तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

वाव समानसंज्ञोत्तरं व्यानस्य रूपं चैतेषामन्तरा प्रसूतिरेवोदानस्याथ योऽयं पीतमशित-
मुगिरति निगिरति चैष वाव स उदानः” इति। पुरा प्रजापतिः स्वयमेकाकित्वेन क्रीडा-
रहितस्तत्सिद्धयर्थं देहान्सृष्ट्वा सृष्टानां तेषां व्यवहारसिद्धयर्थं प्राणवायूपाधिकजीवात्मरूपे-
णान्तः प्रविश्य पञ्चधा विभज्य व्यवहरतीति श्रुतेरर्थः ।
पूर्वोक्तान्नमयवत्प्राणमयेऽपि श्लोकमुदाहरति—
तदप्येष श्लोको भवति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकेऽष्टमप्रपाठके
द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥
अथ तृतीयोऽनुवाकः ।
प्रा॒णं दे॒वा अनु॒प्राण॑न्ति । म॒नु॒ष्या॑: प॒शव॑श्च॒ ये ।
प्रा॒णो हि भू॒ताना॒मायु॑: । तस्मा॑त्स॒र्वायु॒षमु॑च्यते ।
सर्व॑मेव॒ त आयु॑र्यन्ति । ये प्रा॒णं ब्रह्मोपास॑ते । प्राणो
हि भू॒ताना॒मायु॑: । तस्मात्सर्वायुषमुच्य॑त इति॒, इति।
ये सात्त्विका अग्नीन्द्रादयो देवा ये च राजसा ब्राह्मणक्षत्रियादयो मनुष्या येऽपि
तामसा गवाश्वादयः पशवः [ते] सर्वेऽपि स्वस्वदेहमध्यवर्तिनं प्राणवायुं चेष्टमानमनुसृत्य
स्वयमपि चेष्टन्ते । प्राण एव हि देहं चालयति । तथा कौषीतकिनः समामनन्ति—
“ अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति ” इति । आथर्वणिका-
श्चाऽऽकाशादिभूताभिमानिदेवैर्वागादीन्द्रियाभिमानिदेवैश्च सह प्राणाभिमानिदेवस्य देहधा-
रणविषये संवादे समामनन्ति—“ तान्वरिष्ठः प्राण उवाच मां मोहमापद्यथाहमेवैतत्पञ्च-
धाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामि ” इति । यथा बाणो धनुष्केण प्रेर्यते
तथा प्राणेन प्रेर्यमाणत्वाद्बाणशब्देन शरीरमुपलक्ष्यते । यः प्राणो देवमनुष्यपश्वादिदेहानां
चेष्टामुत्पादयति स प्राणो यस्मात्सर्वप्राणिनामायुर्हेतुस्तस्मात्सर्वायुषमुच्यत इति प्राणस्य
नामधेयम् । यथोक्तप्राणमयकोशज्ञानमात्रेणान्न मयात्मवासनां परित्यक्तुमशक्नुवन्तो ये
पुरुषास्तद्वासनानिवृत्तये प्राणोपाधिकं ब्रह्मोपासते, ते पुरुषा : आध्यात्मिकप्राणोपाधिक-
ब्रह्मोपासनादेतस्मिञ्जन्म न्यपमृत्युपरिहारेण सर्वमायुः प्राप्नुवन्ति । आधिदैविकाहिरण्यगर्भा-
त्मकप्राणोपासनेन तु जन्मान्तर स्वयमेव हिरण्यगर्भरूपाः सन्ता महापलयपर्यन्तं सर्वमायुः
प्राप्नुवन्ति । कोशप्रशंसार्थं पूर्वमुक्तस्य प्राणो हीतिवाक्यस्योपास्तिप्रशंसार्थं पुनरप्यभि-
धानम् ।
१ क. ख. छ. ॰र पान' । २ क. ख. ग. छ. ॰जीवरू' ।