रहो
भवेत् इति तयोरभेदाद् बौद्धमप्यज्ञानमात्मन्युपचितं
संभवेत् इति भावः । अत एव देहान्ते बुद्धावात्मग्रह-
व्युपरमात् पौरुषस्याज्ञानस्य दीक्षादिना पूर्वमेव
प्रध्वस्तत्वान्मोक्षः इति युक्तमुक्तं 'तच्छरीरान्ते
तज्ज्ञानं व्यज्यते स्फुटम्' इति ॥ ४६ ॥
एवं विकल्पोऽत्र संभवन्मुक्तौ व्यवधायकः इति
न तदैव मुक्तिः, तस्य पुनरसंभवे सत्यपि देहे मुक्तिः
इत्याह
बौद्धाज्ञाननिवृत्तौ तु
विकल्पोन्मूलनाद्ध्रुवम् ।
तदैव मोक्ष इत्युक्तं
धात्रा श्रीमन्निशाटने ॥५०॥
न चैतदप्रमाणकम् इत्याह 'इत्युक्तम्' इत्यादि ॥५०॥
विकल्पयुक्तचित्तस्तु
पिण्डपाताच्छिवं व्रजेत् ।
इतरस्तु तदैवेति
शास्त्रस्यात्र प्रधानतः ॥५१॥
पं० ५ क० पु० ततः शरीरान्ते इति पाठः ।

श्लोक ५२ ] प्रथमाह्निकम् । ८९
‘इतर’ इति निर्विकल्पः । ‘तदैव’ इति देहसद्भावे
इत्यर्थः । यदुक्तं तत्रैव
‘विकल्पयुक्तचित्तस्तु पिण्डपाताच्छिवं व्रजेत् ।’
विकल्पहीनचित्तस्तु ह्यात्मानं शिवमव्ययम् ॥
पश्यते भावशुद्ध्या यो जीवन्मुक्तो न संशयः ।’
इति। इदानीं प्राक्प्रतिज्ञातं शास्त्रस्यैव प्राधान्यं
निगमयति-इति इत्यादिना, ‘इतिशब्दः’ काकाक्षि-
न्यायेन योज्यः, तेन श्रीनिशाटनग्रन्थसमाप्तौ हेतौ च
व्याख्येयः । स च ‘ज्ञेयतत्त्वप्रदर्शकम्’ इत्यादिना
प्रागप्युक्तः ॥ ५१ ॥
ननु किं नाम ज्ञेयस्य तत्त्वं यत्प्रदर्श्यमानं शास्त्र-
प्राधान्यावगमकमपि स्यात् इत्याशङ्क्याह
ज्ञेयस्य हि परं तत्त्वं
यः प्रकाशात्मकः शिवः ।
नह्यप्रकाशरूपस्य
प्राकाश्यं वस्तुतापि वा ॥५२॥
पं० १ ख० पु० देवसद्भावे इति पाठः ।
पं० ३ ख० पु० विकल्पहीणचित्तस्तु इति पाठः ।
पं० ६ क० पु० ज्ञेयतत्त्वप्रकाशकमिति पाठः ।
१२

९० श्रीतन्त्रालोकः ।
'ज्ञेयस्य' नीलादेर्नीलतैव प्रकाशमानता न ताव-
दात्मभूता, तथात्वे हि सर्वदैव सर्वान्प्रति च स्यान्न तु
कदाचित्कंचित्प्रति इति सर्वेऽपि सर्वज्ञाः स्युः । अतश्च
अस्य प्रकाशते, मम प्रकाशते इति प्रकाशात्मप्रमातृसं-
लग्नैव सा युज्यते इति नासौ स्वातन्त्र्येण पर्यवसि-
तस्वरूपो नीलादिः, शिव एव प्रकाशात्मकः प्रमाता,
तदतिरिक्तस्य अन्यस्य भेदाभेदविकल्पोपहतत्वात्,
अतश्च नीलादेर्ज्ञेयस्य प्रकाशमानत्वात् स एव पर-
मार्थः इत्युक्तं 'प्रकाशात्मकः शिवः परं तत्त्वम्' इति ।
नन्वसौ स्वयमतथारूपोऽपि प्रकाशसंबन्धात्तथा
भविष्यति इत्याशङ्क्याह 'नहि' इत्यादि । प्रकाश-
संबन्धेनापि हि प्रकाशमानो नीलादिः स्वयं प्रकाश-
रूप एव सन् प्रकाशते, नहि अप्रकाशरूपश्च प्रका-
शते च इति स्यात्, नहि अश्वेतः प्रासादः श्वेतते,
न चैवं वस्तुत्वमप्यस्य स्यात्, नहि प्रकाशरूपतामप-
हाय अन्यद्वस्तु संभवेत् इति भावः ॥ ५२ ॥
पं० १ क० पु० नीलसुखादेरिति पाठः ।
पं० ५ क० पु० पर्यवस्थितरूपेति पाठः ।
पं० १२ क० पु० प्रकाशनरूपः प्रकाशते इति पाठः ।

श्लोक ५३ ] प्रथमाह्निकम् । ९१
एवं च न केवलं नीलादेर्ज्ञेयस्य भावस्य प्रकाश-
मानत्वात्प्रकाशात्मकः शिवस्तत्त्वं यावत्तदभावस्या-
पि इत्याह
अवस्तुतापि भावानां
चमत्कारैकगोचरा ।
यत्कुड्यसदृशी नेयं
धीरवस्त्वेतादित्यपि ॥ ५३ ॥
यतो 'नास्त्यत्र घट' इत्येवंरूपापि बुद्धिर्बोधस्व-
भावत्वात्कुड्यादिजडपदार्थविलक्षणा अत एव घटा-
द्यभावोऽपि बुद्ध्यमानत्वात्परमानन्दैकघनबोधा-
त्मकशिवस्वभाव एव इत्यर्थः । तदाहुः
'अबोधोऽपि बुद्ध्यमानो बोधात्मभूत ईश्वर एव ।'
इति ॥ ५३ ॥
ननु सिद्धे प्रकाशे भावाभावरूपस्य ज्ञेयस्य तदे-
कपरमार्थत्वं सिद्ध्येत्, स एव पुनः केन प्रमाणेन
सिद्धः इत्याशङ्क्याह
पं० ६ क० पु० घटाभावोपीति पाठः ।