तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०८ अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५७९

• दशमाधिकरणमारचयति--
  “नाशरीरस्य मायाऽस्ति यदि वाऽस्ति न विद्यते ।
  ये हि मायाविनो लोके ते सर्वेऽपि शरीरिणः ॥
  बाह्यहेतुमृते यद्वन्मायाया कार्यकारिता ।
  ऋतेऽपि देहं मायैवं ब्रह्मण्यस्तु प्रमाणतः ॥
  लोके मायाविनामैन्द्रजालिकानां सशरीरत्वदर्शनादशरीरस्य ब्रह्मणो न माया संभव-
  तीति प्राप्ते ब्रूमः—गृहादिनिर्मातृणां स्वव्यतिरिक्तमृद्दारुत्वादिबाह्यसाधनसापेक्षत्वदर्शनेऽ-
  प्यैन्द्रजालिकस्य बाह्यसाधननैरपेक्ष्येण यथा गृहादिनिर्मातृत्वं तथा लौकिकमायाविनः
  शरीरसापेक्षत्वदर्शनेऽपि ब्रह्मणो मायासिद्ध्यर्थं तदपेक्षा मा भूत् । अथोच्येत । ऐन्द्र-
  जालिकस्य बाह्यसाधननैरपेक्ष्येण निर्मातृत्वे प्रत्यक्षप्रमाणमस्तीति । तर्हि ब्रह्मणोऽपि श-
  रीरनैरपेक्ष्येण मायासद्भावे “ मायिनं तु महेश्वरम् ” इति श्रुतिः प्रमाणमस्तु” ।
  +एकादशाधिकरणमारचयति—
  “तृप्तोऽस्रष्टाऽथ वा स्रष्टा न स्रष्टा फलवाञ्छने ।
  अतृप्तिः स्यादवाञ्छायामुन्मत्तनरतुल्यता ॥
  लीलाश्वासवृथाचेष्टा अनुद्दिश्य फलं यतः ।
  अनुन्मत्तैर्विंरच्यन्ते तस्मात्तृप्तस्तथा सृजेत्” ॥ इति ।
  “आनन्दो ब्रह्म ” इति शास्त्रान्नित्यतृप्तः परमेश्वरः । तादृशस्य सृष्टिविषयायामि-
  च्छायामभ्युपगम्यमानायां नित्यतृप्तिर्व्याहन्येत । अनभ्युपगम्यमानायामबुद्धिपूर्विकां सृष्टिं
  विरचयत उन्मत्तनरतुल्यता प्रसज्येतेति प्राप्ते ब्रूमः—बुद्धिमद्भिरेव राजादिभिरन्तरेण
  प्रयोजनं लीलया मृगयादिप्रवृत्तिः क्रियते । श्वासोच्छ्वासव्यवहारस्तु सार्वजनीनः ।
  व्यर्थचेष्टाश्च बालकैः क्रियमाणा बहुशो दृश्यन्ते । तद्वन्नित्यतृप्तोऽपीश्वरः प्रयोजनमन्त-
  रेणाप्यनुन्मत्तः सन्नशेषं जगत्सृजतु ” ।
  ×द्वादशाधिकरणमारचयति—
  “वैषम्याद्यापतेन्नो वा सुखदुःखे नृभेदतः ।
  सृजन्विषम ईशः स्यान्निर्घृणश्चोपसंहरन् ॥
• सर्वोपेता च तद्दर्शनात्—ब्र० सू० अ० २ पा० १ अ० १० सू० ३० । + न प्रयोजनव-
  त्त्वात्—ब्र०सू०अ० २ पा० १ अ० ११ सू० ३२ । × वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति—
  ब्र० सू० अ० २ पा० १ अ० १२ सू० ३४ ।
  १ क. ख. ग. ङ ॰त्वां तन्तीति — — — ०... — — ० . — — — —