तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० ८ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५७७
अस्यायमर्थः । प्रौढो मृत्पिण्डः कारणं तद्विकारा घटशरावादयः । तत्र मृद्वस्त्वन्यद्घ-
टादीनि चान्यानि वस्तूनीति तार्किका मन्यन्ते । तत्र घटादीनां पृथग्वस्तुत्वनिरासाय
विकारशब्देन श्रुतिस्तान्वव्यवहरति । मृद्वस्तुनो विकाराः संस्थानविशेषा घटादयो न
पृथग्वस्तुभूताः । यथा देवदत्तस्य बाल्ययौवनस्थाविराद्यस्तद्वत् । एवं च सति घटोद्या²-
कारप्रतिभासदशायामपि मृन्मात्रमेव स्वतन्त्रं वस्तु । ततो मृद्यवगतायां घटादीनां यत्ता-
त्त्विकं स्वरूपं तत्सर्वमव¹तम् । आकारविशेषो न ज्ञायत इति चेन्मा ज्ञायतां नाम ।
तेषामवस्तुभूतानामजिज्ञासार्हत्वात् । चक्षुषा प्रतिभासमाना अपि विकारा निरूपिताः
सन्तो मृद्व्यतिरेकेण न स्वरूपं किंचिल्लभन्ते । घटोऽयं शरावोऽयमिति वाङ्निष्पाद्यना-
मधेयमात्रं लभन्ते । अतो निर्वस्तुक्तत्वे सत्युपलभ्यमानत्वरूपेण मिथ्यात्वलक्षणेनोपे-
तत्वात्सत्या विकाराः । मृत्तिका तु विकारव्यतिरेकेणापि स्वरूपं लभत इति सत्या ।
तथा ब्रह्मोपदेशोऽवगन्तव्यः । ब्रह्मणि मृत्तिकान्यायस्य जगति घटादिन्यायस्य च योज-
यितुं शक्यत्वादिति । तस्माज्जगतो ब्रह्माभेदादद्वैतं ब्रह्म तात्त्विकम् । एवंविधविचारशू-
न्यानां पुरुषा³णामापातदृष्ट्या वेदेनाभ्युपेताद्वितीयब्रह्मप्रतिपत्तेः प्रत्यक्षादिभिर्भेदप्रतिपत्तेश्च
सद्भावात्समुद्रतरङ्गन्यायेन भेदाभेदौ भासमानौ व्यावहारिकावेवेति स्थितम् ” ।
∗</t>सप्तमाधिकरणमारचयति—
“हिताहितक्रियादिः स्यान्नो वाऽभेदं प्रपश्यतः ।
जीवाहितक्रिया स्वार्था स्यादेषा नहि युज्यते ॥
अवस्तुजीवसंसारस्तेन नास्ति मम क्षतिः ।
इति पश्यत ईशस्य न हिताहितभागिता ॥
परमेश्वरो हि केषांचिज्जीवानां संसारासक्तानां वैराग्यादिकं हितं निर्मिमीते । अहितं
च नरकहेतुमधर्मं निर्मिमीते । निर्मिमाणश्च स्वस्य जीवैर्भेदं सर्वज्ञतया पश्यति । तस्मा-
त्स्वस्यैव हिताकरणमहितकरणं च प्रसज्येयाताम् । एतच्च न युक्तम् । नहि लोके
प्रेक्षावान्कश्चिदपि स्वस्य हितं न करोत्यहितं वा करोति तस्माद्धिताकरणादिदोष इति
प्राप्ते ब्रूमः—सर्वज्ञत्वादीश्वरो जीवसंसारस्य मिथ्यात्वं स्वस्य निर्लेपत्वं च पश्यत्यंतो
न हिताहितभाक्त्वदोषः ” ।

• इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः—ब्र० सू० अ० २ पा० १ अ० ७ सू० २१ ।
  १ ग. ॰वगतं॰ २ ग. ॰टाद्या॰ । ३ क. ग. ङ. ॰षाणां मापातात्तद्बुद्ध्या ।