तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

वाव समानसंज्ञोत्तरं व्यानस्य रूपं चैतेषामन्तरा प्रसूतिरेवोदानस्याथ योऽयं पीतमशित-
मुगिरति निगिरति चैष वाव स उदानः” इति। पुरा प्रजापतिः स्वयमेकाकित्वेन क्रीडा-
रहितस्तत्सिद्धयर्थं देहान्सृष्ट्वा सृष्टानां तेषां व्यवहारसिद्धयर्थं प्राणवायूपाधिकजीवात्मरूपे-
णान्तः प्रविश्य पञ्चधा विभज्य व्यवहरतीति श्रुतेरर्थः ।
पूर्वोक्तान्नमयवत्प्राणमयेऽपि श्लोकमुदाहरति—
तदप्येष श्लोको भवति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकेऽष्टमप्रपाठके
द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥
अथ तृतीयोऽनुवाकः ।
प्रा॒णं दे॒वा अनु॒प्राण॑न्ति । म॒नु॒ष्या॑: प॒शव॑श्च॒ ये ।
प्रा॒णो हि भू॒ताना॒मायु॑: । तस्मा॑त्स॒र्वायु॒षमु॑च्यते ।
सर्व॑मेव॒ त आयु॑र्यन्ति । ये प्रा॒णं ब्रह्मोपास॑ते । प्राणो
हि भू॒ताना॒मायु॑: । तस्मात्सर्वायुषमुच्य॑त इति॒, इति।
ये सात्त्विका अग्नीन्द्रादयो देवा ये च राजसा ब्राह्मणक्षत्रियादयो मनुष्या येऽपि
तामसा गवाश्वादयः पशवः [ते] सर्वेऽपि स्वस्वदेहमध्यवर्तिनं प्राणवायुं चेष्टमानमनुसृत्य
स्वयमपि चेष्टन्ते । प्राण एव हि देहं चालयति । तथा कौषीतकिनः समामनन्ति—
“ अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति ” इति । आथर्वणिका-
श्चाऽऽकाशादिभूताभिमानिदेवैर्वागादीन्द्रियाभिमानिदेवैश्च सह प्राणाभिमानिदेवस्य देहधा-
रणविषये संवादे समामनन्ति—“ तान्वरिष्ठः प्राण उवाच मां मोहमापद्यथाहमेवैतत्पञ्च-
धाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामि ” इति । यथा बाणो धनुष्केण प्रेर्यते
तथा प्राणेन प्रेर्यमाणत्वाद्बाणशब्देन शरीरमुपलक्ष्यते । यः प्राणो देवमनुष्यपश्वादिदेहानां
चेष्टामुत्पादयति स प्राणो यस्मात्सर्वप्राणिनामायुर्हेतुस्तस्मात्सर्वायुषमुच्यत इति प्राणस्य
नामधेयम् । यथोक्तप्राणमयकोशज्ञानमात्रेणान्न मयात्मवासनां परित्यक्तुमशक्नुवन्तो ये
पुरुषास्तद्वासनानिवृत्तये प्राणोपाधिकं ब्रह्मोपासते, ते पुरुषा : आध्यात्मिकप्राणोपाधिक-
ब्रह्मोपासनादेतस्मिञ्जन्म न्यपमृत्युपरिहारेण सर्वमायुः प्राप्नुवन्ति । आधिदैविकाहिरण्यगर्भा-
त्मकप्राणोपासनेन तु जन्मान्तर स्वयमेव हिरण्यगर्भरूपाः सन्ता महापलयपर्यन्तं सर्वमायुः
प्राप्नुवन्ति । कोशप्रशंसार्थं पूर्वमुक्तस्य प्राणो हीतिवाक्यस्योपास्तिप्रशंसार्थं पुनरप्यभि-
धानम् ।
१ क. ख. छ. ॰र पान' । २ क. ख. ग. छ. ॰जीवरू' ।

Anuvāka 2 text in this edition:
Let's look at L24 very carefully:
[५] [ ? ] द्यिश्रुत्यन्तराण्युदाहार्याणि
Wait, it has:
५ then आ? No, इत्यादि?
Let's zoom in on ५ ... द्यादिश्रुत्यन्तराण्युदाहार्याणि:
Wait, look at the letters:
५ then a letter with an 'ā' matra, then 'दि':
Wait! Is it "५त्यादिश्रुत्यन्तराण्युदाहार्याणि"?
Yes! "लोभ" at the end of L23, and "इत्यादि" split across lines as "लोभे" / "लोभ"+"इत्यादि"?
Wait, if it's "लोभ इत्यादिश्रुत्यन्तराण्युदाहार्याणि", why would there be "त्यादि"?
Could L23 end with: "लोभ"
and L24 start with: "५इत्यादि..."?
Wait, look at the letter after ५:
It has: a left hook, a loop, a vertical bar with an ā-matra:
Wait, could it be "५मोहादिश्रुत्यन्तराण्युदाहार्याणि"?
Look at 'म' in 'मनोमयः' (L24): 'म' has a loop on the left, horizontal stroke, vertical bar.

६०० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०८ अनु०४]
तेषामिन्द्रियाणामुत्पत्तिर्द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थपादे*चिन्तिता—
“ किमिन्द्रियाण्यनादीनि सृज्यन्ते वा परात्मना ।
सृष्टेः प्रागृषिणामैषां सद्भावोक्तेरनादिता ॥
एकबुद्ध्या सर्वबुद्धेर्भौतिकत्वाज्जनिश्श्रवात् ।
उत्पद्यन्तेऽथ सद्भावः प्रागवान्तरसृष्टितः ॥
“ ऋषयो वाव तदग्रे सदासीत्केत ऋषय इति प्राणा वा ऋषयः” इति श्रुत्या सृष्टेः
पूर्वमिन्द्रियाणां सद्भावावगमादनादित्वं तेषामिति प्राप्ते ब्रूमः—एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं
तावदिन्द्रियाणामनुत्पत्तौ न घटते । तथा “ अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राण-
स्तेजोमयी वाक् ” इति भूतकार्यत्वमिन्द्रियाणां श्रूयते । “ एतस्माज्जायते प्राणो मनः
सर्वेन्द्रियाणि च ” इति स्पष्टमेवेन्द्रियाणां जन्मश्रवणम् । यत्तु सृष्टेः प्राक्सद्भाववाक्यं
तदवान्तरसृष्टिविषयं व्याख्येयम् । तस्मादिन्द्रियाणि परमात्मन उत्पद्यन्ते ” ।
+तत्रैवान्यच्चिन्तितम्—
“ सप्तैकादश वाऽक्षाणि सप्त प्राणा इति श्रुतेः ।
सप्त स्युर्मूर्धनिष्ठेषु च्छिद्रेषु च विशेषाणात् ॥
अशीर्षण्यस्य हस्तादेरपि वेदे समीरणान् ।
ज्ञेयान्येकादशाक्षाणि तत्तत्कार्यानुगेधतः ॥
सप्तैवेन्द्रियाणि । कुतः । सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मादिति सामान्यश्रुतेः । स
शीर्षण्याः प्राणा इति शिरोगतसप्तच्छिद्रनिष्ठत्वेन विशेषितत्वाच्चेति प्राप्ते ब्रूमः
शिरोनिष्ठेभ्य इतराणि हस्तादीन्यपि वेदे समीर्यन्ते “ हस्तौ चाऽऽदातव्यं चोपा
श्वाऽऽनन्दयितव्यं च ” इत्यादिना । तथा च वेदमुखादेव निश्चये सत्येकादशव्यापारा
दर्शनश्रवणघ्राणास्वादनास्पर्शनाभिवदनादानगमनानन्दविसर्गध्यानानामुपलम्भात्तत्साधना
नेन्द्रियाण्येकादशेत्युपगन्तव्यम् ” ।
÷पुनरप्यन्यच्चिन्तितम्—
“ व्यापिन्यणूनि वाऽक्षाणि सांख्या व्यापित्वमूचिरे ।
वृत्तिलाभस्तत्र तत्र देहे कर्मवशाद्भवेत् ॥
देहस्थवृत्तिसद्भावेप्येवाक्षत्वं प्रकाश्यते ।
उत्क्रान्त्यादिश्रुतेस्तानि ह्यणूनि स्युरदर्शनात् ॥

• तथा प्राणाः—ब्र० सू० अ० २ पा० ४ अ० १ सू० १ । + सप्त गतेर्विशेषितत्वाच्च—
  सू०अ०२ पा० ४ अ० २ सू० ५ । ÷ अणवश्च—ब्र० सू०अ० २ पा० ४ अ० ३ सू० ७ ।
  १ ग. ॰न्ते च स॰ । २ घ. ॰प्त.शीं॰ । ३ घ. देशे ।

नि? No, modern OCR or transcription: if it's a variant mark, writing आलोचकत्वेनान्यानि` (or with a note/candrabindu) is standard. But wait! Look at the prompt: "Transcribe it into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari." Clean Markdown means accurate reading. "आलोचकत्वेनान्यानि" is the actual correct reading!

Let's check line 24:
इह वागादीन्यक्षाणि मुख्यप्राणवृत्तयो भवितुमर्हन्ति । कुतः । तेषां प्राणरूपत्वश्रव-
णात् । “त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन्” इति श्रुतेः । किंच प्राणशब्देनैव तानि लोके
व्यवह्रियन्ते म्रियमाणस्य प्राणा नाद्यापि निर्गच्छन्तीत्यादौ । श्रुतिश्च वागादीनां
प्राणनैकतामाह— “न वै वाचो न चक्षूंषि न श्रोत्राणि न मनांसीत्याचक्षते प्राणा

Footnotes:
※ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात्—ब्र० सू० अ० २ पा० ४ अ० ७ सू० १४ । + त
इन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात्—ब्र० सू० अ० २ पा० ४ अ० ८

ङ् in Taittiriya Aranyaka text:
Could the text have printed ङ्गेना by mistake?
Wait, look at the first akshara:
It's ङ् (a dot to the right of ङ) + ख्ये?
Wait! Could it be अथर्वा + ङ्गिरोनामकेन?
Wait, why च महर्षिणा? "अथर्वणा अङ्गिरोनामकेन च महर्षिणा"!
Wait! Look at line 27:
अथर्वा-
Line 28:
Wait, does it say अथर्वा- or अथर्वा-?
Yes, line 27 ends with: अथर्वा-
And line 28 starts with:
Wait, is that ङ्?
No! Look at the dot: is it a dot or an anusvara?
Wait, could it be त्स? No.
Let's look at the shape:
Top bar.
A vertical line going down, curving right with a dot: ङ!
Underneath/attached: ख्ये?
Wait, look at ख्य in line 10: वैलक्षण्यात् - that has क्ष not ख्य.
Wait, look at line 28:
ङ्ख्यॆना(णा)ङ्गिरोनामकेन?
Wait, let's search for

प्रपा०८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६०३
पूर्ववदस्मिन्मनोमयेऽपि श्लोकमुदाहरति—
तदप्येष॒ श्लोको॑ भवति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकेऽष्टमप्रपाठके
तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थोऽनुवाकः ।
यतो॒ वाचो॒ निव॑र्तन्ते । अप्रा॑प्य॒ मन॑सा स॒ह । आन॑न्दं
ब्रह्म॑णो वि॒द्वान् । न बि॑भेति कदा॑चनेति, इति ।
वाचकाः शब्दा ज्ञापकेन मनसा सह ब्रह्मणः स्वरूपभूतमानन्दमप्राप्य यस्माद्ब्र-
ह्मानन्दान्निवर्तन्ते तद्ब्रह्मानन्दं विद्वान्मनोमयोपाधिविशिष्टमुपासीनः कदाचिदपि न
बिभेति । जातिगुणाद्यभावान्न ब्रह्मणि वाचकशब्दप्रवृत्तिः ।
एतच्च नैष्कर्म्यसिद्धावुक्तम्—
“ षष्ठीगुणक्रियाजातिरूढयः शब्दहेतवः

त्रेदं" - wait! If it's "तत्रेदंप्रत्ययो", why does line 25 start with "दं"?
Ah! तत्र + इदं = तत्रेदं.
If split: तत्रे / दंप्रत्ययो!
Let's look at the end of line 24 again:
Letter 1: त
Letter 2: is it त्र?
Wait, it has a vertical line, a slant down-left, and a stroke on top slanting left (e-matra)!
Wait, does it have an anusvara?
Wait, look at the letter: it's 'त्र'! And above it is an e-matra!
Wait, but is there an anusvara? Or is it just "तत्रे"?
Wait, why would it be "तत्रे" if line 25 starts with "दंप्रत्ययो"?
Because "तत्रे" + "दं" = "तत्रेदं"!
Wait, but look at the character at the end of line 24:
Wait, could it be "तत्र"? No, look at line 24 end:
"त" and then... wait, look at the character:
Is it "त" followed by "त्र"? No, it's just one character: "तं"?
Wait, why would it be "तं"?
Wait! Could it be "तत्रेदंप्रत्ययो"?
What if line 24 ends with "तत्रे" and line

[प्रपा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६०५

भिमन्ता सर्वेषु प्रमाणव्यवहारेषु प्रमाता सोऽयमत्र विज्ञानमयः । एतमेवोद्दिश्याऽऽ-
थर्वणिकाः—“चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च ” इत्यादिना प्रमाणप्रमेयजातं
सर्वमनुक्रम्य सर्वव्यवहारकर्तारं पृथगेव विस्पष्टमामनन्ति—“एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा
श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः” इति । कौषीतकि-
नश्च—“प्रज्ञया वाचं समारुह्य” इत्यादिना विषयेन्द्रियव्यवहारस्य सर्वस्यान्वयव्य-
तिरेकाभ्यां मनोधीनत्वमाम्नायाशेषव्यवहारकर्तारं पृथगामनन्ति—“ न वाचं विजि-
ज्ञासीत वक्तारं विद्यात् ” इत्यादिना । नन्वात्मैव व्यवहारस्य कर्ता भवति । नैत्वसौ
विज्ञानमयाख्यश्चतुर्थः कोशः । अत एव भगवान्बादरायणो द्वितीयाध्यायस्य तृती-
यपादे जीवात्मविचारे—“कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ”

६०६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ८अनु०२]
एवं च सति कर्तृत्वमपि विज्ञानमयोपाधौ वर्तमानमात्मन्यारोप्यत इत्यभ्युपगन्तव्यम्।
सोऽयं कर्तृत्वशक्तियुक्तो विज्ञानमयः करणत्वशक्तियुक्तान्मनोमयादभ्यन्तरः । ननु
मनसा सहितान्येकादशेन्द्रियतत्त्वानि पञ्चवृत्त्युपेतं प्राणतत्त्वं चेत्येतावदेव लिङ्गशरीरं
मीमांसाशास्त्रे विचारितम् । न तु विज्ञानाख्यं किंचित्त्वमिति चेत्प्राणपादे तद्विचारा-
भावेऽपि ततः पूर्वस्मिन्पादे जीवात्मनि संसारधर्मापादकत्वेन तद्गुणसारत्वादित्यादिना
विचारितत्वात् । अङ्गीकृतेऽपि विज्ञानाख्ये बुद्धितत्त्वे लिङ्गशरीरस्य सप्तदशसंख्या
पूर्यते । सा च संख्या भगवद्भिरुदाहृता—“ अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतानि तत्कार्यं च
सप्तदशकं लिङ्गम् ” इति ।
तस्याश्च संख्यायाः संख्येयानि तत्त्वानि विश्वरूपाचार्यैर्दर्शितानि—
“ ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैव तथा कर्मेन्द्रियाण्यपि ।
वायवः पञ्च बुद्धिश्च मनः सप्तदशं विदुः ” ॥ इति ।
नन्वेकस्यैवान्तःकरणतत्त्वस्य मनोबुद्ध्यहंकारचित्ताख्याश्चत्वारो वृत्तिभेदाः ! संशया-
त्मकं मनः । निश्चयात्मिका बुद्धिः । अभिमानात्मकोऽहंकारः । चेतनात्मकं चित्तमिति
वृत्तीनां लक्षणानि । एताश्चतस्रो वृत्तयस्तद्विषयाश्चाऽऽथर्वणिकैरनुक्रान्ताः—“मनश्च
मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धव्यं चाहंकारश्चाहंकर्तव्यं च चित्तं च चेतयितव्यं च ” इति ।
एते च वृत्तिविशेषाः क्षणिकाः कालभेदेनैवोत्पद्यन्ते “युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम्”
इति न्यायात् । तथा सति वृत्तिमात्रस्वरूपयोर्मनोमयविज्ञानमययोरन्नमयप्राणमयवत्पृथ-
क्तत्त्वरूपत्वाभावाद्विन्नकालीनत्वाच्चान्तर्बहिर्भावो न युक्त इति चेत् । न । करणरूपेण
कर्तृरूपेण च तयोस्तत्त्वभेदाङ्गीकारात् । पूर्वोक्ता मनोबुद्ध्यादयश्चत्वारोऽपि करणस्यैव
व्यापारविशेषाः । कर्तृरूपं तु करणात्पृथगेव तत्त्वम्। तच्च बुद्धिशब्देन विज्ञानशब्देनाहं-
शब्देन च तत्र तत्र व्यवह्रियते । तत्र कठाः कर्तरि बुद्धिशब्दमेवामनन्ति—“आत्मानं
रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च । इन्द्रि-
याणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् ” इति । चिदात्मा रथस्वामी । अचिद्रूपा दर्पण-
सदृशी चैतन्यप्रतिबिम्बस्य कर्तृत्वधर्मस्य वाऽऽधारभूता बुद्धिः सारथिः । सा हि
चिच्छायापेतत्वेन चेतना कर्तृत्वेन च सारथिवत्स्वतन्त्रा सती प्रग्रहसदृशेन मनोरूपेण
करणेन हयसदृशानीन्द्रियाणि नियमयन्ती रथसदृशं शरीरं व्यापारयति । अतोऽत्र
बुद्धिमनसोस्तत्त्वभेदः । ३बुद्धिस्थायित्वमेककालवर्तित्वं चावगम्यते । विज्ञानशब्दोऽपि
तत्रैवाऽऽम्नायते—“ विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः । सोऽध्वनः पारमाप्नोति
तद्विष्णोः परमं पदम् ” इति । बुद्धेरन्तरतत्त्वविवक्षयोत्कर्षस्तत्रैवा४ऽऽम्नातः—“इन्द्रि-
१ ग. ॰ते हि वि० । २ ग. ॰र्वोक्तम० । ३ ग. घ. बुद्धेः स्था० । ४ ख. ॰त्रैव वर्णितः ।

"?
Wait, in Sanskrit: "कर्ता स योऽस्माभिरहं कर्तेत्यनुभूयमानो विज्ञानमयः" ("स यः अस्माभिः अहं कर्ता इति अनुभूयमानः विज्ञानमयः")!
Yes! "स योऽस्माभिरहं"! "स" at end of L25, "योऽस्माभिरहं" at start of L26!
Wait, look at the letter at the start of L26:
It has: left part, right vertical stem, and an o-kar. It is indeed "यो"!

Now look at Line 27:
Start of line 27:
"मनु स्वयमपि ताम्रप्रतिमान्यायेन शिरःपक्षादिकल्पनया पुरुषाकार एव भवति ।"
Wait, is there any missing letter before "मनु"?
No! Look at the alignment:
L25: पू
L26: यो (slightly indented? No, directly aligned under पू)
L27: म (directly aligned under यो)
L28: पि (indented? Wait, 'पि' is aligned under 'म'!)
Wait! Look at L28:
"पि श्रद्धादयो वृत्तिरूपत्वान्मनोममयस्य कार्याः, तथाऽपि विज्ञानमयस्य कर्तृ-"
Wait, where is "यद्य"?
Look at the spacing before "पि" on L28: there is an empty space!

६०८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०८अनु०२]
श्रद्धा शिर इत्युच्यते । गुरुशास्त्राभ्यामभिहिते तत्त्वे तदवबोधोपाययोश्च परमो
विश्वासः श्रद्धा । ऋतसत्यशब्दाभ्यामप्यत्र तत्तत्कर्तृत्वाभिमानरूपं वृत्तिद्वयं विवक्षि-
तम् । योगः संप्रज्ञातासंप्रज्ञातसमाधिद्वयम् । “योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः” इति
योगशास्त्रे सूत्रितत्वात् । महःशब्देनं महतः परमितिश्रुत्यन्तरोक्तमव्याकृतस्य प्रथम-
कार्यरूपं हिरण्यगर्भाख्यं महत्तत्त्वं विवक्षितम् । तच्च सर्वेषामहंप्रत्ययगम्यानां कर्त्री-
त्मनां समष्टिरूपत्वेन प्रतिष्ठा । एतदेवाभिप्रेत्योत्तरतापनीये समाम्नायते—“सर्वा-
हंमानी हिरण्यगर्भः” इति ।
अस्मिन्विज्ञानमयेऽपि पूर्ववच्छ्लोकमुदाहरति—
तदप्येष श्लोको भवति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकेऽष्टमप्रपाठके
चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमोऽनुवाकः ।
वि॒ज्ञानं॑ य॒ज्ञं त॑नुते । कर्मा॑णि तनु॒तेऽपि॑ च ।
वि॒ज्ञानं॑ दे॒वाः सर्वे॑ । ब्रह्म॒ ज्येष्ठ॒मुपा॑सते । वि॒ज्ञानं॑
ब्रह्म॒ चेद्वेद॑ । तस्मा॒च्चेन्न प्रमाद्य॑ति । *शरीरे पाप्म॑नो
हि॒त्वा । सर्वा॒न्कामा॒न्त्सम॑श्नुत॒ इति॑, इति ।
यदेतत्कर्तृत्वशक्तियुक्तं विज्ञानं तदेव ज्योतिष्टोमादीन्यज्ञाननुतिष्ठति । एतदीय-
मनुष्ठानं तत्साक्षिणि चिदात्मनि भ्रान्त्या परिकल्प्यते । तथा कृषिवणिज्यादिलौकिक-
कर्माण्यापि विज्ञानेनैव क्रियन्ते । तदेतल्लौकिकवैदिकसर्वक्रियाकर्तृरूपमाध्यात्मिकं
विज्ञानमिन्द्रादयः सर्वे देवा ज्येष्ठब्रह्मरूपेणोपासते । महत्तत्त्वरूपं हिरण्यगर्भाख्यं
प्रथमोत्पन्नज्येष्ठशरीरम् । “स यो हैतन्महः प्रथमजं यक्षम्” इति श्रुतेः । यक्षं
पूज्यम् । तथा—“हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे” इति श्रुत्यन्तरम् ।
स्मृतिश्च—“स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते ।
आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माऽग्रे सैमवर्तत” ॥ इति ।
इन्द्रादिवद्यः पुमान्विज्ञानोपाधिकं ब्रह्म यद्युपासीत तदुपासीनँश्च यावज्जीवं तस्मा-
द्विज्ञानोपाधिकाद्ब्रह्मणो यदि नै प्रमाद्येत्, उक्तविधं ब्रह्माहमस्मीत्येवं प्रत्ययप्रवाहं
परित्यज्य मनुष्योऽहं कर्ता भोक्ता सुखी दुःखीत्येवं प्राकृतजनवद्व्यवहारः प्रमादः

• अत्र शकाराकारस्य सानुदात्तः पाठोऽपि वैदिकेषु प्रसिद्धः ।
  १ ग. °रूपत्वं° । २ ख. °रूपा हिं° । ३ ग. स व्य° । ४ ङ. °नस्य यां° । ५ ङ. नो
  ६ ग. °ह्येव प्र° ।

[प्रपा०८ अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६०९
यदि न कुर्यात्तदानीमयं शरीरे वर्तमान एव सम्भाविजन्मरूपदुःखहेतून्सर्वान्पाप्मनः
परित्यज्य ब्रह्मलोके संकल्पमात्रसंपादितान्सर्वान्भोगान्भुक्त्वा तत्त्वज्ञानोदये सति विमु-
च्यते । इन्द्रादिदेवानां स्त्रीशूद्रवद्वेदाध्ययनाभावेऽप्यस्ति वैदिकब्रह्मविद्यायामधिकारः ।
शूद्रादेस्तु वेदमुखेनाधिकाराभावेऽपि स्मृतिपुराणादावस्त्यधिकारः प्रथमाध्यायस्य
तृतीयपादे + चिन्तितः—
“नाधिक्रियन्ते विद्यायां देवाः किंवाऽधिकारिणः ।
विदेहत्वेन सामर्थ्यहानेर्नैषामधिक्रिया ॥
अविरुद्धज्ञानवादिमन्त्रादेर्देहसत्त्वतः ।
अर्थित्वादेश्च सौलभ्याद्देवाद्या अधिकारिणः” ॥ इति ।
बृहदारण्यके तृतीयाध्याये श्रूयते—“तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तद-
भवत्तथ

Here is the Devanagari text transcribed line by line from the image:

६१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०८अनु०१]
त्वात्सुलभैव । तस्माद्देवादीनां विद्याधिकारो न निवारयितुं शक्यः । यद्यप्यादित्यादीनां
देवानामादित्यादिध्यानमिश्रासु सगुणब्रह्मविद्यासु ध्येयानामन्येषामदित्यादीनामसंभवा-
दादित्यत्वादिप्राप्तिलक्षणविद्याफलस्य सिद्धत्वाच्च माऽस्त्वधिकारः । तथाऽपि निर्गुण-
विद्यायामधिकारे को दोषः । तस्मादस्त्येवाधिकारः ।
शूद्राधिकारोऽपि तत्रैव* चिन्तितः—
"शूद्रोऽधिक्रियते वेदविद्यायामथवा नहि ।
अत्रैवर्णिकदेवाद्या इव शूद्रोऽधिकारवान् ॥
देवाः स्वयंभातवेदाः शूद्रोऽध्ययनवर्जनात् ।
नाधिकारी श्रुतौ स्मार्ते त्वाधिकारो न वार्यते ॥
छान्दोग्यस्य चतुर्थाध्याये संवर्गविद्यायामाम्नायते—‘‘आजहारेमाः शूद्रानेनैव
मुखेनाऽऽलापयिष्यथाः ’’ इति । अयमर्थः । जानश्रुतिर्नाम कश्चिच्छिष्यो गोसहस्रं
दुहितरं मुक्ताहारं रथं कांश्चिद्ग्रामांश्चोपायनत्वेनाऽऽनीय रैक्वनामकं गुरुमुपससाद ।
तस्य रैक्वस्य वचनमेतत् । हे शूद्र जानश्रुत इमा गोसहस्राद्या आजहार।ऽऽहृतवानसि।
अनेनैव दुहित्राद्युपायनमुखेन मच्चित्तं प्रसाद्योपदेर्शायष्यसीति । तत्र शूद्रोऽपि वेदवि-
द्यायामधिकारवानिति प्राप्तम् । कुतः । अत्रैवर्णिकदेवदृष्टान्तेन शूद्रस्याप्यत्रैवर्णिकस्य
तत्संभवादिति प्राप्ते ब्रूमः—अस्ति देवशूद्रयोर्वैषम्यम् । उपनयनाध्ययनाभावेऽपि स्वयं-
प्रतिभातवेदा देवास्तादृशस्य सुकृतस्य पूर्वमुपार्जितत्वात् । शूद्रस्तु तादृशसुकृतरहितत्वान्न
स्वयं प्रतिभातवेदः । नापि तस्य वेदाध्ययनमस्त्युपनयनाभावात् । अतो विद्वत्तारूपस्या-
धिकारहेतोरभावान्न श्रौतविद्यायां शूद्रोऽधिकारी । कथं तर्ह्युदाहृतवाक्ये जानश्रुति-
विषयः शूद्रशब्दो यौगिकोऽयं न रूढ इति ब्रूमः । विद्याराहित्यजनितया शुचा गुरुं
दुद्रावेति शूद्रः । न च रूढ्या योगस्यापहारो रूढेरत्रासंभवात् । अस्मिन्नुपाख्याने क्षत्तृ
प्रेरणाद्यैश्वर्योपन्यासेन जानश्रुतेः क्षत्रियत्वावगमात् । ननु शूद्रस्य वेदविद्यानधिकारे सति
मुमुक्षायां सत्यामपि मुक्तिर्न स्यादिति चेन्मैवम् । स्मृतिपुराणादिमुखेन ब्रह्मविद्योदये
सति मुक्तिसिद्धेः । तस्मान्न शूद्रो वेदविद्यायामधिक्रियते ” ।
सगुणब्रह्मविदो देहपातात्प्रागेव पुण्यपापत्यागस्तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे+
चिन्तितः—
‘‘कर्मत्यागो मार्गमध्ये यदि वा मरणात्पुरा ।
उत्तीर्य विरजां त्यागस्तथा कौषीतकिश्रुतेः ॥
* शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि—ब्र० सू० अ० १ पा० ३ अ० १० सू०
३४ । + सांपराये तर्तव्याभावात्तथा ह्यन्ये—ब्र० सू० अ० ३ पा० ३ अ० १६ सू० २७।
१ °शमिच्छसी° ।

[प्रपा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६११
कर्मप्राप्यफलाभावान्मध्ये साधनवर्जनात् ।
ताण्डिश्रुतेः पुरा त्यागो बाध्यः कौषीतकिक्रमः ॥
पूर्वाधिकरणोक्तसुकृतदुष्कृतपरित्यागो ब्रह्मलोकमार्गस्य मध्ये भवितुमर्हति । तल्लो-
कसमीपमार्गवर्तिनद्युत्तरणानन्तरं तच्छ्रवणात् “ स आगच्छति विरजांनदीं तां मनसै-
वात्येति तत्सुकृतदुष्कृते विधूनुते” इति । तस्मान्मार्गमध्ये परित्याग इति प्राप्तो
ब्रूमः—ब्रह्मलोकमार्गमध्ये ब्रह्मप्राप्तिव्यतिरिक्तस्य सुकृतदुष्कृताभ्यां प्राप्यस्य फलस्या-
भावात्तयोर्नदीपर्यन्तनयनं निरर्थकम् । किंच मरणात्प्रागपरित्यक्तयोः सुकृतदुष्कृतयो-
र्मार्गमध्ये परित्यागस्य साधनं न संभवति । देहरहितेन साधनमनुष्ठातुमशक्यत्वात् ।
न च मरणात्पुरा तत्त्यागे प्रमाणाभावः । “ अश्व इव रोमाणि ” इति ताण्डिश्रुतौ
तदवगमात् । तथा च सति श्रुत्या नदीमुत्तीर्य परित्याग इत्ययं कौषीतकि-
प्रोक्तः क्रमो बाधनीयः । तस्मान्मरणात्प्रागेवोपासकस्य सुकृतदुष्कृतयोः परित्यागः ” ।
अथ विज्ञानमयं बुद्धवतस्तदुपासकस्य मनोमये शरीरत्वंबुद्धिदार्ढ्यं पर्यवस्यतीति
दर्शयति—
त॒स्यैष एव शारी॑र आ॒त्मा । यः पूर्व॑स्य, इति ।
पूर्ववद्योजनीयम् । लोके करणस्य कुठारादेरात्मत्वं नास्ति । तथा मनोमयस्यापि
करणस्याऽऽत्मत्वाभावाच्छरीरकोटावन्तर्भावः परिशिष्यते ।
तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञा॒नमयात् । अन्यो -
न्तर आत्माऽऽनन्द॒मयः । तेनैष पू॒र्णः ।
अथ विज्ञानमयकोशेऽप्यात्मत्वबुद्धिं वारयितुमानन्दमयमुपदिशति-तस्माद्वा इत्या-
दिना । आनन्दः परस्य ब्रह्मणः स्वरूपम् “आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् ” “विज्ञान-
मानन्दं ब्रह्म” इत्यादिश्रुतिभ्यः । तस्याऽऽनन्दस्य विकारो वक्ष्यमाणप्रियमोदादिस-
ह आनन्दमयः । यद्यप्यानन्दो निर्विकारस्तथाऽपि घटाद्युपाधिभिराकाश इव
सात्त्विकान्तःकरणवृत्त्युपाधिभिः परिच्छेदे कल्पिते सति प्रियादिरूपतया विक्रियते ।
सोऽयमानन्दमयः कर्तृत्वाभिमानयुक्ताद्विज्ञानमयादभ्यन्तरः पृथगेवाऽऽत्मा । तेनाऽऽ-
नन्दमयेनैष पूर्वोक्तो विज्ञानमयः पूर्णः । यथा प्राणमयेन व्याप्ते देहे कृत्स्नेऽपि प्राण-
स्यैव चलनमुपलभ्यते । यथा च मनोमयेन व्याप्ते प्राणविशिष्टे देहे सर्वस्मिन्नपि मनः-
कार्यभूता चेतनत्वलक्षणा ज्ञानशक्तिरुपलभ्यते । यथा च विज्ञानमयेन व्याप्ते मनःप्रा-
णमयविशिष्टे देहे कृत्स्नेऽप्यहं कर्तेति कर्तृत्वमुपलभ्यते । एवमानन्दमयेन व्याप्ते
ज्ञानमनःप्राणविशिष्टे देहे हस्तपादादिषु सुखविशेषा उपलभ्यन्ते । तदेतदानन्दमय-
१ ग. घ. ॰रजां न॰ । २ ख. ॰था स॰ । ३ ख. ॰त्वदा॰ ।

पूर्णत्वम् । सुखवद्दुःखमपि हस्तादिषूपलभ्यत इति चेदुपलभ्यतां नाम । दुःखात्मकवृ-
त्तिहेतुना मनोमयेन देहस्य पूर्णतया तदुपपत्तेः । दुःखस्य मनोमयधर्मत्वं सुखस्याऽऽनन्द-
मयधर्मत्वं चोपरिष्टाद्विस्पष्टी करिष्यते । अत्रेदं चिन्तनीयम् । कोऽयमानन्दो नाम किं
दुःखनिवृत्तिराहोस्विद्भावरूप इति । तत्र दुःखाभाव इति तावत्प्राप्तम् । लोके
क्षुत्पिपासारोगादिजनितस्य दुःखस्य निवृत्तौ सुखबुद्धिदर्शनात् । ननु विरोधिनि दुःखे
वर्तमाने भावरूपं सुखं तिरोधीयते । अतः सुखाविर्भावकाले दुःखनिवृत्तिरपेक्षितेत्येक-
कालीनतया दुःखनिवृत्तौ सुखत्वभ्रम इति चेन्न । दुःखनिवृत्तिव्यतिरेकेण ज्वरमोचन-
काले कस्यचिद्भावरूपस्यानुभवाभावात् । तस्माद्दुःखनिवृत्तिरेवाऽऽनन्द इति प्राप्ते
ब्रूमः—अकस्मादुत्पन्नविपञ्चीस्वरश्रवणादन्तरेणापि दुःखपरामर्शमानन्दावभासेन भावरू-
पत्वं सिध्यति । अभावत्वे तु प्रतियोगिनिरूप्यत्वेन । दुःखस्मृतिपुरःसरमेव प्रतीयेत ।
घटाभावः पटाभाव इत्यादौ प्रतियोगिपूर्वकप्रतीतिनियमात् । एतच्च पूर्वाचार्यैरेव साधि-
तम् । आनन्दो दुःखाभावो न भवति तदनिरूप्यत्वात् । यद्दुःखेन न निरूप्यते तद्दुः-
खाभावो न भवति यथा घटः । यद्वा । आनन्दोऽयं भावरूपः प्रतियोग्यनिरूप्यत्वाद्-
घटवत् । यद्वा । आनन्दोऽयं भावरूपः सातिशयत्वाद्दुःखवदिति । सातिशयत्वं
चोपरिष्टात्सार्वभौमाद्यानन्देषु स्पष्टी भविष्यति । सिद्धे भावरूपत्वे पुनरप्येतच्चिन्तनी-
यम् । किमसावानन्दः क्रियारूपः किंवा गुणरूप उत कस्यचित्प्रतिबिम्ब आहोस्विद-
वच्छिन्नः पदार्थोऽथवाऽनवच्छिन्नः स्वतन्त्रो वेति । तत्र तावत्क्रियारूप इति प्राप्नोति ।
कुतः । तुनदि समृद्ध्वावित्यस्माद्धातोरानन्दशब्दनिष्पत्तेः । कौषीतकिनश्च कर्मेन्द्रि-
याणां मध्ये गुह्येन्द्रियस्याऽऽनन्दक्रियोपेतं विषयमामनन्ति— “प्रज्ञयोपस्थं समारुह्यो-
पस्थेनाऽऽनन्दं रतिं प्रजातिं चाऽऽप्नोति” इति । उपस्थजन्ययाऽऽनन्दक्रियया व्याप्य-
मानः शरीरावयवसंयोगोऽत्राऽऽनन्दशब्देनोच्यते । संयोगकालीना क्रीडा रतिः ।
संयोगफलभूतप्रजोत्पत्तिः प्रजातिः । यथा वागादीन्द्रियजन्या अभिवदनादयः क्रिया-
विशेषाः । तथोपस्थजन्य आनन्दोऽपि क्रियाविशेषः । तथा च सांख्या आहुः—
“वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दास्तु पञ्चानाम्” इति । आर्थवणिकाश्च यथोक्तक्रिया-
विशिष्टान्कर्मेन्द्रियविषयानामनन्ति— “वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चाऽऽदातव्यं चोप-
स्थश्चाऽऽनन्दयितव्यं च वायुश्च विसर्जयितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च” इति ।
तस्याश्चोपस्थजन्याया आनन्दक्रियाया मनोमयान्तःपातित्वादानन्दमयस्य विज्ञानमया-
दभ्यन्तरत्वमयुक्तमिति चेन्मैवम् । त्वदुक्तक्रियाया अतिरिक्तस्याऽऽनन्दस्यात्र विवक्षित-
त्वात् । स चाऽऽनन्दः कर्तृत्वभोक्तृत्वोपेतस्याऽऽत्मनो मनःसंयोगजन्यः क्षणिको गुण
इति वैशेषिकाणां मतम् । बुद्धिसुखदुःखेच्छादीनां नवानां तैश्चाऽऽत्मविशेषगुणत्वा-

१ घ. °ते । ततः । २ क. ग. छ. °नुभावा । ३ घ. प्रतीयते । ४ घ. तैरात्म° ।

...
Wait! What root or word starts with 'इ'?
इच्छा (icchā)!
त्वात् + इच्छायाः = त्वादिच्छायाः!
Why would it be "इच्छायाः प्रकृतेर्गुणत्रयपरिणामाः"?
Wait! Is it "इच्छायाः"?
Wait! In Sankhya, does Prakriti have "इच्छा"? No!
Wait, could it be:
"आत्मनोऽसङ्गत्वानिच्छायाः"?
Wait, what if it is:
"आत्मनोऽसङ्गत्वान्न चेच्छायाः प्रकृतेर्गुणत्रयपरिणामाः"?
No, look at the text:
' आत्मनोऽसङ्गत्वादिच्छायाः प्रकृतेर्गुणत्रयपरि-
Wait, is that a 'द' or 'च'?
Look at 'च' in "सांख्यास्तु" (line 1), "सुखं" (line 2).
Look at 'चिच्छाया':
"आत्मनोऽसङ्गत्वाच्चिच्छायाः प्रकृतेर्गुणत्रयपरिणामाः"
Wait! Look at 'च्चि':
In "त्वाच्चिच्छायाः":
If the word is "चिच्छाया" (cit-chāyā, reflection of consciousness):
Does Sankhya talk about "चिच्छाया"?
YES! "चिच्छायापत्ति", "चिच्छाया" is the MOST FAMOUS Sankhya concept in Vedanta and Sankhya texts

६१४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०८अनु०२]
एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः ।
एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥
जलप्रविष्टश्चन्द्रोऽयमस्पष्टः कलुषे जले ।
विस्पष्टो निर्मले तद्वद्द्वेधा ब्रह्मापि वृत्तिषु ॥
घोरमूढासु मालिन्यात्सुखांशोऽत्र तिरोहितः ।
ईषन्नैर्मल्यतस्तत्र चिदंशः प्रतिबिम्बति ॥
यथाऽतिनिर्मले नीरे वह्नेरौष्ण्यस्य संक्रमः ।
न प्रकाशस्य तद्वत्स्याच्चिन्मात्रोद्भूतिरत्र हि ॥
काष्ठे त्वौष्ण्यप्रकाशौ द्वावुद्भवं गच्छतो यथा ।
शान्तासु सुखचैतन्ये तथैवोद्भूतिमाप्नुते ” ॥ इति ।
प्रतिबिम्बपक्ष इत्थमुदीरितः । अथावच्छिन्नपक्ष उच्यते । देहेन्द्रियाद्युपाधौ स्वय-
मेव भासमानस्य जीवात्मनः स्वरूपभूतो य आनन्दः सोऽयमवच्छिन्नोऽतिशयेन प्रीति-
विषयत्वात् । आत्मन आनन्दरूपत्वं तद्विषयत्वं च वाजसनेयिन आमनन्ति—“तदे-
तत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा” इति । अहमहंप्रत्ययेनानुभूय-
मानो देहेन्द्रियादिसाक्ष्यात्मेति यदस्ति तदेतदतिशयेनाभ्यन्तरं स्वरूपं तँदेव वित्तपुत्रादि-
भ्यस्तारतम्येन प्रत्यासन्नेभ्योऽतिशयेन प्रियम् ।
तच्च तारतम्यं वार्तिककारो दर्शयति—
“ वित्तात्पुत्रः प्रियः पुत्रात्पिण्डः पिण्डात्तथेन्द्रियम् ।
इन्द्रियाच्च प्रियः प्राणः प्राणादात्मा परः प्रियः ” ॥ इति ।
आत्मव्यतिरिक्तेषु वित्तादिष्वात्मशेषत्वोपाधिना प्रीतिः । आत्मनि तु निरुपाधि-
कप्रीतित्वेन तस्याः प्रीतेः परत्वम् । एतच्च सर्वं मैत्रेयीब्राह्मणे—“ न वा अरे पत्युः
कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति ” इत्यादिभिर्बहुभिरु-
दाहरणैः प्रपञ्चितम् ।
तानि चोदाहरणानि कैश्चिदेवं संगृहीतानि—
“ पतिँर्जायापुत्रवित्तपशुब्राह्मणभूमयः ।
लोका देवा वेदभूते सर्वं चाऽऽत्मार्थतः प्रियम् ” ॥ इति ।
मुख्यप्रीतिविषयत्वादात्मा मुख्यानन्दस्वरूपभूतः । एकैकदेहमात्रवर्तित्वादवच्छिन्नः ।
स च स्वाभाविकानन्दत्वाद्विम्बँरूपः । तदीयः प्रतिबिम्बोऽनुकूलवित्तपुत्रादिगोचरासु
१ ख. जलं प्र० । व. जले प्र० । २ ख. ॰मः । प्रकाशयति त० । ३ व. ॰रं रू० ।
४ क. ख. ङ. तत एव । ५ क. ङ. ॰देव सं० । ६ क. ख. ग. ङ. ॰तिर्जाया० । ७ व.
॰णबाहुजाः । लो० । ८ व. ॰का वेशा देवभू० । ९ क. ङ. ॰र्वं वाऽऽत्मा० । १० ग. व.
॰म्बभूतः । त० ।

[प्रपा० ८/अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६१५

शान्तवृत्तिष्ववभासते । तस्य प्रतिबिम्बस्य 'जलदर्पणादिप्रतिबिम्बवन्मिथ्यात्वादवच्छि-
न्नस्य वस्तुत्वेऽप्यवच्छेददोषोपेतत्वान्न तयोर्मुख्यानन्दत्वम् । यस्त्ववच्छेदराहितो ब्रह्म-
स्वरूपभूत आनन्दः स मुख्यः । तथा च च्छन्दोगा नारदसनत्कुमारसंवादे समा-
मनन्ति—“ सुखं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति सुखं भगवो विजिज्ञास इति । यो वै भूमा
तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति । भूमैव सुखं भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो
विजिज्ञास इति । यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा । अथ
यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पम् । यो वै भूमा तदमृतमथ यदल्पं
तन्मर्त्यम् ” इति । अस्यायमर्थः । शोकस्य पारं तारयेत्येवं नारदेन प्रार्थितः सन-
त्कुमारः शोकतरणाय सुखरूपमेव त्वया विचारयितव्यमित्युवाच । तद्विचारमङ्गीकृ-
तवते नारदाय भूमपदार्थं सुखत्वेनोपदिदेश । बहोर्भावो भूमा । यथा प्रकरणोपपदयोः
संकोचहेत्वोरसत्त्वेन निरतिशयबृहत्त्ववाची ब्रह्मशब्द इति पूर्वत्रोक्तम्, एवमत्रापि
निरतिशयबाहुल्यवाची भूमशब्दः । लोके हि धनाल्पत्वे सुखं न दृष्टम् । किंतु धन-
बाहुल्य एव सुखं दृष्टम् । तस्मात्सुखात्मको भूमैव विचारणीय इत्युक्त्वा तद्विचाराभि-
मुखाय भूमलक्षणं यत्र नान्यदित्यादिनोपादिदेश । लोकव्यवहारे हि कश्चिद्द्रष्टा स्वस्मा-
दन्यद्रूपं चक्षुषा पश्यति । सेयं द्रष्टृदृश्यदर्शनरूपा काचिन्त्रिपुटी । तथा श्रोतृश्रोतव्य-
श्रवणविज्ञातृविज्ञातव्यविज्ञानाद्यस्त्रिपुट्यो यस्मिन्पदार्थे न सन्ति स पदार्थो भूमा ।
यंस्मिंस्तु मायारूपे त्रिपुट्यो विद्यन्ते तन्मायारूपमल्पम् । तयोर्मध्ये भूमा नाशरहितः ।
अल्पं तु विनश्वरम् । तस्मिन्नल्पे द्वैतरूपे दुःखनिमित्तानां संभवात्तदल्पं दुःखात्मकम् ।
भूम्नि त्वद्वैते तदभावात्सुखात्मको भूमेति । सोऽयं भूमा त्रिपुटीरहितयोः सुषुप्तिसमाध्योः
सुखात्मकोऽनुभूयते । जागरणव्युत्थानयोस्तु त्रिपुटीयुक्तयोर्लोकव्यवहाररूपोऽल्पारख्यः
पदार्थो मूर्खण तत्त्वविदो च दुःखात्मकोऽनुभूयते । अतो दुःखमिश्रत्वादवच्छिन्नो जीवा-
त्मस्वरूपभूत आनन्दस्तत्प्रतिबिम्बरूपो वृत्त्यानन्दश्च न मुख्यः । किंतु भूमैव मुख्या-
नन्द इति सिद्धम् ।
स वा ए॒ष पु॑रुषवि॑ध ए॒व । तस्य॑ पुरु॑षविध-
ताम् । अन्व॒यं पुरु॑षवि॒धः । तस्य॑ प्रि॒यमे॒व शिर॑ः ।
मोदो॒ दक्षि॑णः प॒क्षः । प्र॒मोद॒ उत्त॑रः प॒क्षः ।
आ॒नन्द॑ आ॒त्मा । ब्रह्म॒ पुच्छं॒ प्रति॑ष्ठा ।
एतस्याऽऽनन्दस्य विकारे प्रियमोदादिरूप आनन्दमये स्वात्मत्वबुद्धिदार्ढ्यार्थमुपा-
सनीयं स्वरूपं दर्शयति—स वा इत्यादिना । य आनन्दमयो विज्ञानमयादभ्यन्तरः

१ घ. यस्मिन्माया° । २ घ. °दा चानुभू° ।

स एवैषोऽहं सुखी भोक्तेत्येवमनुभूयमानो विज्ञानमयस्य शिरःपक्षादिपुरुषाकारमनु
स्वयमपि पुरुषाकार एव प्रियमोदप्रमोदाः सात्त्विकवृत्तिप्रतिबिम्बिता आनन्दाः ।
तत्राभीष्टपुत्रादिदर्शनजन्यं प्रियम् । तल्लाभजन्यो मोदः । तत्कृतोपकारजन्यः
प्रमोदः । यथोक्तवृत्त्युपादानभूताज्ञाने प्रतिबिम्बित आनन्दः । यद्वा वृत्तिप्रति-
बिम्बानां प्रतियोगिजीवात्मस्वरूपभूतोऽवच्छिन्नो बिम्बस्थानीयः स आनन्दः । अनव-
च्छिन्नो मुख्य आनन्दो ब्रह्म तदेवेतरेषां प्रतिष्ठाऽऽधारः । अवच्छिन्नस्य प्रतिबि-
म्बानां च तदधीनत्वात् । यद्यपि प्रियमोदप्रमोदा मनसः करणरूपस्य वृत्तिविशेष-
तया कर्तृरूपाद्विज्ञानमयाद्बहिर्भूतास्तथाऽप्यन्तरस्यावच्छिन्नजीवानन्दस्यानवच्छिन्नब्रह्मा-
नन्दस्य वा प्रतिबिम्बं धारयन्तीत्यान्तरत्वमभिप्रेत्य विज्ञानमयादभ्यन्तर आत्माऽऽ-
नन्दमय इत्युक्तम् । तमेतमानन्दमयमात्मानमुपासीनो यदा भावनया साक्षात्करोति
तदा पुच्छत्वेनोपचरिते ब्रह्मण्यप्यैकाग्र्यं प्रतिपन्ना मनोवृत्तिः प्रतिबिम्बाभावाद्ब्रह्मतत्त्वं
साक्षात्करोत्येव “ दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या ” इति श्रुतेः । यथा मणिप्रभायां मणित्व-
भ्रान्त्या प्रवर्तमानस्यार्थान्मणितत्त्वसाक्षात्कारस्तद्वत् ।
अयमेवार्थीत्सिद्धो ब्रह्मतत्त्वसाक्षात्कार उपास्तिफलमित्यभिप्रेत्य श्रुतिः फलान्तरमन-
भिधाय केवलं ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्येवं सर्वजगदाधारभूतब्रह्मतत्त्वोपदेशे पर्यवसिता
ततोऽस्मिन्नानन्दमयकोशे प्रधानभूतस्य ब्रह्मणः प्रतिपादकं श्लोकमुदाहरति—
तदप्येष॒ श्लोको॑ भवति ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकेऽष्टमप्रपाठके
पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥
अथाष्टमे षष्ठोऽनुवाकः ।
अस॑न्नेव॒ स भ॑वति । अस॒द्ब्रह्मेति॒ वेद॒ चेत् । अस्ति॒
ब्रह्मेति॑ चेद्वे॒द । सन्त॑मेनं ततो विदु॒रिति॑, इति ।
लोके हि जलाहरणचाक्षुषदर्शनादिव्यवहारविषयं घटमुद्दिश्य प्राणिनः सर्वेऽप्ययं
घटोऽस्तीति ब्रुवते । तद्विपर्यये तु घटो नास्तीति च वदन्ति । अतो व्यवहारवासना-
युक्तः पुमानन्वयव्यवहार्यस्य ब्रह्मणोऽसत्त्वं मन्यते । अन्यस्तु विवेकी व्यवहाराणां
भूतानां भौतिकानां च श्रुतियुक्त्यनुभूतिभिर्मायामयत्वनिश्चयादसत्त्वं प्रतिपद्यते
व्यवहारातीतस्य ब्रह्मणः श्रुत्यादिभिः सत्यत्वनिश्चयात्सत्त्वमेव प्रत्येति । तत्र ब्रह्म-
णोऽसत्त्वं यो वेद स पुमानसन्नेव स्यात् । अन्नमयादिकोशानामात्मत्वस्य प्रति-
पादितत्वात्तदतिरिक्तस्य ब्रह्मणः स्वयमनङ्गीकृतत्वाच्च । यस्तु पञ्चकोशातीतं ब्रह्म

१ घ. ०भूतस्य । २ ख. ग. ०सत्त्वं सा° । ३ घ. ०न्प्यव्यव° ।

[प्रपा० ८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६१७

स्तीति वेद तस्य पुंसस्तदेव ब्रह्म स्वरूपम् । ततो ब्रह्मास्तित्ववेदनादेनं विवेकिनं सन्तं
विद्यमानं सात्मकं जानन्ति शास्त्रपारं गताः । अथवा योऽसद्ब्रह्मेति वेद सोऽसन्नसाधुरेव
भवति । वर्णाश्रमादिव्यवस्थालक्षणस्य सर्वस्य सन्मार्गस्य ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थतया ब्रह्मापला-
पेन सर्वसन्मार्गदूषको नास्तिको भवति । अस्तित्त्ववादिनमुक्तविपर्ययेण सन्तं सर्वसन्मार्ग-
स्थापकमाहुः । एतदेवाभिप्रेत्य कठा आमनन्ति—" अस्तित्येवोपलब्धव्यः ” इति ।
अथोपासकस्याऽऽनन्दमये बुभुत्सोश्च ब्रह्मतत्त्वे¹ त्वात्मबुद्धिं द्रढयितुमाह—
तस्यैष एव शारीर आ॒त्मा । यः पूर्व॑स्य, इति ।
य आनन्दमयोऽस्ति स एष एव तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्य शारीरः स्वामी ।
विज्ञानमयः शरीरम् । आनन्दमय आत्मेत्युपासकं प्रति योजनीयम् । बुभुत्सुं प्रति त्वेवं
योजयेत् । यो ब्रह्म पुच्छमित्युक्तः पदार्थ एष एव तस्य पूर्वस्य प्रियमोदादिचतुष्टयस्य
शारीर आत्मा । प्रियादिकं शरीरं तस्मिञ्शरीरेऽवस्थितं ब्रह्मैवाऽऽत्मेति ।
एतदेवाभिप्रेत्य वार्तिककारा आहुः—
मिथ्यात्मनां हि सर्वेषां सत्यादिगुणलक्षणम् ।
व्याविद्धाशेषसंसारमात्मानं तं प्रचक्षते ॥
न ह्यात्मवान्भवेत्सर्पो दण्डाद्यध्यासरूपिणा ।
आत्मना ह्येष सत्येन सर्पो रज्ज्वात्मनाऽऽत्मवान् ” ॥ इति ।
अथ मीमांसा । तत्रैकदेशिनां विचारः प्रथमाध्यायस्य प्रथमपादे* दर्शितः—
“संसारी ब्रह्म वाऽऽनन्दमयः संसार्थयं भवेत् ।
विकारार्थमयट्शब्दात्प्रियाद्यवयवोक्तितः ॥
अभ्यासोपक्रमादिभ्यो ब्रह्माऽऽनन्दमयो भवेत् ।
प्राचुर्यार्थो मयट्शब्दः प्रियाद्याः स्युरुपाधयः ” ॥ इति ।
तैत्तिरीयके देहप्राणमनोबुद्ध्यानन्दरूपा अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमय-
संज्ञकाः पञ्च पदार्थाः क्रमेणैकैकस्मादान्तराः पठिताः । तत्र सर्वान्तर आनन्दमयः
संसारी परमात्मा वेति संदेहः । संसारीति³ तावत्प्राप्तम् । कुतः । आनन्दस्य विकार
आनन्दमय इति व्युत्पत्तेः संसारिणि संभवात् । अविक्रिये परमात्मन्यसौ न संभवति ।
किंच—“ तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः ।

• आनन्दमयोऽभ्यासात्—ब्र० सू० अ० १ पा० १ अ० ६ । सू० १२ ।
  १. ॰त्सोर्वाऽऽत्मतत्त्वे त्वात्मत्वम् । २ ख. ॰हः। आनन्दमय. सं° । ३ क. ख. ग. ङ.
  ॰ति प्राप्तं ।
  ७८