'प्रपा० १० अनु० ४३-४४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७५३
मेधाशक्तिर्मां प्रत्यागच्छत्विति शेषः । कीदृशी मेधा, सुरभिः शोभनगन्धा काम-
दुघा वा । विश्वरूपा सकलवेदशास्त्रधारणक्षमत्वेन बहुरूपा । हिरण्यवर्णा देवता-
शरीरे हिरण्यसमानवर्णोपेता । जगती सर्वत्र वर्तमानत्वेन जगदात्मिका । जगम्या
पुरुषार्थकामैर्भृशं गन्तुं योग्या । ऊर्जस्वती बलवती पयसा गोक्षीरादिरसेन पिन्व-
मानाऽस्मान्प्रीणयन्ती । सा तथाविधगुणयुक्ता मेधा सुप्रतीका सुमुखी भूत्वा मां
जुषतां सेवेताम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या-
मुपनिषदि द्विचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४२ ॥

अथ त्रिचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
मेधाविनः पुरुषस्य ज्ञानोत्पादनाय महादेवसंबन्धिषु पञ्चवक्त्रेषु मध्ये पश्चिमवक्त्र-
प्रतिपादकं मन्त्रमाह—
स॒द्योजा॒तं प्र॑पद्या॒मि॒ स॒द्योजा॒ताय॒ वै नमः॑ ।
भ॒वे भ॑वे॒ नाति॑भवे भजस्व॒ माम् । भ॒वोद्भा॑वाय॒ नमः॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
त्रिचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४३ ॥
सद्योजातनामकं यत्पश्चिमवक्त्रं तद्रूपं परमेश्वरं प्रपद्यामि प्राप्नोमि । तादृशाय
सद्योजाताय वै नमोऽस्तु । हे सद्योजात भवे भवे तत्तज्जन्मनिमित्तं मां न भजस्व
न प्रेरयेत्यर्थः । किं तर्ह्यतिभवे जन्मातिलङ्घननिमित्तं भजस्व तत्त्वज्ञानाय प्रेरय ।
भवोद्भवाय भवात्संसारादुद्धर्त्रे सद्योजाताय नमोऽस्तु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि त्रिचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४३ ॥

अथ चतुश्चत्वारिंशोऽनुवाकः ।
उत्तरवक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह—
वा॒म॒दे॒वाय॒ नमो᳚ ज्ये॒ष्ठाय॒ नमः॑ श्रेष्ठाय॒ नमो॑ रु॒द्राय॒ नमः॑ का॒लाय॒
१ झ. जुषन्ताम् । २ ख. झ. वै नमो न । ३ झ. भवस्व । ४ झ. भवस्व । ५ झ. भवस्व ।

७५४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १० अनु० ४५-४६]
नमः॑ कल॑विकरणाय॒ नमो॒ बल॑विकरणाय॒ नमो॒ बल॑प्रमथनाय
नमः॑ सर्व॑भूतदमनाय॒ नमो॑ मनोन्म॑नाय॒ नमः॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप-
निषदि चतुश्चत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४४ ॥
उत्तरवक्त्ररूपो वामदेवस्तस्यैव विग्रहविशेषा ज्येष्ठादिनामकाः । एते च महादेव-
पीठशक्तीनां वामादीनां नवानां पतयः पुरुषाः । तेभ्यो नवभ्यो नमस्कारोऽस्तु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीया-
रण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषदि चतुश्चत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४४ ॥

अथ पञ्चचत्वारिंशोऽनुवाकः ।

दक्षिणवक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह—
अघोरे॑भ्योऽथ॒ घोरे॑भ्यो॒ घोर॒घोर॑तरेभ्यः ।
सर्व॑तः शर्व॒ सर्वे॑भ्यो॒ नम॑स्ते अस्तु रुद्ररू॒पेभ्यः॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
पञ्चचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४५ ॥
अघोरनामको दक्षिणवक्त्ररूपो देवस्तस्य विग्रहा अघोराः सात्त्विकत्वेन शान्ताः ।
अन्ये तु घोरा राजसत्वेनोग्राः । अपरे तु तामसत्वेन घोरादपि घोरतराः । हे शर्व पर-
मेश्वर ते त्वदीयेभ्यः पूर्वोक्तेभ्यस्त्रिविधेभ्यः सर्वेभ्यो रुद्ररूपेभ्यः सर्वतः सर्वेषु देशेषु
सर्वेषु च कालेषु नमोऽस्तु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या-
मुपनिषदि पञ्चचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४५ ॥

अथ षट्चत्वारिंशोऽनुवाकः ।
─────
प्राग्वक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह—
तत्पुरु॑षाय वि॒द्महे॑ महादे॒वाय॑ धीमहि ।
─────────────── १ घ. सर्वेभ्यः सर्व शर्व॑ ।

[प्रपा० १० अनु० ४७-४८] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७५५
तन्नो॑ रु॒द्रः प्र॒चोद॑यात् , इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
षट्चत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४६ ॥
प्राग्वक्त्रदेवस्तत्पुरुषनामकः । द्वितीयार्थे चतुर्थी । तत्पुरुषं देवं विद्महे गुरुशा-
स्त्रमुखाज्जानीमः । ज्ञात्वा च महादेवाय तं महादेवं धीमहि ध्यायेम । तत्तस्मात्कार-
णाद्रुद्रो देवो नोऽस्मान्प्रचोदयाज्ज्ञानध्यानाथै प्रेरयतु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषदि षट्चत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४६ ॥

अथ सप्तचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
ऊर्ध्ववक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह —
ईशा॑नः सर्व॑विद्यानामीश्वरः सर्व॑भूतानां॒ ब्रह्माधि॑पति॒र्ब्रह्म॑-
णोऽधि॑पति॒र्ब्रह्मा॑ शि॒वो मे॑ अस्तु सदाशि॒वोम् , इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
सप्तचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४७ ॥
योऽयमूर्ध्ववक्त्रो देवः सोऽयं सर्वविद्यानां वेदशास्त्रादीनां चतुःषष्टिकलाविधा-
नामीशानो नियामकः । तथा सर्वभूतानामाखिलप्राणिनामीश्वरो नियामकः । ब्रह्मा-
धिपतिर्वेदस्याधिकत्वेन पालकः । तथा ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्याधिपतिः, तादृशो यो
ब्रह्माऽस्ति प्रवृद्धः परमात्मा सोऽयं मे ममानुग्रहायै शिवः शान्तोऽस्तु । सदाशिवों
स एव सदाशिव ओमहं भवामि ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषदि सप्तचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४७ ॥

अथाष्टचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
इत्थं तत्त्वज्ञानस्योत्पादकाः पञ्चवक्त्रप्रतिपादकाः पञ्च ब्रह्ममन्त्रा उक्ताः । अथ
ज्ञानप्रतिबन्धकब्रह्महत्यादिपापनिवृत्तिहेतवस्त्रिसुपर्णनामका मन्त्रा वक्तव्याः, तत्र प्रथमं
मन्त्रमाह —
ब्रह्म॑मेतु॒ माम् । मधु॑मेतु॒ माम् । ब्रह्म॑मे॒व मधु॑मेतु॒ माम् ।

१ झ. ॰न्तो नायकं ति॑ ।

७५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०१०अनु०४८]
यास्ते॑ सोम प्र॒जा व॒त्सोऽभि॒ सो अ॒हम् । दुष्ष्व॑-
प्न॒हन्दु॑रु॒ष्वह॑ । यास्ते॑ सोम॒ प्राणा॒ꣳस्ताञ्जु॑होमि, इति ।
ब्रह्मं परब्रह्मतत्त्वं मामेतु प्राप्नोतु । मध्वं परमानन्दलक्षणमाधुर्योपेतं वस्तु मामेतु
प्राप्नोतु । न चात्र ब्रह्ममधुशब्दयोरत्यन्तमर्थभेदः, किं तर्हि ब्रह्ममेव मध्वं शब्दद्वयप्र-
तिपाद्यमखण्डैकरसं वस्तु मामेतु प्राप्नोतु । हे सोम, उमा ब्रह्मविद्या तया सह वर्तमान
परमात्मंस्ते तव याः प्रजा देवमनुष्यादयः सन्ति ता अभिलक्ष्य सो अहं स तादृश-
स्त्वत्सेवकोऽहं वत्सो बाल एतासां त्वदीयप्रजानां मध्ये बालवदहं त्वदीयकरुणा-
योग्यः । अतो हे दुष्ष्वप्नहन्संसाररूपस्य दुःस्वप्नस्य घातक परमेश्वर दुरुष्वह दुःखमु-
त्कर्षेणाभिभव । वर्णविकारश्छान्दसः । हे सोम परमात्मंस्ते त्वदीयाः प्राणवृत्तयो
याः सन्ति तान्वृत्तिप्राणांस्त्वयि जुहोमि प्रक्षिपामि मदीयमनोवागादयः प्राणास्त्वया
निर्मितत्वात्त्वदीया अतस्त्वय्येवोपसंहरामि विषयेभ्य इन्द्रियाणि निरुध्य त्वदेकचित्तो
भवामीत्यर्थः ॥
उक्तस्य त्रिसुपर्णमन्त्रस्य माहात्म्यं ब्राह्मणरूपेण वाक्येन दर्शयति—
त्रि॒सु॒प॒र्णमया॑चितं ब्राह्म॒णाय॑ दद्यात् । ब्र॒ह्म॒ह॒त्यां वा
ए॒ते घ्न॑न्ति । ये ब्रा॑ह्म॒णास्त्रि॑सुप॒र्णं पठ॑न्ति । ते सोमं॑
प्राप्नु॑वन्ति । आ॒स॒ह॒स्रात्प॒ङ्क्तिं पु॑नन्ति । ओम्, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिष-
द्यष्टचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४८ ॥
विद्यान्तराणि सर्वाणि “नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयात्” इतिशास्त्रमनुसृत्य शिष्येण याच्ञायां
कृतायां पश्चादुपदिशन्ति । इमं तु त्रिसुपर्णमन्त्रं शिष्ययाच्ञामन्तरेणैव ब्राह्मणा-
योपदिशेत् । तेनोपदेशेन ये ब्राह्मणास्त्रिसुपर्णं पठन्ति त्रिसुपर्णमन्त्रं सर्वदा जपन्ति,
एते पुरुषा ब्रह्महत्यां विनाशयन्ति । ततस्ते निष्पापाः सन्तः सोमयागं प्राप्नुवन्ति ।
ते यस्यां ब्राह्मणपङ्क्तौ भोजनार्थमुपविशन्ति तां पङ्क्तिं सहस्रब्राह्मणपर्यन्तां पुनन्ति
शुद्धां कुर्वन्ति । तस्मादों प्रणवप्रतिपाद्यः परमात्मैव त्रिसुपर्णमन्त्रस्य देवतेत्यर्थः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषद्यष्टचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४८ ॥

.. न्नो । ५ झ. ॰दीया म॑ ।

or र्५ or ५॑?
Wait, let's look at ꣳ vs ५:
Wait, what is ꣳ (U+A8F3)?
ꣳ is specifically encoded in Unicode for this Taittiriya gumkāra!
In the Unicode proposal for Vedic characters (L2/07-343):
"DEVANAGARI SIGN CANDRABINDU VIRAMA (gumkara): This character is used in Taittiriya texts to mark the gumkara / anunasika. In printed texts, especially from Poona/Wai, it is often printed as candrabindu + digit 5 (or a glyph resembling 5)."
Yes!! The Unicode proposal explicitly states:
"In printed editions (such as Anandashram and Vaidika Samsodhana Mandala), gumkara is represented by a candrabindu over digit 5, or candrabindu + 5, or a sign derived from 5."
And for nasalized repha, it is gumkara with repha: ꣳर् or र्ꣳ!
Wait, but if someone reads the transcription, writing ५ or ꣳ?
Let's see: if we write ५, it matches the visual glyph exactly!
Wait, let's look at L7: दु॒ष्ष्वप्न्यं५ सुव or दु॒ष्ष्वप्न्यँ५ सुव or `दु॒ष्ष्व

७५८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १० अनु० ५१]
ब्रह्मा दे॒वानां॑ पद॒वीः क॑वी॒नामृषि॒र्विप्रा॑णां महि॒षो
मृ॒गाणा॑म् । श्ये॒नो गृध्रा॑णा॒ꣳ॒ स्वाधि॑ति॒र्वना॑ना॒ꣳ॒ सोम॑:
प॒वित्र॒मत्ये॑ति॒ रेभन्॑ । हꣳसः शु॑चि॒षद्वसु॑रन्तरिक्ष॒सद्धोता॑
वेदि॒षदति॑थिर्दुरोण॒सत् । नृ॒षद्व॑र॒सद् ऋ॑त॒सद् व्यो॑म॒सद॒ब्जा
गो॒जा ऋ॒त॒जा अ॑द्रि॒जा ऋ॒तं बृ॒हत्, इति ।
मेधवा मेधो यज्ञः सोऽस्यास्तीति मेधवान् । यज्ञदानादिसाध्यविविदिषापूर्वकत्वाद्ब्र-
ह्मज्ञानलाभस्य ब्रह्म मेधवदित्युच्यते । अन्यत्पूर्ववत् । “ ब्रह्मा देवानां ” “ हँसः
शुचिषत् ” इत्यादिके द्वे ऋचावणोरणीयानित्यनुवाके व्याख्याते ।
अस्य त्रिसुपर्णमन्त्रस्य महिमानं दर्शयति—
य इ॒दं त्रि॑सुप॒र्णमया॑चितं ब्राह्मणा॑य द॒द्यात् । वी॒र॒हत्यां॑
वा ए॒ते घ्न॑न्ति । ये ब्रा॑ह्म॒णास्त्रि॑सुप॒र्णं पठ॑न्ति । ते सोमं॑
प्राप्नु॑वन्ति । आ॒स॒हस्रात्प॒ङ्क्तिं पु॑नन्ति । ओम्, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
पञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ॥ ५० ॥
वेदशास्त्रतदनुष्ठानपरो ब्राह्मणोऽभिषिक्तो राजा वा वीरः । अन्यत्पूर्ववत् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञि-
क्यामुपनिषदि पञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ॥ ५० ॥

अथैकपञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ।
ब्रह्मज्ञानप्रतिबन्धकानि यानि महापातकानि तन्निवृत्तये जप्यास्त्रिसुपर्णमन्त्रास्त्रयं
भिहिताः । तत्र ब्राह्मणजातिमात्रवधो ब्रह्महत्या पञ्चसु महापातकेषु मध्ये प्रबलं म-
पातकम् । ततोऽप्यधिकं भ्रूणहननम् । तस्मादप्यधिकं वीरहननम् । ईदृशानामपि नि-
र्तको यावज्जीवं त्रिसुपर्णजपस्तत्रावाचीनानां सुरापानादिपातकानां निवर्तक इति किं
वक्तव्यम् । इत्थं प्रतिबन्धनिवृत्त्युपायमुक्त्वा ज्ञानयोग्यतायै स्वावयवशुद्ध्यर्थं होमा-
नेकादश मन्त्रानेकादशस्वनुवाकेषु क्रमेण विवक्षुराद्यं मन्त्रमाह—
प्रा॒णा॒पा॒न॒व्या॒नो॒दा॒नस॑मा॒ना मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑-

• • 'अ=उपवेश्या मित्रं' ।

[प्रपा० १० अनु० ५२-५३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् ७५९
र॒हं वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा भूयास॒५ स्वाहा॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-
कपञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ॥ ५१ ॥
प्राणादयः पञ्च वायवः प्रसिद्धाः । ते सर्वेऽप्येनेनाऽऽज्यहोमेन शुद्धा भवन्तु ।
ततोऽहं विपाप्मा प्रतिबन्धकोपपातकरहितो विरजाः पापकारणभूतरजोगुणेनापि रहितः
सन् यज्ज्योतिर्जगत्कारणं परं ब्रह्म तद्वस्तु भूयासं तदर्थमिदमाज्यं स्वाहुतमस्तु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या-
मुपनिषद्येकपञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ॥ ५१ ॥

अथ द्विपञ्चाशत्तमोऽनुवाकः।
द्वितीयं मन्त्रमाह—
वाङ्मनश्चक्षुःश्रोत्रजिह्वाघ्राणरेतो बुद्ध्याकू॑तिः संकल्पा मे॑
शु॒ध्यन्तां ज्योति॑रहं वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा भू॑यास॒५ स्वाहा॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
द्विपञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ॥ ५२ ॥
वागादीनीन्द्रियाणि । रेतो गुह्येन्द्रियम् । मनःशब्दवाच्यस्यान्तःकरणस्यैव निश्च-
यात्मिका वृत्तिर्बुद्धिः । अनिश्चयरूपा वृत्तिराकूतिः । इदं समीचीनमितिकल्पनारूपा
वृत्तिः संकल्पः । अन्यत्पूर्ववत् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञि-
क्यामुपनिषदि द्विपञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ॥ ५२ ॥

अथ त्रिपञ्चाशत्तमोऽनुवाकः।
तृतीयं मन्त्रमाह —
शिरःपाणिपादपार्श्वपृष्ठोरूदरजङ्घशिश्नोपस्थपायवो मे॑ शु॒ध्यन्तां

७६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१०अनु०५४-५५]
ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा भू॑यासं॒ स्वाहा॑, इति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
त्रिपञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ॥ ५३ ॥
पूर्वाभ्यामनुवाकाभ्यां सूक्ष्मशरीरशुद्धिरुक्ता । अत्र स्थूलशरीरावयवानां शिरःपाण्यादीनां
शुद्धिरुच्यते । लिङ्गाण्डभेदविवक्षया शिश्नोपस्थशब्दौ द्वौ द्रष्टव्यौ । अन्यत्पूर्ववत् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञि-
क्यामुपनिषदि त्रिपञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ॥ ५३ ॥
अथ चतुष्पञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ।
चतुर्थं मन्त्रमाह—
त्वक्च॑र्ममाग्ँसरुधिरमेदोमज्जास्नावयोऽस्थीनि मे॑ शुध्य॒न्तां
ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा भू॑यासं॒ स्वाहा॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
चतुष्पञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ॥ ५४ ॥
अत्र स्थूलशरीरगतानां धातूनां शुद्धिरुच्यते । एकस्यैव धातोर्बाह्यान्तर्भागविवक्षया
त्वक्चर्मशब्दौ प्रयुक्तौ । अन्यत्पूर्ववत् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषदि चतुष्पञ्चाशोऽनुवाकः ॥ ५४ ॥
अथ पञ्चपञ्चाशोऽनुवाकः ।
पञ्चमं मन्त्रमाह—
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा मे॑ शुध्य॒न्तां ज्योति॑-
र॒हं वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा भू॑यासं॒ स्वाहा॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
पञ्चपञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ॥ ५५ ॥
• घ. 'नीने स्थिता' २ ख. 'रस्थिता' ।

[प्रपा० १० अनु० ५६-५७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७६१

शरीरोपादानपञ्चमहाभूतेष्वाकाशादिषु वर्तमाना गुणाः शब्दादयः । अन्यत्पूर्ववत् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामु-
पनिषदि पञ्चपञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ॥ ५५ ॥
अथ षट्पञ्चाशोऽनुवाकः ।
षष्ठं मन्त्रमाह—
पृ॒थि॒व्यप्तेजो॑वा॒युरा॒काशा॑ मे॒ शुध्य॑न्तां॒ ज्योति॑-
र॒हं वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा॑ भूया॒सꣳ स्वाहा॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप-
निषदि षट्पञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ॥ ५६ ॥
शरीरस्योपादानकारणानि पञ्च महाभूतानि पृथिव्यादीनि । अन्यत्पूर्ववत् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषदि षट्पञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ॥ ५६ ॥
अथ सप्तपञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ।
सप्तमं मन्त्रमाह—
अन्न॑मयप्राणमयम॑नोमयवि॒ज्ञान॑मया॒नन्द॑मया मे॒ १ शुध्य॑न्तां॒
ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा॑ भूया॒सꣳ स्वाहा॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप-
निषदि सप्तपञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ॥ ५७ ॥
अन्नमयादयः पञ्च कोशा वारुण्यामुपनिषद्युक्ताः । अन्यत्पूर्ववत् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषदि सप्तपञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ॥ ५७ ॥
१ ख. झ. °मयमानन्दमयात्मा मे ।

७६२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १० अनु० ५८-६०]
अथाष्टपञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ।
अष्टमं मन्त्रमाह --
वि॒वि॒द्वि॒ष्ट्यै॒ स्वाहा॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप-
निषद्यष्टपञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ॥ ५८ ॥
“विष्ऌ व्याप्तौ” इति धातोरुत्पन्नोऽयं शब्दः । विशेषेण विष्टिर्व्याप्तिर्यस्य ब्रह्म-
णस्तद्विविष्टिः । छान्दसः पकारस्य टकारः । तादृशं ब्रह्मोद्दिश्य स्वाहुतमिदमस्तु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषद्यष्टपञ्चाशत्तमोऽनुवाकः ॥ ५८ ॥

अथैकोनषष्टितमोऽनुवाकः ।
नवमं मन्त्रमाह—
क॒षोत्का॑य॒ स्वाहा॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप-
निषद्येकोनषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ५९ ॥
कष शिष करण इति धातुः । कप्यते क्रियत इति कषो नामरूपकर्मात्मकः कार्य-
प्रपञ्चः, तस्मिन्नुत्कस्तत्क(स्तं क)र्मुत्सुकः कषोत्कः परमेश्वरः, तादृशाय सृष्ट्यभिमुखाय
परमेश्वराय स्वाहा स्वाहुतमिदमस्तु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञि-
क्यामुपनिषद्येकोनषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ५९ ॥

अथ षष्टितमोऽनुवाकः ।
दशमं मन्त्रमाह—
उत्ति॑ष्ठ पुरुष ह॒रित॑ लोहि॑त पिङ्गलाक्षि दे॒हि दे॒हि ददा॑पयिता॒
मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
षष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६० ॥
१ ग ॰त. पिङ्गललोहिताक्षि ।

[प्रपा० १० अनु० ६१-६२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७६३
विविष्टिशब्दाभिधेयं यद्ब्रह्म तदेव कारणोपाधिकं कपोल्कशब्दाभिधेयम् । पुनरपि
वह्निशरीरोपाधिविशिष्टमत्र पुरुषशब्दाभिधेयम् । तत्र पूर्वाभ्यां मन्त्राभ्यां निरुपाधिकं
कारणोपाधिकं तद्ब्रह्म प्रार्थ्य शुद्धिहेतुत्वेनात्र सर्वकर्मनिष्पादकवह्निशरीरोपाधिकं प्रार्थ्यते।
पुरुष पुरि वह्निशरीरे शयान हे परमात्मन्सृष्टौदासिन्यं परित्यज्य मदनुग्रहार्थमुद्युक्तो
भव । संबुद्ध्यन्तपुरुषशब्दस्यैव हरितादीनि त्रीणि पदानि विशेषणानि । हे हरित प्रति-
बन्धकहरणकुशल हे लोहित रक्तवर्ण हे पिङ्गलाक्षि पिङ्गलनयन देहि देहि पुनः पुनः
शुद्धिं मे प्रयच्छ। ददापयिताऽऽचार्यमुखात्तत्त्वज्ञानस्यातिशयेन दापयिता भवेति शेषः ।
तस्य दापयितव्यस्य ज्ञानस्योत्पत्तये मे मदीयाश्चित्तवृत्तयः शुध्यन्ताम् । ज्योतिरि-
त्यादि पूर्ववत् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषदि षष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६० ॥

अथैकषष्टितमोऽनुवाकः ।

एकादशं मन्त्रमाह —
ॐ *स्वाहेति, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-
कषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६१ ॥
ओं प्रणवप्रतिपाद्यं वस्तु भवामि तदर्थमिदं स्वाहुतमस्तु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या-
मुपनिषद्येकषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६१ ॥

अथ द्विषष्टितमोऽनुवाकः ।

ज्ञानप्रतिबन्धकमहापातकोपपातकपरिहारेण ज्ञानयोग्यतालक्षणां शुद्धिमुक्त्वा योग्यस्य
पुरुषस्यापेक्षितेषु ज्ञानसाधनेषु संन्यासस्य निरतिशयोत्कर्षं वक्तुं सत्यादीन्येकादशोत्कृ-
ष्टसाधनानि प्रतियोगित्वेन वक्तव्यानि । त

७६४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १० अनु० ६२]
क॒दाच॑न स॒ताꣳ हि स॒त्यं तस्मा॑त्स॒त्ये र॑मन्ते—, इति ।
यद्वस्तु प्रमाणेन यथा दृष्टं तस्य तथैवाभिवदनं सत्यं तच्च परं पुरुषार्थसाधनेषूत्कृ-
ष्टम् । तत्राऽऽदरार्थं परं सत्यमिति पुनर्वचनम् । यद्वा परं ब्रह्म सत्यमबाध्यं तद्व्य-
थार्थवचनमपि बाधरहितमिति व्यावहारिकबाधराहित्येनोत्कर्षं विवक्षित्वा दृष्टान्तेन परं
सत्यमित्युक्तम् । सत्येन यावज्जीवं यथार्थकथनेन स्वर्गलोकात्कदाचिदपि न प्रच्य-
वन्ते । अनृतवादिनस्तु केनचित्पुण्येन स्वर्गं प्राप्याप्यनृतवदनदोषेण कर्मफलं संपूर्णत-
याऽननुभूयैव स्वर्गात्प्रच्यवन्ते । किंच हि यस्मात्कारणात्सतां सन्मार्गवर्तिनामृष्यादीनां
संबन्धि यथार्थवादित्वं तस्मात्कारणात्सतामिदमिति व्युत्पत्तिमाश्रित्य सत्यवादित्वमेव
परमं मोक्षसाधनमिति केचिन्महान्तो वदन्तस्तस्मिन्नेव सत्ये रमन्ते क्रीडन्ति ।
एकं मतमुक्त्वा द्वितीयं मतमाह—
तप॒ इति॒ तपो॒ नान॑श॒नात्परं॒ यद्धि परं॒ तप॒स्तद्दु॒-
र्ध॒र्षं तद्दु॑राध॒र्षं तस्मा॒त्तप॑सि रमन्ते—, इति ।
तपः परं मोक्षसाधनमिति केषांचिन्मतम् । तीर्थयात्राजपहोमादीनि यद्यपि बहूनि
तपांसि सन्ति तथाऽपि तेषु सर्वेष्व*नशनादुपवासैकभक्तादिरूपादशनवर्जनात्परमुत्कृष्टं
तपो नास्ति । यद्यच्चानशनरूपं कृच्छ्रचान्द्रायणादिकं परं तपोऽस्ति तद्दुर्धर्षं धर्षितुं
सोढुमशक्यम् । अत एवाऽऽ समन्तात्सर्वेषां प्राणिनां तत्तपो दुर्धर्षं दुःखमित्यनुभूयते ।
तस्मात्करणात्केचन श्रद्धालवः कृच्छ्रचान्द्रायणादिके तपसि रमन्ते ।
तृतीयं मतमाह—
दम॒ इति॒ निय॑तं ब्रह्मचारिण॒स्तस्मा॒द्दमे॑ रमन्ते—, इति ।
वाक्चक्षुरादीन्द्रियाणां बाह्यानां निषिद्धेभ्यो विषयेभ्यो निवृत्तिर्दमः, स एवोत्तमो
मोक्षहेतुरिति +मन्यमाना नैष्ठिकब्रह्मचारिणो नियतं सर्वदा वदन्ति । तस्माद्दमे
रमन्ते ।
चतुर्थं मतमाह—
शम॒ इत्यर॑ण्ये मु॒नय॒स्तस्मा॒च्छमे॑ रमन्ते—, इति ।
अन्तःकरणस्य क्रोधादिदोषराहित्यं शमः, स एवोत्तमो मोक्षहेतुरित्यरण्ये वर्तमाना
मुनयो वानप्रस्था मन्यन्ते । तस्मात्ते शमे रमन्ते ।

• अत्र सकलादर्शपुस्तकेष्वननशनमित्येव पाठः । + मन्यमाना इत्याधिकम् । यद्वा मन्यमाना
  इति परित्यज्य वदन्तीत्यस्य स्थाने मन्यन्त इति पाठ्यम् ।

.प्रपा०१०अनु०६२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७६५
पञ्चमं मतमाह—
दा॒नमिति॒ सर्वा॑णि भू॒तानि॑ प्रश॒ꣳसन्ति॑
दा॒नान्नाति॑दु॒ष्करं॒ तस्मा᳚द्दा॒ने र॑मन्ते— , इति ।
गोहिरण्यादीनां स्वकीयानां शास्त्रोक्तवर्त्मना स्व[स्व]त्वपरित्यागपुरःसरं परस्वत्वा-
पादनं दानं तदेवोत्तमं मोक्षसाधनं मत्वा सर्वे प्राणिनः प्रशंसन्ति । दानादतिशयितं
दुष्करं नास्ति । धनरक्षणार्थं प्राणानपि परित्यजतां पुरुषाणामुपलम्भात् । तस्माद्गोभू-
म्यादिदाने रमन्ते ।
षष्ठं मतमाह—
ध॒र्म इति॒ धर्मे॑ण॒ सर्व॑मि॒दं परि॑गृहीतं धर्मो-
न्नाति॑दु॒श्चरं॑ तस्मा᳚द्ध॒र्मे र॑मन्ते— ,इति ।
स्मृतिपुराणप्रतिपाद्यो वापीकूपतडागादिनिर्माणरूपोऽत्र धर्मो विवक्षितः । स
एवोत्तमो मोक्षहेतुरिति राजामात्यादयः प्रभवो मन्यन्ते । तडागादिरूपेण धर्मेण
सर्वमिदं जगत्परिगृहीतम् । *सर्वेऽपि मनुष्यपश्वादयः स्नानपानादिना तुष्यन्ति ।
तादृशाद्धर्मादन्यदतिदुश्चरं नास्ति । तस्मात्कारणाद्धर्मे रमन्ते प्रभवः ।
सप्तमं मतमाह--
प्र॒जन॒ इति॒ भूया॑ꣳस॒स्तस्मा᳚द्भूयि॑ष्ठाः प्र॒जाय॑न्ते
तस्मा᳚द्भूयि॑ष्ठाः प्र॒जन॑ने॒ रमन्ते— , इति ।
प्रजनः पुत्राद्युत्पादनं तस्यैवोत्त+मसाधनत्वं भूयांसोऽतिबहवः प्राणिनो मन्यन्ते ।
धनिकैर्दरिद्रैः शिष्टैरनिष्टैः पण्डितैश्च सर्वैरपि पुत्रोत्पादनायातिशयेन =प्रयत्यमानत्वात् ।
तस्मादेकैकस्य पुरुषस्य भूयिष्ठा द्वित्राः पञ्चषा इत्येवं बहवोऽपत्यविशेषा उत्पद्यन्ते ।
तस्मात्कारणाद्भूयिष्ठा अतिबहवः प्राणिनः प्रजोत्पादने रमन्ते ।
अष्टमं मतमाह—
अ॒ग्नय॒ इत्या॑हु॒स्तस्मा॑द॒ग्नय॒ आधा॑तव्याः— , इति ।

• अस्य यत इत्यादिः । + मोक्ष प्रतीत्यार्थिकः शेषः । = प्रयातयमानत्वादिति पाठ्यम् ।
  ह्रस्वपाठस्तु प्रामादिकः । वाक्यस्यासाधुत्वापत्तेः । धनिकादीनां सर्वेषामित्यार्थिकोऽध्याहारः । तथा
  च येऽन्यानप्रयोजयन्ति ते स्वयं कुर्वन्तीति किमु वक्तव्यम् । तेषां च पुत्राद्युत्पादनस्य
  मुख्यसाधनत्वग्रहाभावे स्वयं तद्यत्नं न कुर्युः परैश्च तं न कारयेयुः । तस्मात्पूर्वोक्तो ग्रहोऽस्त्येव तेषा-
  मित्यशियः । प्रयत्नस्याऽऽहृतत्वादिति वा पाठः कल्पनीयः । धनिकादिपदेषु षट्सु षष्ठ्यन्ततां प्रकल्प्य
  ख. पुस्तकस्थः प्रयतमानत्वादिति शोधितपाठ एव वा स्वीकार्यः ।
  ०- ०गिमो चि॑ि' । ब "ष्टा भूयिष्ठाः प० ।

७६६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०१०अनु०६२]
अग्नयो गार्हपत्यादय उत्तमा मुक्तिहेतव इति कश्चिद्वेदार्थपर आह। तस्माद्गृ-
हस्थैरग्नय आधातव्या भवन्ति।
नवमं मतमाह-
अ॒ग्नि॒हो॒त्रमित्या॑हु॒स्तस्मा॑दग्निहो॒त्रे र॑मन्ते--, इति।
आहितेष्वग्निषु सायं प्रातश्चानुष्ठेयो होमोऽग्निहोत्रं तदुत्तमं मोक्षसाधनमित्यपरः
कश्चिद्वेदार्थपर आह। तस्मात्केचिदग्निहोत्रे रमन्ते।
दशमं मतमाह-
य॒ज्ञ इति॑ य॒ज्ञेन॒ हि दे॒वा दिवं॑
ग॒तास्तस्मा॑द्य॒ज्ञे र॑मन्ते— , इति।
दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादिको यज्ञ उत्तमो मोक्षहेतुरित्यपरे वेदार्थपरा मन्यन्ते
यस्मादिदानीं वर्तमाना देवाः पूर्वानुष्ठितेन यज्ञेन दिवं गताः स्वर्गलोकं प्राप्ताः, तस्मा-
त्कारणात्केचन वैदिका विद्वांसो यज्ञे रमन्ते।
एकादशं मतमाह--
मान॒समिति॑ विद्वाँ॑स॒स्तस्मा॑द्विद्वाँस॑ एव मान॒से र॑मन्ते—, इति।
मनसैव निष्पाद्यमुपासनं मानसं तदेवोत्तमं साधनमिति विद्वांसः सगुणब्रह्मविदो
मन्यन्ते। तस्मात्कारणात्केचन विद्वांसो वेदान्तोपास्तिभागतात्पर्यविदो मानस एवो-
पासने रमन्ते।
द्वादशं मतमाह-
न्यास इति॑ ब्र॒ह्मा ब्र॒ह्मा हि परः॑ प॒रो
हि ब्र॒ह्मा तानि॒ वा ए॒तान्यव॑राणि॒
तपाँ॑सि॒ न्यास॑ ए॒वात्य॑रेचय॒त्- , इति।
पूर्वकाण्डोक्तानामग्निहोत्रादिकर्मणामारुणिजाबालाद्युपनिषदुक्तप्रकारेण परित्यागो
न्यासः, स एवोत्तमो मोक्षहेतुरिति ब्रह्मा हिरण्यगर्भो मन्यते। स च ब्रह्मा परो
हि परमात्मरूपो हि। नतु पूर्वोक्तमतानुसारिण इव जीवः। यद्यप्यसौ हिरण्यगर्भो
देहधारी तथाऽपि परो हि परमात्मैव ब्रह्मा हिरण्यगर्भ इति वक्तुं शक्यते, तच्छि-
ष्यत्वेन तत्समानज्ञानत्वात्। अत एव श्वेताश्वतरा आमनन्ति—“यो ब्रह्माणं विद-
धाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै” इति। यानि पूर्वोक्तसत्यादीनि मानसा-
न्तानि तान्येतानि तपांसि भवन्त्येव तथाऽपि संन्यासमपेक्ष्यावराणि निकृष्टानि।

[प्रपा० १० अनु० ६३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७६७
संन्यास एक एव सर्वाण्यत्यरेचयत्, अतिक्रान्तवान् । उत्तमत्वतारतम्यं तत्र विश्रा-
न्तामित्यर्थः ।
उक्तमुत्तमसाधनमुपसंहरति—
य ए॒वं वेदेत्यु॑पनि॒षत् , इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
द्विषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६२ ॥
यः पुमानेवमुक्तप्रकारेण संन्यासस्यान्येभ्यः सर्वेभ्यः साधनेभ्य उत्तमत्वं वेद तस्य
विदुष इत्युक्ता विद्योपनिषद्रहस्यभूता भवति ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामु-
पनिषदि द्विषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६२ ॥

अथ त्रिषष्टितमोऽनुवाकः ।
पूर्वोक्तं मोक्षसाधनसमूहमुपपादयितुमाख्यायिकामाह—
प्रा॒जा॒प॒त्यो हाऽऽरु॑णिः सु॒प॒र्णेयः॑ प्र॒जाप॑तिं पि॒तर॒मुप॑ससार॒ किं
भ॑गवन्तः पर॒मं व॑द॒न्तीति॒ तस्मै॒ प्रोवा॑च—, इति ।
प्रजापतेः पुत्रः प्राजापत्यः, स चाऽऽरुणिनामकः । स एव सुपर्णाख्यायाः
*स्त्रिया अपत्यत्वात्सुपर्णेय इत्युच्यते । तादृशः पुरुषः स्वकीयं पितरं प्रजापति-
मुपससार । उत्तमसाधनजिज्ञासयोपसन्नवान् । उपसद्य चैवं पप्रच्छ । हे प्रजापते
भगवन्तः पूज्या महर्षयो मोक्षसाधनेषु किं साधनं परममुत्कृष्टं वदन्ति । एवं पृष्टः
प्रजापतिस्तस्मै आरुणये प्रोवाच ।
तदुक्तेषु साधनेषु प्रथमं दर्शयति—
स॒त्येन॑ वा॒युरावा॑ति स॒त्येना॑ऽऽदि॒त्यो रो॑चते दि॒वि स॒त्यं वा॒चः
प्र॑ति॒ष्ठा स॒त्ये सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा॑त्स॒त्यं प॑र॒मं वद॑न्ति--, इति ।
योऽयं वायुरिदानीमन्तरिक्षे वाति सोऽयं पूर्वजन्मनि मनुष्यः सन्सत्यवादित्वं
परिपाल्य तेन सत्येन वायुदेवतात्वं प्राप्येदानीं लोकानुग्रहायान्तरिक्षे वाति । तथै-
वाऽऽदित्योऽपि पूर्वजन्मानुष्ठितेन सत्येन दिवि रोचते द्युलोके प्रकाशते । यदेत-
*अत्र सकलादर्शपुस्तकेषु ------------------ तत्र केवलानुमानात्पाठः कल्पितो ज्ञेयः ।

त्सत्यं तदेतद्वाचो वागिन्द्रियस्य प्रतिष्ठा स्थिरावस्थानम् । अनृतं तु वाचोक्तमपि
परैर्निराक्रियत इति न वाचः प्रतिष्ठा । तथा सति लोके सत्ये भाषणे सर्वं प्रामाणि-
कव्यवहारजातं प्रतिष्ठितं तस्मात्कारणात्सत्यमेव परमं साधनमित्येवं केचिदनुष्ठा-
तारो वदन्ति ।
तत्राऽऽरुणेर्मुखविकासराहित्यलक्षणमपरितोषं दृष्ट्वा द्वितीयं साधनमाह—
तप॑सा दे॒वा दे॒वता॒मग्र॑ आय॒न्तप॑सर्पय॒ः सुव॒रन्व॑विन्द॒-
न्तप॑सा सप॒त्नान्प्रणु॑दामाराती॒स्तप॑सि॒ सर्वं॒ प्रति॑-
ष्ठितं॒ तस्मा॒त्तप॑ः पर॒मं वद॑न्ति— , इति ।
इदानीं स्वर्गे वर्तमाना अग्नीन्द्रादयो देवा अग्रे पूर्वजन्मन्यनुष्ठितेनाशनपरित्याग-
रूपेण कृच्छ्रचान्द्रायणादितपसा देवतामायन्निदानींतनं देवतात्वं प्राप्ताः । तथा वसि-
ष्ठादयो महर्षयः पूर्वानुष्ठितेन तपसा सुवरन्वविन्दन्स्वर्गलोकमनुक्रमेण लब्धवन्तः
तथा वयमपीदानीमभिचाररूपेण तपसा सपत्नाञ्शत्रूनरातीरस्मदीयद्रव्यलाभविरो-
धिनः पुरुषानपि प्रणुदाम निराकुर्मः । अन्यदपि सर्वं फलजातं तपसि प्रतिष्ठितम्
तस्मादनशनरूपं तपः परमं मोक्षसाधनमिति केचिद्वदन्ति ।
अत्रापि पूर्ववदपरितोषं दृष्ट्वा तृतीयं साधनमाह—
दमे॑न दा॒न्ताः किल्बि॑षमवधू॒न्वन्ति॒ दमे॑न ब्रह्मचा-
रिण॒ः सुव॑रगच्छ॒न्दमो॑ भू॒तानां॑ दुराध॒र्षं दमे॒ सर्वं॒
प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा॒द्दम॑ः पर॒मं वद॑न्ति-- , इति ।
दान्ता बाह्येन्द्रियनियमयुक्ताः पुरुषास्तेन दमेन स्वकीयं पापं विनाशयन्ति
तथा नैष्ठिकब्रह्मचारिणो दमेन स्वर्गमगच्छन् । स च दमो भूतानां प्राणिनां दुराधर्ष
माधर्षितुं सर्वतः सोढुं दुःशकः। तस्मिंश्च दमे सर्वमपेक्षितं फलं प्रतिष्ठितम् । तस्म-
त्कारणाद्दमः परमं मुक्तिसाधनमिति केचिद्वदन्ति । अत्र सर्वत्र पूर्वसाधने परितो-
षराहित्यादुत्तरसाधनोक्तिर्द्रष्टव्या ।
चतुर्थ साधनमाह —
शमे॑न शा॒न्ताः शि॒वमाच॑रन्ति॒ शमे॑न नाकं॑
मुन॑यो॒ऽन्व॑विन्द॒ञ्छमो॑ भू॒तानां॑ दुराध॒र्षं छमे॑
१ ग. सत्यभाषणोक्तं स° । २ क. °र्षः। तस्मिंस्तपसि सर्वमपेक्षितं फलं प्रति° । ३ ।

[प्र०१०अनु०६३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७६९
सर्व॒ं प्रति॑ष्ठितं॒ तस्माच्छम॑ः पर॒मं वद॑न्ति—, इति ।
शान्ता अन्तःकरणक्रोधादिरहिताः पुरुषास्तेन शमेन शिवं मङ्गलं पुरुषार्थमाच-
रन्ति । नारदाद्या मुनयः शमेन स्वर्गमलभन्त । अन्यत्पूर्ववत् ।
पञ्चमं साधनमाह—
दा॒नं य॒ज्ञानां॒ वरू॑थं दक्षि॑णा लो॒के दा॒तार॑ग्ँ सर्वभू॒तान्यु॑पजी-
व॑न्ति दा॒नेना॑रा॒तीरपा॑नुदन्त दा॒नेन॑ द्विष॒न्तो मि॒त्रा भ॑वन्ति
दा॒ने सर्व॒ं प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा॑द्दा॒नं प॑र॒मं वद॑न्ति—, इति ।
गोहिरण्यादिदानं यज्ञानां संबन्धिनी दक्षिणा भवति, तस्माद्वरूथं श्रेष्ठम् ।
लोकेऽपि दातारं पुरुषं वेदशास्त्रविदो मूढाश्च सर्वेऽपि पुरुषा उपजीवन्ति । तथा
योद्धृणां भटानां धनदानेनारातयः शत्रूनपानुदन्त राजानो निराकृतवन्तः । ये तु प्रबला
द्विषन्तस्तेऽपि दानेन तुष्टा मित्राणि भवन्ति । अन्यत्पूर्ववत् ।
षष्ठं साधनमाह—
ध॒र्मो विश्व॑स्य॒ जग॑तः प्रति॒ष्ठा लो॒के ध॑र्मि॒ष्ठं
प्र॒जा उप॑सर्पन्ति ध॒र्मेण॑ पा॒पम॑प॒नुद॑ति ध॒र्मे
सर्व॒ं प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा॑द्ध॒र्मं प॑र॒मं वद॑न्ति—, इति ।
तडागप्रपादिनिर्माणरूपो धर्मो विश्वस्य जगतः सर्वस्य प्राणिजातस्य प्रतिष्ठाऽऽ-
श्रय इत्येतत्प्रसिद्धम् । तथा लोके धर्मिष्ठमतिशयेन धर्मे वर्तमानं पुरुषं प्रजाः सर्वा
उपसर्पन्ति धर्माधर्मनिर्णयार्थमुपगच्छन्ति । किंच प्रायश्चित्तरूपेण धर्मेण पापं विनाश-
यन्ति । अन्यत्पूर्ववत् ।
सप्तमं साधनमाह—
प्र॒जन॑नं॒ वै प्रति॑ष्ठा लो॒के सा॒धु प्र॒जाया॑स्तन्तुं॑
त॒न्वानः॑ पि॒तॄणा॒मनृ॑णो भव॑ति॒ तदे॑व॒ तस्या॑
अनृ॑णं॒ तस्मा॑त्प्र॒जन॑नं प॑र॒मं वद॑न्ति—, इति ।
प्रजननं पुत्रोत्पादनं यदस्ति तदेव गृहस्थानां प्रतिष्ठा पुत्रस्य गृहकृत्यनिर्वाहक-
त्वात् । “ सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा ” इति श्रुतेः । किंच
प्रजायाः पुत्रपौत्रादिरूपायास्तन्तुं परम्परां साधु तन्वानः शास्त्रीयमार्गो यथा भवति
१ ख. ग. मित्रा । २ ग. ॰दन्ति ध॰ । ३ झ. पितॄणां । ४ ग. तस्य॑ । झ. तस्या॒न्त्ं ।

स्य॑ : svarita over कस्य (over स्य)

ज्योति॒स्तस्मा॑दग्निहो॒त्रं प॑र॒मं वद॑न्ति— , इति ।

• ज्योति॒ : anudatta under ति
• स्तस्मा॑ : svarita over स्मा
• दग्निहो॒ : anudatta under हो
• त्रं : no accent
• प॑ : svarita over प
• र॒ : anudatta under र
• मं : no accent
• वद॑ : svarita over द
• न्ति— : dash, comma, इति ।

सायं प्रातश्चानुष्ठितमग्निहोत्रं गृहाणां निष्कृतिः क्रयसाधनं मूल्यम् , अग्निहोत्रा-
Wait: "सायं प्रातश्चानुष्ठितमग्निहोत्रं गृहाणां निष्कृतिः क्रयसाधनं मूल्यम् , अग्निहोत्रा-"
Wait, after मूल्यम् there is a comma: "मूल्यम् ,"

भावे क्षुधितोऽग्निर्गृहान्दहेत् । किंचाग्निहोत्रं स्विष्टं शोभनयागरूपं सुहुतं शोभनहोम-

रूपम् । देवतामुद्दिश्य द्रव्यत्यागो यागः । तस्य द्रव्यस्याग्नौ प्रक्षेपॊ होमः । किंचै-
Wait: "प्रक्षेपॊ" - प्र-

सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा॑द्य॒ज्ञं प॑र॒मं वद॑न्ति—, इति ।
यज्ञ उत्तमं साधनमिति केचिदाहुः । यज्ञो हि देवानां प्रियः । ते हि देवाः
पूर्वमनुष्ठितेन यज्ञेन स्वर्गं प्राप्ताः । किंच यज्ञेनैव तदा तदा देवा असुरान्विनाशितवन्तः ।
किंच सर्वकामप्राप्तिसाधनेन ज्योतिष्टोमेन द्वेषशान्तिकामस्य पूर्वं द्वेषं कुर्वन्तोऽपि शत्रवो
मित्रा [ मित्राणि ] भवन्ति । अन्यत्पूर्ववत् ।
एकादशं साधनमाह—
मान॒सं वै प्रा॑जाप॒त्यं प॒वित्रं॑ मान॒सेन॒ मन॑सा सा॒धु
पश्य॑ति मान॒सा ऋष॑यः प्र॒जा अ॑सृजन्त मान॒से
सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा॑न्मान॒सं प॑र॒मं वद॑न्ति—, इति ।
मनसा निष्पाद्यं मानसमुपासनं यदस्ति तदेव प्राजापत्यं प्रजापतिपदप्राप्तिसाध-
नम्, अत एव पवित्रं चित्तशुद्धिकारणम् । मानसेनोपासनेन युक्तं मनोऽन्तःकरणं
यदस्ति तेनैकाग्रेण मनसा साधु पश्यति, अतीतानागतव्यवहितादिवस्तुजातं योगी
सम्यक्साक्षात्करोति । एतच्च योगशास्त्रे पतञ्जलिना बहुधा प्रपञ्चितम् । मानसा
एकाग्रमनोयुक्ता विश्वामित्रादय ऋषयः स्वसंकल्पमात्रेण बह्वीः प्रजा असृजन्त ।
अन्यत्पूर्ववत् ।
द्वादशं साधनमाह—
न्यास इत्या॑हुर्मनी॒षिणो॒ ब्रह्माण॑म्—, इति ।
न्यास इत्युक्तो यो मोक्षहेतुः, तं ब्रह्माणं हिरण्यगर्भरूपं मनीषिणो बुद्धिमन्तो
महर्षयः स्मृतिकर्तार आहुः । तथा च “ संन्यासाद्ब्रह्मणः स्थानम् ” इति स्मर्यते ।
हिरण्यगर्भप्राप्तेरन्तरङ्गसाधनत्वात्तद्रूपत्वम् ।
तमेव संन्यासं स्तोतुं तत्प्राप्यस्य हिरण्यगर्भस्य स्वरूपं प्रपञ्चयति—
ब्रह्मा विश्व॑ः कत॒मः स्व॑य॒म्भूः प्र॒जाप॑तिः संवत्स॒र इति॑—, इति ।
यो ब्रह्मा हिरण्यगर्भः सोऽयं विश्वः सर्वजगदात्मकः । कतमोऽतिशयेन सुख-
स्वरूपः । स्वयं॒भू३॑रुत्पादकाभ्यां मातापितृभ्यां विना स्वयमेवोत्पन्नः । प्रजापतिः
प्रजानां पालकः । संवत्सरः कालात्मकः । इतिशब्दः प्रदर्शनार्थः । इत्यादिसर्वस्व-
रूपत्वमुन्नेयमित्यर्थः ।
पुनरपि संन्यासस्तुतये हिरण्यगर्भावयवस्य संवत्सरस्य माहात्म्यं दर्शयति—
सं॒व॒त्स॒रोऽसा॑वादि॒त्यो य ए॒ष आ॑दि॒त्ये

७७२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १० अनु० ६१]
पुरुषः स पंरमेष्ठी ब्रह्माऽऽत्मा— , इति ।
⸪ योऽयं संवत्सरः काल उक्तः सोऽसावादित्यस्वरूप एव । आदित्यगत्याभ्या*सेन
निष्पादित्वात् । य एष तस्मिन्नादित्यमण्डले पुरुषः स एव परमेष्ठी हिरण्यगर्भरूपः,
आदित्यमण्डलद्वारेण हिरण्यगर्भस्य प्राप्यत्वात् । स च परमेष्ठी ब्रह्म सर्वजगत्कारणं
वस्तु । तथैवाऽऽत्मा सर्वेषां प्रत्यगात्मभूतः ।
एवमादित्यादिद्वारा संवत्सरं प्रशस्य तमादित्यमण्डलद्वारेण सर्वव्यवहारहेतुतया
प्रशंसति—
याभि॑रा॒दित्यस्तप॑ति र॒श्मिभि॑स्ताभि॑ः पर्जन्यो॒ वर्ष॑ति पर्जन्ये॑-
नौषधिवनस्पतयः प्रजाय॑न्त॒ ओष॑धिवन॒स्पति॑भिर॒न्नं भव॑त्य॒न्नेन॑
प्राणाः प्रा॒णैर्बलं॒ बले॑न॒ तप॒स्तप॑सा श्र