तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० ६ अनु० ९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४४१

लोकं पृण च्छिद्रं पृणेत्येको मन्त्रः । ता अस्येति द्वितीयः । एतौ चोभावपेत वीते-
त्यनुवाके व्याख्यातौ ।
कल्पः—“उदपात्रेणोदुम्बरशाखया वोक्षति—शं वातः” इति । पाठस्तु—
शं वा॒तः॑ शꣳ हिं॑ते घृ॒णिः शमु॑ ते सन्त्वो-
षधीः॑ । कल्प॑न्तां ते॒ दिशः॒ सर्वाः॑, इति ।
अयं मन्त्रः सप्तमानुवाके व्याख्यातः । ते सर्वा इत्येतावानेव विशेषः ।
कल्पः—“उपतिष्ठत इदमेव” इति । पाठस्तु—
इदमे॒व मे॑तोऽप॑रामात्ति॒मारा॑म॒ कांचन॑ । तथा
तद॒श्विभ्यां॑ कृतं॒ मित्रेण॒ वरु॑णेन च, इति ।
इदानीं वर्तमानमिदमेवैकं कष्टं संपन्नम् । इतोऽपरां कांचिदप्यार्तिं माऽऽराम
मा प्राप्

४४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ६ अनु० ९]
कल्पः—“यवं दक्षिणतो यव यवय” इति । पाठस्तु—
यव॒ यव॒यास्मद्वेषा॒ द्वेषा॑ꣳसि, इति ।
पूर्ववद्व्याख्येयम् ।
कल्पः—“अथैनमुपतिष्ठते पृथिवीम्” इति । पाठस्तु—
पृथि॒वीं ग॑च्छान्तरि॑क्षं गच्छ॒ दिवं॑ गच्छ॒ दिशो॑
गच्छ॒ सुव॑र्गच्छ॒ सुव॑र्गच्छ॒ दिशो॑ गच्छ॒ दिवं॑
गच्छान्तरि॑क्षं गच्छ पृथि॒वीं ग॑च्छापो वा॑ गच्छ॒ यदि॑
तत्र॑ ते हि॒तमोष॑धीषु प्रति॑तिष्ठा॒ शरी॑रैः, इति ।
आरोहावरोहाभ्यां पृथिव्यादिस्वर्गपर्यन्तप्राप्तिवाक्यानि स्पष्टानि । अपो वेत्यादिस्तु
प्रथमानुवाके व्याख्यातः ।
कल्पः—“जघनेन चितिं कूर्चादि समानम् ” इति । तन्मन्त्राणां प्रतीकानि
दर्शयति—
अश्म॑न्वती रे॒वती॒र्यद्दे॒ देव॑स्य सवि॒तुः प॒वित्रं॒ या
रा॒ष्ट्रात्प॒श्चादु॒द्वयं॒ तम॑स॒स्परि॑ धा॒ता पु॑नातु (२), इति ।
अथो फलै¹ पुनातु ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके षष्ठप्रपाठके
नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥
एते च मन्त्रास्तृतीयानुवाके व्याख्याताः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये षष्ठप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥
१ ग. ˚लं धा॒ता॑ पुं॑ ।

[प्रपा० ६ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४४३
अथ षष्ठे दशमोऽनुवाकः ।
कल्पः—" नवम्यां व्युष्टायां यज्ञोपवीत्यन्तरा ग्रामं श्मशानं चाग्निमुपसमाधाय
संपरिस्तीर्यापरेणाग्निं रोहितं चर्माऽऽनडुहं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमाऽऽस्तीर्य तद्वेतसमा-
लिनो ज्ञातीनाारोहयति— आरोहत " इति । पाठस्तु--
आरोहता॒ऽऽयुर्ज॒रसं॑ गृणा॒ना अनु॑पूर्वं यत॑-
माना॒ यति॑ष्ठ । इ॒ह त्वष्टा॑ सु॒जनि॑मा
सु॒रत्नो॑ दी॒र्घमायुः॑ करतु जी॒वसे॑ वः, इति ।
हे ज्ञातयो यूयं जरसं गृणाना जरावस्थां प्रार्थयमाना आयुरायुषो हेतुभूतं
चर्माऽऽरोहत । अनुपूर्वं ज्येष्ठमनु कनिष्ठो यथा भवति तथा यतमानाः प्रयत्नं
कुर्वन्तो यतिष्ठाऽऽरोहणप्रयत्नं कुरुत । इ

"
Wait, at the end of line 4: "कपि-" hyphenated!
Line 5:
"कपिवच्चेष्टाकारी मनुष्यः पुनस्तेजनमुत्तेजनं यथा भवति तथा बभास्ति दीपयति । तत्र"
Wait, is "तत्र" at the end of line 5?
In line 5: "तथा बभास्ति दीपयति । तत्र" -> only "त" is visible at the end of line 5!
Look at the end of line 5:
"भवति तथा बभास्ति दीपयति । त"
And line 6 starts with:
"दृष्टान्तः—गौरिव जरायु । यथा गौः स्वगर्भस्य रक्षार्थं जरायुपटं संपादयति न च"
Ah! "त" is at the end of line 5, and line 6 starts with "दृष्टान्तः"!
Wait, look at line 6: "दृष्टान्तः—गौरिव जरायु ।"
So "तद्" + "दृष्टान्तः" = "तद् दृष्टान्तः" or "तत्र दृष्टान्तः"?
It is "तद् दृष्टान्तः" or "तत्र दृष्टान्तः"?
Notice at the end of line 5: "। त" (just one letter त!).
And line 6: "दृष्टान्तः—गौरिव जरायु ।"
So "त-दृष्टान्तः" or "तद्दृष्टान्तः"!

Line 6:
"

Here is the complete, line-by-line transcription of the page, including Vedic accents (svara), punctuation, symbols, and footnotes exactly as printed:

प्रत॑रां दधा॑नाः । आप्याय॑मानाः प्र॒जया॑
धने॑न शुद्धाः पू॒ता भ॑वथ यज्ञियासः, इति ।
मृत्योर्मृत्युरूपस्यानडुहः पदं स्थानं योपयन्तो लोपयन्तो यदैम गच्छेमस्तदा* वयं
[पूर्ववद्द्राघीय आयुः प्रत॑रां (रा)[मति]प्रकर्षेण दधानाः प्रजया धनेन चाऽऽप्याय-
माना वर्धमानाः सन्तः, यज्ञियासो यज्ञयोग्याः शुद्धाः शरीरशुद्धियुक्ताः पूता द्रव्य-
शुद्धियुक्ताश्च भवथ । हे ज्ञातय इति द्रष्टव्यम् ।
कल्पः—“अथैभ्योऽध्वर्युर्दक्षिणतोऽइमानं परिधिं दधाति—इमं जीवेभ्यः परिधिं
दधामि” इति । पाठस्तु—
इ॒मं जी॒वेभ्यः॑ परि॒धिं द॑धामि॒ मा नो॒ऽनु॑गा॒द-
प॑रो

४५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० ६अनु० १०]
तेना॒मृत॑स्य॒ मू॒लेनारा॑ती॒र्जम्भ॑यामसि, इति ।
हिमवतस्परि हिमवत्पर्वतस्योपरि जातमुत्पन्नं त्रैककुदं त्रिककुत्पर्वतसंबन्धि यदा-
ञ्जनं विद्यते । अमृतस्य मूलेन सुखस्य कारणेन तेनाञ्जनेनारातीर्जम्भयामसि शत्रू-
न्विनाशयामः ।
कल्पः—“अथैतानि कुशतरुणकानि समुच्छित्य दर्भस्तम्बे निदधाति—यथा त्वम्१
इति । पाठस्तु—
यथा॑ त्वमु॑द्भिन्द॒न्त्सत्योष॑धे पृथि॒व्या अधि॑ । ए॒वमि॒म
उद्भि॑न्दन्तु की॒र्त्या यश॑सा ब्रह्मवर्च॒सेन॑, इति ।
हे ओषधे दर्भस्तम्ब पृथिव्या उपरि यथा त्वमुद्भिन्दन्सन्, उत्पद्यसे । एवमिमे
कुशाः कीर्त्यादिभिः सहोद्भिन्दन्तूत्पद्यन्ताम् । कीर्तियशसोर्लोकद्वयगतत्वेन भेदः ।
कल्पः—“अजं चैतदहः पचते यवौदनं च—अजोऽसीत्यजस्य प्राश्नीयात्”३ इति ।
पाठस्तु—
अजो॒ऽस्यजा॒स्मद॒घा द्वेषाँ॑सि, इति ।
हे पक्वद्रव्य त्वमजोऽस्यजसंबन्ध्यसि । अतोऽस्मत्सकाशादघा पापानि द्वेषांसि
वैराणि चाजापगमय ।
कल्पः—“४ यवौदनस्य च प्राश्नाति—यवोऽसि ” इति५ । पाठस्तु—
यवो॑ऽसि यव॒यास्मद॒घा द्वेषाँ॑सि ( २ ), इति ।
संपा॑रणो भव जम्भयामसि॒ त्रीणि॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके षष्ठप्रपाठके
दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥
हे ओदन त्वं यवोऽसि यवसंबन्ध्यसि । अतोऽस्मत्तः सकाशादघा पापानि द्वेषांसि
वैराणि च यवय पृथक्कुरु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये षष्ठप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥
══════════════════════════════════════
१ क. ख. त्वमु° । २ क. ख. पचन्ति । ३ क. ख. ०ति । अ° । ४ क. ग. यवोऽ-
सीति । ५ क. ख. ०ति यवौदनस्य च प्राश्नाति य° ।

[प्रपा०६अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४४७

अथ षष्ठ एकादशोऽनुवाकः ।
पूर्वानुवाके मृत्यवे स्वाहेति यो होम उक्तस्तदनन्तरमेवैतैर्मन्त्रैर्द्वादश स्रुवाहुतीर्जुहु-
यात् । तत्र प्रथमं मन्त्रमाह—
अप॑ नः शोशु॑चद॒घमग्ने॑ शु॒शु॒ध्या
र॒यिम् । अप॑ नः शोशु॑चद॒घम्, इति ।
पूर्वानुवाके व्याख्यातो मन्त्रः ।
अथ द्वितीयमाह—
सु॒क्षेत्रि॑या सु॑गातु॒या व॑सू॒या च॑ यजा-
महे । अप॑ नः शोशु॑चद॒घम्, इति ।
सुक्षेत्रिया शोभनक्षेत्रयोग्यया सुगातुया शोभनगतियोग्यया वसूया च धनप्राप्ति-
हेतुभूतयाऽप्यनयाऽऽहुत्या यजामहे पूजयामः । अप न इत्यादि पूर्ववत् ।
अथ तृतीयमाह—
प्र यद्भन्दि॑ष्ठ ए॒षां प्राऽस्माका॑सश्च
सू॒रय॑ः । अप॑ नः शोशु॑चद॒घम्, इति ।
यद्यदैषां ज्ञातीनां भन्दिष्ठोऽतिशयेन भद्रः पुरुषार्थः प्राप्यते, तदानीमास्माकासोऽ-
मत्संबंधिनः सूरयश्च विद्वांसोऽपि पुत्रपौत्रादयः प्राप्यन्ताम् ।
अथ चतुर्थमाह—
प्र यद॒ग्नेः स॑ह॒स्वतो॒ विश्वतो॑ य॒न्ति
सू॒रय॑ः । अप॑ नः शोशु॑चद॒घम्, इति ।
यच्छब्दः प्रसिद्धवाची । यत्प्रसिद्धाः सूरयो विद्वांसः सहस्वतो बलवतोऽग्नेः
-शात्सर्वतो यन्ति प्रकर्षेण प्राप्नुवन्ति ।
अथ पञ्चममाह—
प्र यत्ते॑ अग्ने सू॒रयो॒ जाये॑महि॒ प्र ते॑
व॒यम् । अप॑ नः शोशु॑चद॒घम्(१), इति ।
*हेऽग्ने ये वयं ते तव सूरयः स्तोतृनामैतत् । प्रकर्षेण स्तोतारः । यच्छब्दश्रुतेस्त-

• हेऽग्ने वयं ते तव यत्प्रसिद्धाः सूरयस्ते त्वदीयाः प्राप्ताः, अतो वयमपि ते त्वदीयाः
  महि प्रकर्षेण भूयास्म, इति ग. पुस्तकस्थो भाष्यपाठः ।

४४८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ६ अनु० ११]
च्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । ते वयं प्रजायेमहि प्रजां प्राप्नुयाम तव प्रसादेन तव
स्वभूताः ।
अथ षष्ठमाह—
त्वꣳ हि वि॒श्वतो॑मुख वि॒श्वतः॑ परि॒-
भूरसि॑ । अप॑ नः॒ शोशु॑चद॒घम्, इति ।
हे विश्वतोमुख सर्वतो ज्वालायुक्ताग्ने त्वं विश्वतः सर्वत्र परिभूरसि वैरिणां
परिभाविताऽसि ।
अथ सप्तममाह—
द्विषो॑ नो वि॒श्वतो॑ मुखाऽति॑ ना॒वेव॑ पारय ।
अप॑ नः॒ शोशु॑चद॒घम्, इति ।
हेऽग्ने नोऽस्माकं द्विषो द्वेषिणो मुखा मुखानि विश्वतः सर्वस्माद्देशादतिपारया-
तीत्य परतो नय । तत्र दृष्टान्तः—नावेव यथा नावा परतस्तार (तः प्राप)यन्ति
तद्वत् । यद्वा हे विश्वतोमुखाग्ने द्विषः शत्रूनतिपारयेति व्याख्येयम् ।
अथाष्टममाह—
स नः॒ सिन्धु॑मिव ना॒वयाऽति॑पर्षा
स्व॒स्तये॑ । अप॑ नः॒ शोशु॑चद॒घम्, इति ।
हेऽग्ने स त्वं नोऽस्माकं स्वस्तये क्षेमायातिपर्ष दुःखजातमतीत्य परतः प्रापय
तत्र दृष्टान्तः—नावया सिन्धुमिव यथा लोके नावा समुद्रं तारयन्ति तद्वत् ।
अथ नवममाह—
आप॑: प्रव॒णादि॑व य॒तीर॒पास्मत्स्य॑न्दता-
म॒घम् । अप॑ नः॒ शोशु॑चद॒घम्, इति ।
प्रवणाँनिम्नदेशान्निमित्तभूताद्यतीर्निर्गता आप इवास्मत्तः सकाशादघं पापम-
पेत्य स्यन्दतां प्रवाहरूपेण गच्छतु ।
अथ दशममाह—
उ॒द्गा॒ना॒र्दुद॒कानी॒वापा॒स्मत्स्य॑न्दताम॒घम् ।
अप॑ नः॒ शोशु॑चद॒घम् , इति ।
१ ग. परिभवासि । २ क. ख. ॰तू । अथा॰ । ३ ख. ॰णान्नअङ्गे॰ । ४ ग. ॰तीर्गच्छन्ता-
म्भो॑ ।

: Char 1: In old typography, झis often likeञ्शorझ. Wait, look at Char 1: Does it look like झ? Wait, look at Char 2: is it र? Wait, Char 2 has a loop at the bottom, like द्र? Wait, what if it is ह्रदात्? Wait, does ह्रदात्haveणा? No, ह्रदात्would beह्रदादुन्नत...(4 syllables: ह्र-दा-दु-न्न-त). Count the syllables beforeप्रदेशस्थात्: 1, 2, 3, 4, 5! There are FIVE syllables before प्र: 1: [?]2:[?]3:[?]4:दु5:न्न6:तWait,दु-न्न-त is 3 characters (दु, न्न, त). Before दुन्नत, there are 3 characters: Char 1, Char 2, Char 3! If it's झरणात्: Char 1: झChar 2:रChar 3:णात्->णा(withदु=णादुन्नत)! YES! झ-र-णा-दु-न्न-त`!

अन्धे॑न या॒ तम॑सा प्रावृ॒ताऽसि॒ प्राची॑मर्वाची॑मवयन्नरि॑ष्ट्यै, इति ।
मृताय मृतपुरुषार्थं परिणीयमानां जीवा॑ जीवन्तीं युवतीं(तिं) यौवनवत्पुष्टाङ्गीं
युवतित्वेन भावितां वा वृद्धामाचरन्तीमागच्छन्तीं राजगवीं वयमपश्याम । या राज-
गवी त्वमन्धेन तम॑सा जरातिशयेन मरणभीत्या वा दृष्टिप्रसारणाभावे³ सत्यत्यन्तनिबि-
डेन तमसा प्रावृता भवसि । अरिष्ट्या अहिंसार्थं प्राचीं प्राङ्मुखीमर्वाचीमवाङ्मुखीं
तां राजगवीमवयन्व्यमवैमो जानीमः ।
अथ द्वितीयामाह—
मयै॒तां माऽस्तां॑ श्रियमा॑णा दे॒वी स॒ती
पि॒तृलो॒कं यदैषि॑ । विश्व॑वारा॒ नभ॑सा॒ संव्य॑-
यन्त्यु॒भौ नो॑ लो॒कौ पय॑साऽऽवृ॑णीहि, इति ।
मया ध्रियमाणा⁴ पोष्यमाणा राजगवी, एतां रक्षिता

Here is the line-by-line transcription in Unicode Devanagari, preserving all Vedic accents (svaras), punctuation, and layout of the original page:

प्रपा० ६ अनु० १२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४५१
तेभ्यो॑ घृ॒तस्य॑ धार॒यितुं॑ मधु॒धारां॑ व्यु॒न्दती॑, इति ।
ये जीवा अस्मत्कुले जीवन्तो ये पुरुषाः सन्ति ये च मृताः सन्ति येऽपीदानीं
जाता उत्पन्ना ये च जन्त्या इतः परं जनयितव्याः, तेभ्यो धारयितुं तान्सर्वां-
न्पोषयितुं घृतस्य संबन्धिनी मधुधारा मधुररसोपेता [ धारा ] तया धारया व्युन्दती
विशेषेण क्लेदनयुक्ता राजगवी ] वर्तते ।
कल्पः—“ माता रुद्राणामिति द्वाभ्यामुत्सृजन्ति ” इति । तत्र प्रथमामाह—
मा॒ता रु॒द्राणां॑ दुहि॒ता वसू॑ना॒ꣳ॒ स्वसा॑ऽऽदि॒त्या-
ना॒म॒मृत॑स्य॒ नाभिः॑ । प्र णु॒ वो॑चं चिकि॒तुषे॑

परे॒ युवा॑सं म॒न्विद्रा॒न्भुव॑नस्या॒भ्याव॑वृ॒त्स्वाजोऽभा॒गोऽग्नं॒ वै च॑तुश्चत्वा-
रिꣳ॒शद्य ए॒कꣳ॑श॒ त्वत्प॒ञ्चप्रके॒तुने॒दं ते नाकं॑ सु॒प॒र्णो यौ ते॒ ये युध्य॑न्ते॒ तप॑साऽ
ष्टाविꣳशती रेव॑तीः स॒ꣳर॑भध्वम॒ष्टावि॑ꣳशति॒र्यं ते॒ यत्त॒ उत्ति॑ष्ठात॒ इदं॑ त॒ उत्ति॑ष्ठ
मेत्य॒न्यद्वा उ॒द्गम॑मयं पञ्च॑विꣳशतिराया॑तु त्रिꣳशद्वैश्वान॒रे तस्मि॑न्नृ॒प्स इम॒म-
पेताहो॑भि॒र्युज्यन्ताम॒ग्न्निया अदि॑ते॒ पारं॑ व॒ आप्या॑यस्व स॒प्तवि॑ꣳशतिरुत्ते॑ त॒भ्नो-
म्य॑सि॒तित॑स्ते॒भ्यः पृथिवि षट्षोढा परं॑ मे श॒ग्मः पृ॑थि॒व्या अ॒न्तरि॑क्षस्य द्वात्रि॑ꣳ-
शदपूपवा॑नसौ॒ दश॑ श॒तं दैवैतास्तैं ते॒ दिशः सर्वा॑ अ॒श्मा॑न्विꣳशति॒रारो॑हत
त॒नुवै॒ क्रूरं च॑कार॒ पुन॑र्मृत्य॒वे मा नोऽनु॑ गाद्वह इ॒मा नारीः परि॒ त्रयो॑विꣳश-
तिर॒पं नः सु॒क्षेत्रि॑या॒ प्र यद्गन्दि॑ष्ठः॒ प्रय॑दग्नेः॒ प्र यत्तै॑ अग्ने॒ त्वꣳ हि द्विपः॑ स॒-
न्नः सिन्धु॑म्रापः॑ प॒ञ्चाहु॑हुतादा॑न॒न्दाय॒ न वै तत्र॒ चतु॑र्विꣳशति॒र्पश्या॒माऽऽह्व॑-
ञ्चीहि॒ द्वाद॑श॒ द्वाद॑श॒ परे॒ युवा॑ꣳसमा॒र्यात्वेतास्तैं स॒प्तवि॑ꣳशतिः ॥
ॐ तत्सत् । सं त्वा॑ सिञ्चामि॒ यजु॑षा प्र॒जामायु॒र्धनं॑ च ॥
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ।
हरिः ॐ ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके षष्ठः प्रपाठकः
समाप्तः ॥ ६ ॥
यो दर्शपूर्णमासादिः पितृमेधान्त ईरितः ।
कर्मकाण्डः समग्रोऽयं व्याख्यातो बालबुद्धये ॥ १ ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ २ ॥
इति श्रीमद्धरीरबुक्कणसाम्राज्यधुरंधरश्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये
वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकभाष्ये
षष्ठः प्रपाठकः समाप्तः ॥ ६ ॥
१ ग ॰र्णीये ।

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः ३६
कृष्णयजुर्वेदीयं
तैत्तिरीयारण्यकम् ।
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् ।
( सपरिशिष्टम् । )
तत्र सप्तमप्रपाठकादारभ्य दशमप्रपाठकपर्यन्तोऽयं
सपरिशिष्टो द्वितीयो भागः ( २ ) ।
एतत्पुस्तकं वे० शा० रा० रा० “बाबाशास्त्री
फडके” इत्येतैः संशोधितम् ।
तच्च
बी० ए० इत्युपपदधारिभिः
विनायक गणेश आपटे
इत्येतैः
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
द्वितीयेयमङ्कनावृत्तिः ।
शालिवाहनशकाब्दाः १८४८
ख्रिस्ताब्दाः १९२७
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः )
मूल्यमाणकनवकसहितं रूपकचतुष्कम् ।

The provided image is completely blank and contains no visible text to transcribe. If you have another image or a clearer scan of the page, please share it and I will gladly transcribe it for you.

कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् ।
( तत्र * शीक्षोपनिषत्संज्ञकसप्तमप्रपाठकस्याऽऽरम्भः । )
प्रथमोऽनुवाकः ।
(+)वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे ।
यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥
यस्य निश्श्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे त.महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ २ ॥
तत्कटाक्षेण तद्रूपं दधद्बुक्कमहीपतिः ।
आदिशत्सायणाचार्यं वेदार्थस्य प्रकाशने ॥ ३ ॥
ये पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायातिसंग्रहात् ।
कृपालुः सायणाचार्यो वेदार्थं वक्तुमुद्यतः ॥ ४ ॥
व्याख्यातः पितृमेधान्तः कर्मकाण्डो नयैः स्फुटम् ।
अथोपनिषदं न्यायैर्व्याकुर्वे ब्रह्मबुद्धये ॥ ५ ॥
अत्रं ह्युपनिषच्छब्दो >ह्यविद्यैकगोचरः ।
तच्छब्दावयवार्थस्य विद्यायामेव संभवात् ॥ ६ ॥
उपोपसर्गः सामीप्ये तत्प्रतीचि समाप्यते ।
सामीप्यात्तारतम्यस्य विश्रान्तेः स्वात्मनीक्षणात् ॥ ७ ॥
त्रिविधः सदिधात्वर्थो विद्यायां संभविष्यति ।
श्रीमत्सुरेश्वराचार्यैर्विस्पष्टमिदमीरितम् ॥ ८ ॥
“ उपनीयेममात्मानं ब्रह्मापास्तद्वयं स्वतः ।
निहन्त्यविद्यां तज्जं च तस्मादुपनिषद्भवेत् ॥ ९ ॥
निहत्यानर्थमूलां स्वाविद्यां प्रत्यक्तया परम् ।
गमयत्यस्तसंभेदंमतो वोपनिषद्भवेत् ॥ १० ॥
प्रवृत्तिहेतून्निःशेषांस्तन्मूलोच्छेदकत्वतः ।
यतोऽवसादयेद्विद्या तस्मादुपनिषन्मता ” इति ॥ ११ ॥

• अस्या एव सांहितिकोपनिषदित्यपरं नाम । + इत आरभ्य सप्तमाष्टमनवमेतिप्र-
  पाठकत्रितयभाष्यमेव विद्यारण्यविरचिततैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकाख्यया प्रसिद्धम् ।
  १ ख. 'तीर्थे म' । २ क. ख. 'त्र चोप' ।

४५४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०७अनु०१]
यथोक्तविद्याहेतुत्वादद्यन्योऽपि तदभेदतः ।
भवेदुपनिषन्नामा लाङ्गलं जीवनं यथा ॥ १२ ॥
तत्र—विषयः कः फलं किं कः संबन्धः कोऽधिकारवान् ।
इत्याकाङ्क्षानिवृत्त्यर्थं चतुष्टयमुदीर्यते ॥ १३ ॥
अनन्यलभ्यो विषय इति हि विषयस्य लक्षणम् । औषधविशेषग्रहप्रचारमुहूर्त्त-
निर्णयादीनामायुर्वेदज्योतिःशास्त्रव्याकरणादिभिरेव लभ्यत्वात्तद्विषयत्वं दृष्टम् । अत्रापि
तद्वदनन्यलभ्यमद्वैतम् । न खल्वद्वैतमात्मतत्त्वं वेदान्तव्यतिरिक्तेन केनचित्प्रमाणेन
लभ्यते । भागान्तरे चाऽऽम्नायते—‘‘नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्’’ इति ।
अनया श्रुत्या यथा वेदव्यतिरिक्तं प्रमाणं निषिध्यते तथा श्रुत्यन्तरेणोपनिषद्द्व्यति-
रिक्तो वेदभागो निषिध्यते । तथा च वाजसनेयिन आमनन्ति—‘‘तं त्वौप-
निषदं पुरुषं पृच्छामि’’ इति । उपनिषत्स्वेवाधिगत औपनिषदः । यस्तु मानान्तरेण
गम्यत्वं मन्यते स प्रष्टव्यः । किं प्रत्यक्षेणोतानुमानेनाऽऽहोस्विदागमेनेति । आद्येऽपि
किं बाह्येन प्रत्यक्षेण किंवा मानसेन । तत्र बाह्यप्रत्यक्षनिषेधं तलवकारा आमनन्ति-
‘‘न तत्र चक्षुर्गच्छति’’ इति । तत्रोपपत्तिं तैत्तिरीयाः कठाः श्वेताश्वतराश्चाऽऽ-
मनन्ति—‘‘न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम्’’ इति ।
संदृशे सम्यग्दृष्टावस्य परमात्मनो रूपं नीलपीतह्रस्वाद्याकारं न तिष्ठति न विद्यते ।
अतः कश्चिदपि ब्रह्मादिस्तम्बान्ते जगति वर्तमानो जन्तुरेनं परमात्मानं चक्षुषा न
पश्यति । चक्षुषो रूपैकविषयत्वं सार्वजनीनम् । तैर्थिकानां पामराणां चात्र विसं-
वादाभावात् । यथा रूपराहित्याच्चक्षुर्विषयत्वं नास्ति तथा शब्दादिराहित्याच्छ्रोत्रा-
दिविषयत्वमपि नास्तीति कठैराम्नायते— ‘‘अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं
नित्यमगन्धवच्च यत्’’ इति । तस्मान्न बाह्यप्रत्यक्षविषय आत्मा । मानसप्रत्यक्षमपि
कीदृशमिति वक्तव्यम् । किं ममाऽऽत्मा भद्रसेन इत्येवंरूपमुताहं मनुष्यो ब्राह्मणो
ब्रह्मचारीत्येवंरूपमथवा मदीयोऽयं देहो देहस्याहं स्वामी चक्षुरादीन्द्रियैर्वार्ता-
वागादीन्द्रियैरभिवदनादिक्रियायाः कर्ता मनसा सुखदुःखयोर्भोक्ता धर्माधर्माभ्यां
स्वर्गनरकयोर्गन्तेत्येवंरूपमाहोस्वित्सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मैकमेवाद्वितीयमहमित्येवंरूपम्
नाऽऽद्यः । तस्य गौणात्मविषयत्वेन मुख्यात्मतत्त्वगोचरत्वाभावात् । त्रिविधो
ह्यात्मा । गौणात्मा मिथ्यात्मा मुख्यात्मा चेति । यथा त्रिविधः सिंहस्तद्वत् । तद्यथा-
सिंहदेवदत्तयोर्भेदं पश्यन्नेव सिंहगतक्रौर्यशौर्यादिगुणानां देवदत्ते सद्भावात्सिंहोऽय-
मिति व्यवहरति सोऽयं गौणः सिंहः । अरण्ये मन्दान्धकारे धावन्तं हरिणं
दृष्ट्वा भ्रान्त्या सिंहोऽयमिति निश्चित्य बिभेति सोऽयं मिथ्यासिंहः । अयं
१ ख. ग. ॰ति वि॰ । २ क. ख. नीलं पीतं ह्रस्वदीर्घाका॰ । ३ क. ङ. ॰वार्तेव॰ ।

।प्र०७ अनु० १] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४५५
गृहीतालोकमध्यवर्तिनं मृगेन्द्रं दृष्ट्वा सिंहोऽयमिति प्रतिपद्यते सोऽयं मुख्यः सिंहः ।
एवं सत्यत्र राजा भद्रसेने स्वस्माद्भेदं पश्यन्नेव धनरक्षणादिरूपं स्वकीयं गुणं
तस्मिन्नवलोक्य ममाऽऽत्मा भद्रसेन इति प्रयुङ्क्तेऽतोऽयं गौणात्मा । नापि द्वितीयः ।
अहं मनुष्य इत्यादिप्रत्ययस्य देहगोचरत्वेन मिथ्यात्मविषयत्वात् । द्विपात्त्वाद्याका-
रात्तादात्म्यान्मनुष्यत्वाख्या महाजातिः । विशिष्टमातापितृजन्यत्वगम्या ब्राह्मणत्वा-
द्याऽवान्तरजातिः । उपनयनादिसंस्कारगम्यो ब्रह्मचारित्वाश्रम इत्येते स्थूलदेह-
धर्माः । स्थूलदेहस्य चानात्मत्वं चार्वाकव्यतिरिक्तानां सर्वेषामपि तैर्थिकानामविवादम् ।
तस्मादात्मदेहयोर्विद्यमानस्यैव भेदस्य प्रतीत्यभावादहं मनुष्य इति प्रत्ययो मिथ्यात्मवि-
षयः ।

४५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०७अनु०१]
श्रुत्यन्तरादस्य हृदयेऽवस्थानं द्रष्टव्यम् । मनुष्याश्चाऽऽविद्वदङ्गनाविगोपालं कदा-
चिदात्मानमहमहमित्येवं हस्तेनाभनीय प्रदर्शयन्तो हृदयदेशमेव स्पृशन्ति न तु
शिरःपृष्ठपादादिप्रदेशम् । अतो हस्तिमशकादिनानाविधदेहसंचारित्वेन संकोचवि-
कासयुक्तस्यापि जीवस्य हृदयपरिम,णमुपचर्याङ्गुष्ठमात्रत्वमुच्यते । स च सूर्यस-
दृशः । यथा सूर्यः स्वमण्डलप्रकाशनाय मण्डलव्यतिरिक्तबाह्यं दीपादिप्रकाशं नापे-
क्षते तथा जीवोऽपि चेतनत्वात्स्वात्मावबोधनाय नान्यत्साधनमपेक्षते । ननु चक्षुराद्य-
पेक्षाराहित्येऽपि मनोपेक्षा विद्यते । अयमहं सुखी दुःखीत्यादिशब्दव्यवहारस्य ध्यान-
पूर्वकत्वात् । “ यद्धि मनसा ध्यायति तद्वाचा वदति ” इतिश्रुतेर्वक्तृविवक्षितपूर्विका
शब्दप्रवृत्तिरितिशास्त्रकृद्भिरुद्घोषणच्च । भवत्वेवं शब्दव्यवहारो ध्यानपूर्वकः । तच्च
ध्यानं पूर्वप्रतीते वाच्ये वस्तुनि योग्यशब्दप्रयोजनायैव प्रवर्तते । पूर्वमप्रतीते वस्तुन्ये-
तादृशः शब्दो योग्य इति निर्णतुमशक्यत्वात् । एवं सति जडेषु घटादिषु प्रवृत्तं मनः
प्रथमं वस्तु स्फोरयति । पश्चाद्योग्यं शब्दं ध्यायति । ततः पुमानभिवदति । चैतन्या-
त्मनि स्वत एव भासमाने शब्दविशेषनियमनायैव ध्यानापेक्षा । न तु स्फोरणाय ।
अन्यथा ध्यानवृत्तिरहितेषु क्षणेषु सुषुप्तिमूर्च्छामरणेभ्यः स्वात्मानुभवकृतं वैलक्षण्यं न
स्यात् । लोकास्तु महदेव वैलक्षण्यं प्रतियन्ति । तस्माज्जीवात्मा लोकव्यवहारे स्वप्र-
काशत्वाद्वितुल्यरूपः । एतदेवाभिप्रेत्य वाजसनेयिनः समामनन्ति-“ विज्ञातारमरे
केन विजानीयात् ” इति । स च जीवः संकल्पाहंकाराभ्यां समन्वितो व्यवहरति ।
प्रयाससाध्यत्वविनश्वरत्वादिदोषैरसमीचीनेऽपि गृहक्षेत्रादौ तात्कालिकोपभोगाभासं दृष्ट्वा
समीचीनमिदं गृहादिकमिति कल्पनं संकल्पः । तस्य च गृहादेरहं स्वामीत्येवमभिमा-
नोऽहंकारः । अन्तःकरणस्येदमाकारा वृत्तिर्बहिर्मुखाऽहमाकारा वृत्तिरन्तर्मुखा ततो द्वे
एव वृत्ती । तथाऽपीदंवृत्तेर्विषयबाहुल्यादहंवृत्तेश्च कालभेदेन पुनः पुनरावृत्तेरविच्छिन्नो
व्यवहारः प्रवर्तते । तस्य च न्यग्धर्तुश्चिदचिदात्मकत्वमुच्यते बुद्धेर्गुणेनाऽऽत्मगुणेन
चैव आराग्रमात्र इति, लयोदयरूपो बुद्धेर्गुणः । अहंकर्ता च सुप्तौ लीयते प्रबोधे च
पुनरुदेति । स्वयंप्रकाशश्चाऽऽत्मनो गुणः । स च सूर्यदृष्टान्तेनोपवर्णितः । एतेन गुण-
द्वयेन युक्तः । आराग्रमात्रः कृषिकाले बलीवर्दप्रतोदाय दण्डाग्रे स्थापितः सूक्ष्मलोह
आरा तस्या अग्रं यथाऽत्यन्तसूक्ष्मं तथाऽयमप्यतिसूक्ष्मोऽन्यथा नाडीष्वप्रतिरुद्धसंचा-
रासंभवात्सोऽयमीदृशो जीवात्मा परमात्मापेक्षयाऽवरो निकृष्टः । सोऽपि प्राणिभिर्दृष्ट-
श्चक्षुषा रूपमिवाहंप्रत्ययेनानुभूतः । स्वप्रकाशस्यापि शब्दव्यवहारयोग्यत्वापादनेनानु-
भूत इत्युच्यते । तदिदं जीवस्य मानसप्रत्यक्षत्वम् । यद्यपि चिज्जडोभयात्मकत्वादिवि-
१ ग. हृदय° । २ क. ख. ग. ॰त्येव ह° । ३ ग. बाह्यदी° । ४ ग. ॰खीत्या° । ५ क.
॰तेर्विव° । ६ घ. ॰र्वक्तृविवि° । ७ क. ॰वत्येवं ।

शास्त्रकृतस्तथाऽपि जीवस्वरूपमात्रं सर्वैरप्यहमित्यनुभूयत एव । तस्य च जीवस्य
।द्विजातिर्न स्वाभाविकी । किंतु स्थूलशरीरोपाधिकृता॑ ।
तदपि तत्रैवाऽऽम्नातम्—
‘ नैव स्त्री न पुमानेष नैव चायं नपुंसकः ।
यद्यच्छरीरमादत्ते तेन तेन स युज्यते ” ॥ इति ।
तन्नाम्ना व्यवह्रियत इत्यर्थः । किंचास्य कर्त्रात्मनः स्वरूपं मैत्रेयां अपि स्पष्ट-
न्ति—“अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्माख्यः । योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूय-
सदसद्योनिमापद्यते ” इति । “ अवाचीं वोर्ध्वां वा गतिं द्वंद्वैरभिभूयमानः परिभ्र-
' इति । पूर्वत्र “स वा एष शुद्धः पूतः” इत्यादिनाक्तो यः परमात्मा तस्मादन्योऽ-
निकृष्टोऽस्ति स च भूतात्माख्यः । सूक्ष्माणि पञ्च भूतानि लिङ्गदेहरूपेण विक्रि-
ऽय पिण्डेऽग्निवल्लि

४५८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०७अनु०१]
ननु जन्मादिसूत्रे भाष्यकारा अनुमानमङ्गी चक्रुः । सत्सु तु वेदान्तवाक्येषु जगतो
जन्मादिकारणवादिषु तदर्थग्रहणदाढ्र्यायानुमानमपि वेदान्तवाक्याविरोधे प्रमाणं भवन्न
निवार्यते श्रुत्यैव च तर्कस्याभ्युपेतत्वात् । “ श्रोतव्यो मन्तव्यः ” इति श्रुतिरिति । नैष
दोषः । ब्रह्मणि प्रमाणं वेदान्तवाक्यान्येव पुरुषबुद्धिस्वास्थ्याय त्वनुमानमप्यस्त्विति
भाष्याभिप्रायः । तत्रानुमानमारोपितौ हेतुदृष्टान्तावुपजीव्य प्रवर्तते । ब्रह्मसिद्धिरपि
तेनैवास्त्विति चेन्न । तद्विशेषासिद्धेः । क्षित्यादिकं सकर्तृकं कार्यत्वाद्वटवदित्यनुमाने-
नेश्वरमात्रसिद्धावपि सत्यज्ञानानन्ताद्वितीयत्वलक्षणो विशेषो न सिध्यति । तस्मान्नानु-
मानेनापि ब्रह्मलाभः । आगमेऽपि कर्मकाण्डस्य साध्यसाधनभावबोधमात्रपर्यवसायित्वान्न
तत्र ब्रह्मलाभशङ्काऽप्यस्ति ।
ननु ब्रह्मसिद्धिकारैरेवमुक्तम्—
“ सर्वप्रत्ययवेद्ये च ब्रह्मरूपे व्यवस्थिते ।
प्रपञ्चस्य प्रविलयः शब्देन प्रतिपाद्यते ” ॥ इति ।
युक्तं चैतत् । सच्चिदानन्दरूपं हि ब्रह्म तत्र प्रमाणैः प्रमीयमाणेषु सर्वेष्वपि वस्तुषु
सत्त्वं भानमानन्दं (न्दनं) च विस्पष्टमतो ब्रह्म सर्वप्रत्ययवेद्यम् । बाढम् । सप्रपञ्चमेव
ब्रह्म सर्वैः प्रत्ययैर्वेद्यते । न रूपरसगन्धादिविषयान्परित्यज्य चक्षुरादयः शुद्धं तत्त्वं
गृह्णन्ति । अन्यथा गुरुशास्त्रानिरपेक्ष्येणैव सर्वे जना मुच्येरन् । पुरुषार्थस्तु निष्प्रपञ्चब्र-
ह्मवेदनादेव । तद्बोधद्वारत्वेन तु शास्त्रेषु तत्र तत्र सप्रपञ्चं ब्रह्मोपन्यस्यते । तच्च पुरुषा-
र्थभूतनिष्प्रपञ्चब्रह्मवेदनं शास्त्रेणैव जन्यते । तदपि तैरेवोक्तम् ।
“ प्रविलीनप्रपञ्चेन तद्रूपेण न गोचरः ।
मानान्तरस्येति मतमाम्नायैकनिबन्धनम् ” ॥ इति ।
तस्मादद्वितीयब्रह्मात्मतत्त्वमनन्यलभ्यत्वादुपनिषदो विषय इति सिद्धम् । एतदेवा-
भिप्रेत्य भगवान्बादरायणः सूत्रयामास—“शास्त्रयोनित्वात्” [ १-१-३ ] इति ।
तस्य च सूत्रस्य द्वितीयवर्णके योनिशब्दस्य ज्ञप्तिकारणत्वमर्थः । ततः शास्त्रप्रमाण-
त्वादित्युक्तम् । तत्रायं न्यायसंग्रहः—
“ अस्त्यन्यमेयताऽप्यस्य किंवा वैदैकमेयता ।
घटवत्सिद्धवस्तुत्वाद्ब्रह्मान्येनापि मीयते ॥
रूपलिङ्गादिरहित्यान्नास्य मान्तरयोग्यता ।
तं त्वौपनिषदेत्यादौ प्रोक्ता वैदैकमेयता ” इति ॥
१ क. °रे धि प्र° । २ व. °धेन प्र° । ३ क. छ. भवेन्न । ४ ग. तेनास्त्वि° । ५ घ.
°धनद्वा° । ६ ग. णम° ।