तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

। दशमे तदङ्गद्रव्यशेषेणाग्निहोत्रहो-
[मः क्रि]यते । तत्राऽऽदौ किंचिदनुमन्त्रणमुच्यते ।"
Wait, let's look at what is visible in line 24:
At the very left edge, there is ...ियते or [मः क्रि]यते.
Let's see: [मः क्रि]यते or [क्रि]यते or ियते.

Wait, what about line 25?
Line 25 starts with:
तेप्रख्याता?
Wait, in line 24: कल्पः--“उपर्याहवनीये धार्य-
Note footnote 3 on धार्य-:
३ ग. °ये धार्यं° ।
Then line 25:
तेप्रख्याता? No, if line 24 ends with धार्य-, line 25 must be:
[माणे] प्रख्याता?
Look at line 25:
[माणे] प्रख्याताच्छृतदध्ना!
Wait, look at the image at the start of line 25:
What is the first word of line 25?
In the image:
तेप्रख्याता?
Wait, look at the letters:
ते? No, it's माणे?
Wait, line 2

२९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०१०]
द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां॒ पीपि॑हि । सु॒भूता॑य॒ पीपि॑हि । ब्रह्म॑वर्च॒साय॑
पीपिहि(१)। यज॑मानाय॒ पीपि॑हि । मह्यं॒ ज्यैष्ठ्या॑य॒ पीपि॑हि, इति ।
आहवनीयस्योपरि महावीरं धारयित्वा तत्रत्ये तप्ते घृते तप्तस्य दध्नः प्रक्षेपे सति
प्रवर्ग्यो विक्षरति विशेषेण पात्रस्योर्ध्वं यदोद्गच्छति तदानीमुद्गच्छन्तं प्रवर्ग्यं संबोध्येद-
मुच्यते—हे प्रवर्ग्य, इषेऽन्नार्थं पीपिहि त्वं प्रवृद्धो भव । तयोर्जे रसार्थं ब्राह्मणार्थं
च प्रवृद्धो भव । सुभूतं शोभनं प्राणिजातम् । मह्यं ज्यैष्ठ्यायाध्वर्योर्मम प्रशस्तत्वाय
प्रवर्ग्यस्याभिवृद्ध्या सर्वमिदमाभिवर्धत इत्यर्थः ।
एतस्याभिवृद्धेर्मन्त्रोक्ताया वृष्टिहेतुत्वं दर्शय

[प्र० ४ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २९५
परिधीनामन्तरेव यथा पतति तथाऽभिवर्धयेत् । तथा सत्यविनाशितं तेजो भवति ।
[ते]षु चतुर्थिविभक्तेस्तात्पर्यं दर्शयति--
इ॒षे पी॑पि॒ह्यू¹र्जे पी॑पिहीत्याह । इषमेवोर्जं॒ यज॑माने दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० २० )
उत्तरमन्त्रेष्वप्येतदनुसंधेयम् ।
सर्वेषां यजमानार्थत्वे समाने सति पुनर्यजमानायेत्युक्तेस्तात्पर्यमाह--
यज॑मानाय पीपिहीत्याह । यज॑मानायै॒वैतामाशिष॒माशा॑स्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० २१ )
यजमानस्य फलान्तरानुशासनायेयमुक्तिरित्यर्थः ।
अध्वर्योः स्वार्थे मह्यमित्युक्तिरिति दर्शयति--
मह्यं॑ ज्यैष्ठ्याय पीपिहीत्याह । आत्मन ए॒वैतामाशिषमाशा॑स्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० २२ )
त्विष्यै॑ त्वा । द्यु॒म्नाय॑ त्वा । इ॒न्द्रि॒याय॑ त्वा॒ भूत्यै॑ त्वा ।
कल्पः--‘‘अथैनं दिशोऽनुप्र³हावयति त्विष्यै त्वा द्युम्नाय त्वेन्द्रियाय त्वा
[भू]त्या’’ इति । हे प्रवर्ग्य त्विष्यै दीप्तिसिद्धये त्वां प्राच्यां दिशि हुतं करोमि ।
[द्युम्ना]य धै⁴र्यासिद्धये त्वां दक्षिणस्यां दिशि हुतं करोमि । इन्द्रिया⁵याभिवृद्धये त्वां
[प्रती]च्यां दिशि हुतं करोमि । भूत्या ऐश्वर्यसिद्धयर्थमुदीच्यां दिशि हुतं करोमि ।
मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति--
त्विष्यै॑ त्वा द्यु॒म्नाय॑ त्वेन्द्रियाय त्वा
भू॒त्यै त्वेत्या॑ह । यथाय॒जुरे॒वैतत्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० २३ )
घ॒र्माँऽसि॑ सु॒धर्मा॒ मे न्य॑स्मे । ब्रह्मा॑णि धारय । क्ष॒त्राणि॑
धारय । विशं॑ धारय । नेत्त्वा॒ वातः॑ स्क॒न्दया॑त् ( २ ) ।
कल्पः--‘‘प्रत्याक्रम्योपयमने शेषमानीयन्तर्वेद्युपयमनं नि⁶धाय पूर्वस्मिन्खरे रजतं
निधाय तस्मिन्महावीरं प्रतिष्ठापयति धर्माऽसि सुधर्मा मे न्यस्मे ब्रह्माणि धारयेति
[ब्रा]ह्मणस्य? ] क्षत्राणि धारयेति राजन्यस्य विशं धारयेति वैश्यस्य’’ इति⁷ । नेत्त्वा वातः
१ ग. 'पिह्यूर्जे । २ घ. ०मानमेवै० । ३ ग. ०प्रजाव० । ४ ख. ग. धनासिं० । ५ ग.
। वीर्यवृ० । ६ क. ख. विधाय । ७ क. °नि । हे ।

? No, it looks like ष्टा!
Wait, look at the two characters:
First character: द्वे
Second character: ष्टा?
Wait, is the second character ष्टा?
Let's compare ष्टा in L17:
In L17: द्वेष्टा: द्वे then ष्टा. The ष्टा in L17 has a loop for ष, subscript ट, and an ा matra with a horizontal connector.
In L25: after द्वे, the character has:
Wait, it has an ा matra!
Yes, it has a vertical line on the right!
And the body has ष + ट?
Wait, or is it द्वौ?
Wait, if it were द्वौ: द् + वौ. But here we have द्वे first!
Wait, is the first one द्वे?
Yes, द् with व and top slant stroke े: that is unmistakably द्वे.
Then the next akshara:
Wait, is it ष्टा?
Yes, it looks like ष्टा! But wait, why is it द्वेष्टा?
In Sanskrit, द्वेष्टा द्वेष्यश्च इति उभयविधं is a dvandva compound or mentioning the two words:
"द्वेष्यं द्वेष्टा चेत्युभयविधं शत्रुं" -

प्रपा० ४ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २९७
स्वाहा॑ । पि॒तृभ्यो॑ घ॒र्मपे॑भ्य॒ः स्वाहा॑, इति ।
अनिष्टस्य हिंसकः शराः, तादृशाय शरसे पूष्णे पोषकाय देवाय स्वाहुतमिद-
मस्तु । ग्रावभ्यः पाषाणजन्यध्वनिरूपाभ्यो वाग्देवताभ्यः । प्रतिरेभ्योऽभिवृद्धिहेतुभ्यः
प्राणदेवेभ्यः ।
प्रथममन्त्रे पूषञ्छ(श)ब्देन बहुदेवताविवक्षां दर्शयति—
पूष्णे शरसे स्वाहेत्याह । या एव देवता
हुतभागाः । ताभ्य एवैनं जुहोति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० २७ )
द्विविधा हि देवता हुतभागा अहुतभागाश्चेति। तथा चान्यत्राऽऽम्नातम्—“हुतादो
वा अन्ये देवा अहुतादोऽन्ये” इति । तासु हुतभागाः सर्वा अप्यत्रोपलक्षितास्ताभ्यः
सर्वाभ्य एन

: udatta above ति॑, visarga. के॒: anudatta under के॒. तुना॑: udatta above ना॑`.

Line 29:
जुषताम् । सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षाꣳ स्वाहा॑ ।
Wait, let's look at सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा:
सु॒: anudatta under सु॒.
ज्यो: no mark.
ति॒: anudatta under ति॒.
र्ज्यो: no mark.
ति॑: udatta above ति॑.
षा: wait, is there an anudatta under षा? In line 29, under षा there is no line! Wait, look under सु॒ (line), under ति॒ (line), then र्ज्योति॑षा - wait, is there a line under ति or षा?
Ah, look at line 29:
There is a line under सु॒, a line under ति॒ (of सुज्योति), NO line under र्ज्योति॑षा, but wait, is there a line under षा? No, wait! There is a line under ति of सुज्योति॒? Yes.
Wait, what about स्वाहा॑? There is an udatta above हा॑.
Wait, look between षा

[प्रपा० ४ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३९९
जुषतां सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा५ स्वाहा॑ । रात्रि॒र्ज्योति॑:, केतुना जुषतां सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा५
स्वाहा॑ '' इति । तावेतौ मन्त्रौ पूर्वस्मिन्ननुवाके ब्राह्मणोदाहरणप्रसङ्गेन व्याख्यातौ ।
अपी॑परो माऽह्नो॒ रात्र्यै॑ मा पाहि । ए॒षा ते॑
अग्ने॒ समि॒त् । तया॒ समि॑ध्यस्व । आयु॑र्मे दाः ।
वर्च॑सा माऽऽङ्क्षीः । अपी॑परो मा॒ रात्रि॑या॒ अह्नो॑ मा
पाहि ( ४ ) । ए॒षा ते॑'अग्ने समि॒त् । तया॒
समि॑ध्यस्व । आयु॑र्मे दाः । वर्च॑सा माऽऽङ्क्षीः ।
कल्प:--‘‘ अपीपरो माऽह्नो रात्रियै मा पाह्येषा ते अग्ने समित्तया समिध्यस्वाऽऽयुर्मे
दा वर्चसा माऽऽङ्क्षीरिति सायं समिधमादधाति, अपीपरो मा रात्र

क. ख. द्विती" and then "य"? No, it's cut off?
Wait, look at line 29:
"१ ग. ॰यमेना॰ । २ ग. ॰होतीति । ३ क. ख. ॰व सोम्ये' । ४ क. ख. द्विती" - wait, after द्विती there is:
"य" or something? No, it's: "४ क. ख. द्विती" - wait, look closely:
"४ क. ख. द्विती" - the letter after ती is... wait, look at line 30:
"५ क. ख. ग. ॰तीर्जुहु॰ । ६ ग. ॰तीर्जुहो॰ । ७ क. ख. ॰देवायमिमा ।"
In line 29, at the very end: "४ क. ख. द्विती" -> wait, is it "द्विती-" or "द्वितीय"?
Wait, look at the end of line 29:
"द्विती" then it's cut off at the edge! "द्विती..." or "द्विती-"?
Wait, let's look at the letters:
द्, वि, त, ी. There is a little dot or stroke after ी?
It looks like "द्विती" and then nothing or cut off.

Wait, where was footnote 4 in the main text?
Let's search the text around line 20-22:
"अत्र प्रथम

[प्रपा० ४ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३०१

वा॒ज॑वतः पितु॒मत॑ः । अङ्गि॑रस्वतः स्वधावि॒नः॑ ।
अ॒शीमहि॑ त्वा॒ मा मा॑ हिग्ं॑सीः, इति ।
इदं प्रवर्ग्याख्यं हविरुत्तराग्नौ हुतम् । तच्च हविर्मधु स्वादुभूतम् । कुत्र हुतमिति
दुच्यते--इन्द्रतमेऽग्नावतिशयेन परमैश्वर्ययुक्ते जाठरे प्राणरूपेऽग्नौ । हे प्रवर्ग्य त्वं
¹नोऽस्माकं पिता पालकोऽसि, अतो मां मा हिंसीः। हे घर्म प्रवर्ग्य देव मधुमतो
माधुर्ययुक्तस्य वाजवतः शरीरव्याप्तित्वेन गतियुक्तस्य पितुमतोऽन्नसाधनत्वेनान्नयुक्त-
स्याङ्गि॑रस्वतोऽङ्गसौष्ठवहेतोः स्वधाविनोऽमृतयुक्तस्य ते तव सारमश्याम भक्षयेम² ।
त्वा स्वधाविन इत्युत्तरत्रान्वेत्यव्यम् । यस्मात्स्वधाविनोऽमृतत्वार्थिनो वयं त्वाम-³
महि तस्मान्मां मा हिंसीः ।
मधुशब्देन स्वादुत्वं विवक्षितमिति दर्शयति--
हुतग्ं हविर्मधु हविरित्याह । स्वदयत्येवैनम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४० )
अग्निशब्देन प्राणविवक्षां दर्शयति--
इन्द्रतमेऽग्नावित्याह ( ११ ) । प्राणो वा इन्द्र-
तमोऽग्निः । प्राण एवैनमिन्द्रतमेऽग्नौ जुहोति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४१ )
मा मा हिग्ंसीरिति प्रार्थनायाः क्षरणादिहिंसापरिहारार्थत्वं दर्शयति--
पिता नोऽसि मा मा हिग्ंसीरित्याहाहिग्ंसायै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४२ )
अश्यामेत्यस्य लिङ्प्रत्ययस्याऽऽशीरर्थविवक्षां दर्शयति--
अश्याम ते देव घर्म मधुमतो वाजवतः
पितुमत इत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४३ )
मा हिग्ंसीरित्यनेन देवताशरीरभक्षणप्रयुक्तहिंसानिवारणविवक्षां दर्शयति--
स्वधाविनोऽशीमहि त्वा मा मा हिग्ंसीरित्याहाहिग्ंसायै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४४ )
[उ]क्तमन्त्रसाध्यं भक्षणं विधत्ते--
तेजसा वा एते व्यृध्यन्ते । ये प्रवर्ग्येण चरन्ति ।
१. ख. ॰के मज्जाठ॰ । २ क. भक्षयाम । ३ क. ॰नोऽग्ने त्वा॰ । ४ ख. ग. ॰नाया अक्ष॰ ।

३०२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०१०]
प्राश्नन्ति । तेज एवाऽऽत्मन्दधते ( १२ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४५ )
प्रवर्ग्यप्रचरणप्रयासेन क्षीणा शक्तिर्हविर्भक्षणेन समाहिता भवति ।
नियमान्विधत्ते—
संवत्सरं न माꣳसमश्नीयात् । न रामामुपेयात् ।
न मृन्मयेन पिबेत् । नास्य राम उच्छिष्टं
पिबेत् । तेज एव तत्सꣳश्यति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४६ )
प्रवर्ग्यानुष्ठायी संवत्सरमात्रं मांसं न भक्षयेत् । स्त्रियं नोपेयात् । मृन्मयेन
कारकादिना जलं न पिबेत् । अस्य यजमानस्योच्छिष्टं रामो रमणीयः पुत्रो:
पिबेत् । तत्तेन नियमेन स्वकीयं तेज एव सम्यक्तीक्ष्णी करोति ।
यथोक्तं संवत्सरमांसवर्जनादिव्रतं प्रशंसति—
देवासुराः संयत्ता आसन् । ते देवा विजयमुपयन्तः । विभ्राजि
सौर्ये ब्रह्म संन्यदधत । यत्किंच दिवाकीर्त्यम् । तदेतेनैव
व्रतेनागोपायत् । तस्मादेतद्व्रतं चार्यम् । तेजसो गोपीथाय ।
तस्मादै³तानि यजूंषि विभ्राजः सौर्यस्येत्याहुः, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४७ )
देवाश्चासुराश्च यदा परस्परं योद्धुं संनद्धा आसंस्तदानीं ते देवा विजयं प्रा-
मिच्छन्तः सूर्यस्य पुत्रे विभ्राण्नामके देवे ब्रह्म वेदजातं सम्यङ्निहितवन्तः । स
विभ्राड्देवो वेदे यत्किंचिद्दिवाकीर्त्यमह्न्येव पठनीयमनुवाकजातमस्ति, तत्सर्वमेतं
पूर्वोक्तनिरूपणेनैव व्रतेन युक्तो रक्षितवान्, तस्मात्कारणाद्दिवाकीर्त्येन प्रवर्ग्याख्य-
येनानुष्ठानं कुर्वता पुरुषेण पूर्वोक्तमेतद्व्रतं चरणीयम् । यस्माद्विभ्राण्नामको दे-
दिवाकीर्त्यानि नमो वाचे या चोदितेत्यादीनि यजूंषि रक्षितवान्, तस्मादेतानि यजूं-
सूर्यपुत्रस्य विभ्राड्देवस्य संबन्धीनीत्येवमभिज्ञाः कथयन्ति । तदीयानुष्ठाने तेजोरक्षण-
व्रतचरणम् ।
स्वाहा॑ त्वा॒ सूर्य॑स्य र॒श्मिभ्य॑ः ।
स्वाहा॑ त्वा॒ नक्ष॑त्रेभ्यः ( ९ ) ॥
ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒साय॑ पीपिहि॒ स्कन्दा॑य दुद्रा॑यं रु॒द्रहो॑त्रे॒ स्वाहा॒ऽऽहो॑
१ ग. मृण्मये । २ ग. मृण्मये । ३ घ. ॰देनानि । ४ क. स्पर्धया । ५ क.
॰म्यङ्न्यदधत । स ।

[प्र० ४ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३०३
मा पा॒शौ सम् च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥
कल्पः—" ' अग्रेणाऽऽहवनीयं पर्याहृत्य सम्राडासन्दीं संसादयति स्वाहा त्वा सूर्यस्य
रश्मिभ्य इति प्रातः स्वाहा त्वा नक्षत्रेभ्य इति सायम् ” इति । हे घर्मपात्रसमूह त्वां
सूर्यस्य रश्मिभ्यः स्वाहा समर्पयामि । ततस्त्वां नक्षत्रेभ्यः समर्पयामि ।
एतन्मन्त्रद्वयसाध्यं घर्मपात्रसाधनं विधत्ते—
स्वाहा॑ त्वा॒ सूर्य॑स्य र॒श्मिभ्य॒ इति॑ प्रातः सᳵसादयति ।
स्वाहा॑ त्वा॒ नक्ष॑त्रेभ्य॒ इति॑ सा॒यम् । ए॒ता वा ए॒तस्य॑
दे॒वताः॑ । ताभि॑रे॒वैनᳵ॑ समर्धयति (१३) , इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४८ )
अकरश्विनेत्याह प्रदिशो गच्छेत्याह पितृणामन्तःपरिधि पिन्वयति धारयेत्याह
वाचो घर्मपास्तेभ्य एवैनं जुहोत्यन्वीक्षेत होतव्या ३ मित्थम्भा-
वित्याह दधतेऽगोपायत्सप्त च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्च

) - wait, is it 'ना'? Look at the top bar, it goes down and loops? That's a 'न' with 'ा' = 'ना'.
Fourth letter: 'भि' (bhi) - look at the circle on the left, vertical stem on right, 'i' matra curve above = 'भि'!
Wait! "हस्तेनाभि-"???
Wait, why does line 22 have "हस्तेनाभि" and line 23 have "विधत्ते—"?
Wait! Look at the letter before विधत्ते in line 23:
THERE IS NO LETTER! Line 23 is just indented:
" विधत्ते—"
Wait, why is line 23 indented all the way to the left, but only has "विधत्ते—"?
No! Look at line 23:
"विधत्ते—" is at the very left!
Wait, look at line 17:
"एतन्मन्त्रसाध्यं होमं विधत्ते—"
Line 23 is just:
"विधत्ते—"
Wait, if line 23 is "विधत्ते—", then whatever is at the end of line 22 must connect to "विधत्ते—"!
What connects to "विधत्ते"?
"...प्रमाणानि हस्तेनाभि... विधत्ते"?
Wait! Could the word be "अभिविधत्ते"?
In Sanskrit, "अभिविदधाति" / "अभिविधत्ते" (abhi + vi

.प्रपा०४अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३०५
अनु॑ नो॒ऽद्यानु॑मतिः । अन्विद॑नुमते॒ त्वम् ।
कल्पः--"आहवनीय एवैनमनुप्रहरत्यनु नोऽद्यानुमतिरिति परिश्रिते प्रतिप्रस्थाता
पत्नीमुदानयत्यन्विदनुमते त्वम्" इति । अनु नोऽद्यानुमतिरित्येकस्या ऋचः प्रतीकम् ।
अन्विदनुमते त्वमित्यपरस्या ऋचः प्रतीकम् । एते ऋचाविदं वामास्ये हविरित्यनुवाके
व्याख्याते ।
अनयोर्देवतानुरूपतां दर्शयति -
अनु नोऽद्यानुमतिरित्याहानुमत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ३ )
कल्पः--"दिवस्त्वा परस्या(स्पा)या इति । प्रथमेऽभिप्रव्रजन्ति" इति । पाठस्तु—
दि॒वस्त्वा॑ प॑र॒स्पायाः॑ । अ॒न्तरि॑क्षस्य त॒नुवः॑
पा॒हि॒ । पृ॒थि॒व्यास्त्वा॒ धर्म॑णा (२) ।
वय॒मनु॑क्रामाम सु॒वि॒ताय॑ नव्य॑से, इति ।
सर्वे मिलित्वा प्रवर्ग्योद्वासनदेशं प्रति यदा गच्छन्ति तदा मार्गं त्रेधा विभज्य
प्रथमे भागे मन्त्रेणानेन प्रव्रजन्ति । हे प्रवर्ग्य दिवो द्युलोकस्य परस्या(स्पा)या
अतिशयेन पालननिमित्तं त्वां वयमनुक्रामाम, त्वं चान्तरिक्षस्य संबन्धिनीस्तनुवः
तनूश्शरीराणि पाहि रक्ष । तथा पृथिव्या धर्मणा धारणनिमित्तं त्वां वयमनुक्रामाम,
तदनुक्रमग्रहणं नव्यसे नूतनाय सुविताय शोभनगमनाय संपद्यताम् ।
अस्य मन्त्रस्य लोकत्रयधारणे तात्पर्यं दर्शयति--
दिवस्त्वा परस्पाया इत्याह । दिव एवेमाँल्लोकान्दाधार, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ४ )
दिवो द्युलोकदेवताया रक्षणेन लोकत्रयं धृतं भवतीत्यर्थः ।
कल्पः--"ब्रह्मणस्त्वा परस्या(स्पा)या इति द्वितीये" इति । अनेन मन्त्रेण द्विती-
येर्भागे प्रव्रजेयुरित्यर्थः । पाठस्तु--
ब्रह्म॑णस्त्वा प॑र॒स्पायाः॑ । क्ष॒त्रस्य॑ त॒नुवः॑ पा॒हि । विश॑स्त्वा॒
धर्म॑णा । वय॒मनु॑क्रामाम सु॒वि॒ताय॑ नव्य॑से, इति ।
१ ग. व्याख्यास्येते । २ क. ॰तारू॑ । ३ ग. ॰न्ति । पा॰ । ४ क. ख. ग. परस्यायाः ।
ख. ॰म, त॰ । ५ क. ग. परस्याया । ७ क. ख. ग. परस्यायाः ।
३९

्याख्येयम् ।

Line 13:
ब्रह्मक्षत्रादिप्रजाविषया(य)[मन्त्रा]नन्तरं प्राणचक्षुरादिविषयमन्त्रेण प्रजासु प्राणधारण-

Line 14:
सिद्धिं दर्शयति—

Line 15:
प्राणस्य त्वा परै॑स्पाया इत्याह । प्रजास्वेव प्राणान्दाधारं इति ।
Wait, let's check "प्राणान्दाधारं इति ।" vs "प्राणान्दाधार, इति ।":
In line 15, between दाधार and इति, there is a dot on the line, or comma?
In line 5: "प्रजा दाधार, इति ।" (clearly a comma).
In line 15: look at "दाधारं इति ।" - wait, there is a dot above र, like anusvara: दाधारं. And after it, no comma, just space.

Line 16:
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ६ )

Line 17:
प्रवर्ग्यस्य पूर्वदिश्युद्वासनं विधत्ते--

Line 18:
शिरो वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॑ । यत्प्र॑व॒र्ग्यः॑ । असौ॒ खलु॒ वा आ॑दि॒त्यः प्रव॒र्ग्यः॑ ।
Wait, does शिरो have an accent? No.
Does यत्प्र॑व

[प्रपा०४अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३०७
सा॒त्मान॑मे॒वैतꣳ५ सत॒नुं क॑रोति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ८ )
तस्य महावीरस्य हस्तेन स्प्रष्टुमशक्यत्वात्तद्धारणार्थौ काष्ठविशेषौ शफौ । उपयमः
पात्रविशेषः । धृष्टी अङ्गारनिर्हरणार्थौ साधनविशेषौ । साधनान्तराणामप्युपदर्शनार्थ
इतशब्दः । एतानि सर्वाण्यपि महावीरमनुप्रवर्त्योद्वासनदेशे हरेयुः । तेनैनं प्रवर्त्यमा-
त्मसहितं शरीरसहितं करोति ।
एतद्वेदनं प्रशंसति —
सात्माऽमुष्मिँल्लोके भवति । य एवं वेद, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ९ )
साधनानां कारणं वृक्षविशेषं विधत्ते—
औदुम्बराणि भवन्ति । ऊर्जाँ उदुम्बरैः । ऊर्जमेवावरुन्धे, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु

पत्नीसहितानां सर्वेषां प्रस्तोतृनिधनभागोच्चारणं विधत्ते—
पुरु॑षः पुरु॑षो नि॒धन॑मुपैति । पुरु॑षः पुरु॑षो
हि रक्ष॑स्वी । रक्ष॑सामपहत्यै ( ४), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १३ )
सर्वेष्वपि पुरुषेषु बाधकानि रक्षांस्यनुगच्छन्ति, अतः सर्वोऽपि पुरुषो रक्षस्वी ।
निधनपाठेन तानि रक्षांस्यपहन्त्यन्ते ।
उद्वासनदेशे हिरण्यस्थापनं विधत्ते—
यत्पृ॑थि॒व्यामु॒द्वास॑येत् । पृ॒थि॒वीᳪ शु॒चाऽर्प॑येत् । यद॒प्सु । अ॒पः
शु॒चाऽर्प॑येत् । यदोष॑धीषु । ओष॑धीः शु॒चाऽर्प॑येत् । यद्वन॒स्प-
तिषु॑ । वन॒स्पतीᳪञ्छु॒चाऽर्प॑येत् । हिर॑ण्यं नि॒धायो॒द्वास॑यति । अ॒मृतं॒
वै हिर॑ण्यम् ( ५ ) । अ॒मृत॑ ए॒वैनं॒ प्रति॑ष्ठापयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १४ )
प्रवर्ग्यस्य दाहकत्वात्पृथिव्यादीनां दाहो मा भूदिति हिरण्ये तदुद्वासनम् । अग्नि-
संयोगेऽपि विनाशाभावाद्धिरणयममृतम् । अतस्तत्रैव प्रवर्ग्यं प्रतिष्ठापयति ।
कल्पः—“उदकुम्भमादायाध्वर्युर्वल्गुरसि शंयुधाया इति त्रिः प्रदक्षिणमुत्तरवेदिं
परिषिञ्चन्पर्येति” इति । पाठस्तु—
व॒ल्गुर॑सि॒ शंयु॒धा॑याः ( ३ ) । शिशु॒र्जन॑धायाः, इति ।
हे परिषेक त्वं शंयुधायाः सुखप्राप्तेर्दुःखवियोगस्य धारको वल्गुः सुन्द-
रोऽसि । जनधाया जनस्य धारकः शिशुर्बालवदुपलालनीयोऽसि । उत्तरवेदिपरत्वेन
व्याख्येयम् ।
एतन्मन्त्रसाध्यं परिषेचनं विधत्ते--
वल्गुरसि शंयुधाया इति त्रिः परिषिञ्चन्पर्येति । त्रिवृद्वा
अग्निः । यावानेवाग्निः । तस्य शुचᳪ शमयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १५ )
आहवनीयादिरूपेणाग्नेस्त्रिगुणत्वात्त्रिर्वारंपरिषेचनेन सर्वस्याग्नेः शोकः शाम्यति ।
शं च॑ व॒क्षि परि॑ च व॒क्षि ।
कल्पः - “निधाय कुम्भं शं च वक्षि परि च वक्षीति त्रिः परिषिञ्चन्प्रतिपर्येति ”
इति । हे उत्तरवेदे शं च वक्षि सुखमपि वहसि, परि च वक्षि दुःखपरिहा-
रमपि वहसि ।
१ व ˚तृ । यज्ञो˚ । २ क. ˚वारं प˚ । ३ ग. ˚वेदिं शं˚ ।

५ प्र० ४ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३०९
एतन्मन्त्रसाध्यां प्रदक्षिणावृत्तिं विधत्ते--
त्रिः पु॑नः पर्ये॑ति । षट्संप॑द्यन्ते । षड्वा
ऋ॒तवः॑ । ऋ॒तुभि॑रे॒वास्य॒ शुचं॑ शमयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १६ )
त्रीणि प्रदक्षिणानि त्रीण्यप्रदक्षिणानीति षट्संपत्तिः ।
चतुः॑स्रक्ति॒र्नाभि॑र्ऋ॒तस्य॑ ।
कल्पः--“चतुःस्रक्तिर्नाभिर्ऋतस्येत्युत्तरवेदिमभिमृश्य” इति । चतुःस्रक्तिः कोण-
[च]तुष्टयोपेतोत्तरवेदिः, इयमृतस्य यज्ञस्य नाभिस्थानीया । यद्वा, ऋतस्य सत्यभूताया
[भू]मेर्नाभिस्थानीया ।
मन्त्रस्य भूमिनाभिपरत्वं दर्शयति--
चतुः॑स्रक्ति॒र्नाभि॑र्ऋ॒तस्येत्या॑ह (६) इ॒यं वा ऋ॒तम् । तस्या॑
ए॒ष ए॒व नाभिः॑ । यत्प्र॑व॒र्ग्यः । तस्मा॑दे॒वमा॑ह, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १७ )
प्रवर्ग्यहोमाधारत्वादुत्तरवेदिः प्रवर्ग्य इत्युच्यते ।
सदो॑ वि॒श्वायुः॒ शर्म॑ स॒प्रथाः॑ ।
कल्पः--“ सदो विश्वायुरित्युत्तरेणोत्तरवेदिं खरो न्युप्यानुन्यूहति ” इति । शर्म
प्रथा इति मन्त्रशेषः । सदो भूप्रदेशविशेष उत्तरवेद्युत्तरदेशरूपः । विश्वायुः
[विश्व]स्यायुर्हेतुः । अत एव सप्रथाः ख्यातियुक्तः । शर्म सुखहेतुः ।
१सदःशब्देन भूमिविवक्षां दर्शयति--
सदो॑ वि॒श्वायु॒रित्या॑ह । सदो॒ हीयम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १८ )
अप॒ द्वेषो॒ अप॒ ह्वरः॑ । अ॒न्यद्व्र॒तस्य॒ संश्रि॑म ।
कल्पः---“अप द्वेषो अप ह्वर इति मार्जालीयदेश उच्छिष्टखरम् ” इति । न्युप्या-
इतीत्यनुवर्तते । अन्यद्व्रतस्य संश्रिमिति मन्त्रशेषः । द्वेषो द्वेष्टा शत्रुरपनीतः, ह्वरः
[कौटि]ल्यकारी चापनीतः । व्रतस्यानुष्ठीयमानस्य कर्मणोऽन्यत्स³ संश्रिम पूर्वोक्तद्वेषकोटि-
यामतिरिक्तं क्षेमेणानुष्ठानं वयं संपादितवन्तः ।
अनेन मन्त्रेण शत्रुनिराकरणं दर्शयति--
अप॒ द्वेषो॒ अप॒ ह्वर इत्या॑ह भ्रातृव्यापनुत्त्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १९ )
१ ग. शर्मशब्देन । २ ग सन्निमः। ३ ग 'श्रिम. पू० ।

३१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०११]
कल्पः—“घर्मैतत्तेऽन्नमेतत्पुरीषमिति दध्ना मधुमिश्रेण पूरयति” इति । पाठस्तु-
घ॒र्मैतत्तेऽन्न॑मे॒तत्पु॑री॒षम् । तेन॑ वर्धस्व॒ चाऽऽ च॑ प्यायस्व । वर्धि॒-
षी॒महि॑ च व॒यम् । आ च॑ प्यासिषी॒महि॑ (४), इति ।
हे घर्मैतन्मधुमिश्रं दधि ते तवान्नम् । एतच्च पुरीषं संपूर्णम् । तेन मधुमिश्रेण
दध्ना त्वं वर्धस्वाऽऽप्यायस्व च । अभिवृद्धिः स्वरूपबाहुल्यम् । आप्यायनं मैनसः
परितोषः । त्वत्प्रसादाद्वयमपि वृद्धिमप्यायनं च प्राप्नवाम ।
एतन्मन्त्रसाध्यं पूरणं विधत्ते—
घर्मैतत्तेऽन्नमेतत्पुरीषमिति दध्ना मधुमिश्रेण पूरयति । ऽऊर्ग्वा
अन्नाद्यं दधि । ऊर्जैवैन्नमन्नाद्येन समर्धयति (७), इति ।
( प्रपा० ४ । अनु० ९ । विभा० २० )
ऊर्क्शब्देन स्वादुत्वमुच्यते । अन्नाद्यशब्देनोदरपूर्तिहेतुत्वम् ।
वेदनं प्रशंसति—
अनशनायुको भवति । य एवं वेद इति, ।
( प्रपा० ४ । अनु० ९ । विभा० २१)
अशनेच्छाशीलोऽशनायुको दरिद्रः । अनशनायुकस्तुसः ।
कल्पः—“अथैनमुपतिष्ठन्ते रन्तिर्नामासि दिव्यो गन्धर्वः” इति । रन्तिरित्यादयः पारी
जानादहीनामित्यन्ता बहवो मन्त्राः । तेषु प्रथमं मन्त्रमाहँ—
र॒न्तिर्नामा॑सि दि॒व्यो ग॑न्ध॒र्वः । तस्य॑ ते॒ पद॒द्भि॑-
र्विधा॑नम् । अ॒ग्निरध्यक्षः॑ । रु॒द्रोऽधि॑पतिः, इति ।
रन्तिनामको द्युलोकवर्ती यो गन्धर्वोऽस्ति हे प्रवर्ग्य तद्रूपस्त्वमसि । तस्य ते ता-
दृशस्य गन्धर्वरूपस्य तव हविर्धाने पद्धद्भिविर्धानाख्यमण्डपादिसदृशम् । उत्तरवे-
प्राक्शिरस्त्वेनावस्थितस्य तवाधोभागवर्तित्वात् । योऽयमग्निरुत्तरवेदिगतः सोऽयमध्य-
क्षास्तव स्वामी । योऽयं रुद्रः क्रूरो देवः सोऽयमधिपतिरनिष्टनिवारणेनाधिक्यात्पालकः
मन्त्राक्षरैः प्रवर्ग्यमहिम्नः स्पष्टप्रतिभानं दर्शयति—
रन्तिर्नामासि दिव्यो गन्धर्व इत्याह । रूपमेवा-
स्यैतन्महिमानँ रन्तिं बन्धुतां व्याचष्टे, इति ।
( प्रपा० ४ । अनु० ९ । विभा० २२)
१ ग. ०ण पात्राणि पू० । २ ग. ०वृद्धिस्व० । ३ ग. मानसः । ४ ख. ऊर्ध्वा । ५ क.
अनश० । ६ क. ०ष्ठते र० । ७ ग. ०ह । पाठस्तु—र० ८ ग. ते यद् । ९ ग. ०नं ब०
१० ग. ०वेदिं ग० ।

have udatta andन॑have udatta? Wait! Is thatगौपत्येनorगोपत्येन? Let's look at the Vedic mantra: Taittiriya Aranyaka 4.11.1: "समहमायुषा सं प्राणेन सं वर्चसा सं पयसा । सं गोपत्येन सं रायस्पोषेण ।" Wait, in the Taittiriya tradition: "सं गो॒पत्ये॑न" or "सं गौ॒पत्ये॑न"? Wait, look at the word in the image: संthenगौ? Wait! Look at the top of ग: Is that two matras (au) or one matra (o)? Look at योऽस्मान्द्वेष्टि: योhas one stroke up. Look atरोचते: रोhas one stroke up. Now look atगौ: it has TWO strokes up! Wait, why two strokes? Wait, does it? The left stroke goes up and curves left. The right stroke is... wait, is the left stroke an anudatta or something? No, it's गौ! Wait, but look at the second stroke: it is directly above ग! And above पthere is nothing! Wait! The two strokes are: one onग, one on the kana ा! That's the diphthong

शुषीः॑ । तद्-Wait,ददृशुषीः॑: Look at ददृशुषीः: Is there an anudatta under दृ? ददृ॒शुषीः॑- yes, underline under दृ:ददृ॒शुषीः॑! And वि॒श्वाव॑सु॒ꣳ: Look at सु॒ꣳ: there is an anudatta under सु: सु॒. Then ꣳ(orꣳ५`).

Line 25:
तेना॒ व्या॑यन् । तदन्व॑वैत् । इन्द्रो॑ रारहा॒ण
Wait:
तेना॒: anudatta under ना
व्या॑यन्: udatta over व्या
तदन्व॑वैत्: udatta over न्व
इन्द्रो॑: udatta over न्द्रो
रारहा॒ण: anudatta under हा

Line 26:
आंसा॒म् । परि॒ सूर्य॑स्य॒ परि॒धीꣳ५ र॑पश्यत्, इति ।
Wait, let's verify परि॒धीꣳ५ or परि॒धी५:
It is परि॒धी५ with candrabindu/anusvara: परि॒धीꣳ५ or परि॒धी५. In Unicode, ꣳ is U+08F3