तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

४५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०७अनु०१]
श्रुत्यन्तरादस्य हृदयेऽवस्थानं द्रष्टव्यम् । मनुष्याश्चाऽऽविद्वदङ्गनाविगोपालं कदा-
चिदात्मानमहमहमित्येवं हस्तेनाभनीय प्रदर्शयन्तो हृदयदेशमेव स्पृशन्ति न तु
शिरःपृष्ठपादादिप्रदेशम् । अतो हस्तिमशकादिनानाविधदेहसंचारित्वेन संकोचवि-
कासयुक्तस्यापि जीवस्य हृदयपरिम,णमुपचर्याङ्गुष्ठमात्रत्वमुच्यते । स च सूर्यस-
दृशः । यथा सूर्यः स्वमण्डलप्रकाशनाय मण्डलव्यतिरिक्तबाह्यं दीपादिप्रकाशं नापे-
क्षते तथा जीवोऽपि चेतनत्वात्स्वात्मावबोधनाय नान्यत्साधनमपेक्षते । ननु चक्षुराद्य-
पेक्षाराहित्येऽपि मनोपेक्षा विद्यते । अयमहं सुखी दुःखीत्यादिशब्दव्यवहारस्य ध्यान-
पूर्वकत्वात् । “ यद्धि मनसा ध्यायति तद्वाचा वदति ” इतिश्रुतेर्वक्तृविवक्षितपूर्विका
शब्दप्रवृत्तिरितिशास्त्रकृद्भिरुद्घोषणच्च । भवत्वेवं शब्दव्यवहारो ध्यानपूर्वकः । तच्च
ध्यानं पूर्वप्रतीते वाच्ये वस्तुनि योग्यशब्दप्रयोजनायैव प्रवर्तते । पूर्वमप्रतीते वस्तुन्ये-
तादृशः शब्दो योग्य इति निर्णतुमशक्यत्वात् । एवं सति जडेषु घटादिषु प्रवृत्तं मनः
प्रथमं वस्तु स्फोरयति । पश्चाद्योग्यं शब्दं ध्यायति । ततः पुमानभिवदति । चैतन्या-
त्मनि स्वत एव भासमाने शब्दविशेषनियमनायैव ध्यानापेक्षा । न तु स्फोरणाय ।
अन्यथा ध्यानवृत्तिरहितेषु क्षणेषु सुषुप्तिमूर्च्छामरणेभ्यः स्वात्मानुभवकृतं वैलक्षण्यं न
स्यात् । लोकास्तु महदेव वैलक्षण्यं प्रतियन्ति । तस्माज्जीवात्मा लोकव्यवहारे स्वप्र-
काशत्वाद्वितुल्यरूपः । एतदेवाभिप्रेत्य वाजसनेयिनः समामनन्ति-“ विज्ञातारमरे
केन विजानीयात् ” इति । स च जीवः संकल्पाहंकाराभ्यां समन्वितो व्यवहरति ।
प्रयाससाध्यत्वविनश्वरत्वादिदोषैरसमीचीनेऽपि गृहक्षेत्रादौ तात्कालिकोपभोगाभासं दृष्ट्वा
समीचीनमिदं गृहादिकमिति कल्पनं संकल्पः । तस्य च गृहादेरहं स्वामीत्येवमभिमा-
नोऽहंकारः । अन्तःकरणस्येदमाकारा वृत्तिर्बहिर्मुखाऽहमाकारा वृत्तिरन्तर्मुखा ततो द्वे
एव वृत्ती । तथाऽपीदंवृत्तेर्विषयबाहुल्यादहंवृत्तेश्च कालभेदेन पुनः पुनरावृत्तेरविच्छिन्नो
व्यवहारः प्रवर्तते । तस्य च न्यग्धर्तुश्चिदचिदात्मकत्वमुच्यते बुद्धेर्गुणेनाऽऽत्मगुणेन
चैव आराग्रमात्र इति, लयोदयरूपो बुद्धेर्गुणः । अहंकर्ता च सुप्तौ लीयते प्रबोधे च
पुनरुदेति । स्वयंप्रकाशश्चाऽऽत्मनो गुणः । स च सूर्यदृष्टान्तेनोपवर्णितः । एतेन गुण-
द्वयेन युक्तः । आराग्रमात्रः कृषिकाले बलीवर्दप्रतोदाय दण्डाग्रे स्थापितः सूक्ष्मलोह
आरा तस्या अग्रं यथाऽत्यन्तसूक्ष्मं तथाऽयमप्यतिसूक्ष्मोऽन्यथा नाडीष्वप्रतिरुद्धसंचा-
रासंभवात्सोऽयमीदृशो जीवात्मा परमात्मापेक्षयाऽवरो निकृष्टः । सोऽपि प्राणिभिर्दृष्ट-
श्चक्षुषा रूपमिवाहंप्रत्ययेनानुभूतः । स्वप्रकाशस्यापि शब्दव्यवहारयोग्यत्वापादनेनानु-
भूत इत्युच्यते । तदिदं जीवस्य मानसप्रत्यक्षत्वम् । यद्यपि चिज्जडोभयात्मकत्वादिवि-
१ ग. हृदय° । २ क. ख. ग. ॰त्येव ह° । ३ ग. बाह्यदी° । ४ ग. ॰खीत्या° । ५ क.
॰तेर्विव° । ६ घ. ॰र्वक्तृविवि° । ७ क. ॰वत्येवं ।