स्याद्वादमञ्जरी (आचार्य मल्लिषेण सूरि - डॉ. जगदीशचन्द्र जैन सविस्तार हिन्दी अनुवाद सटीक)
Syadvadamanjari of Mallishena Suri with Hindi Commentary
आचार्य मल्लिषेण सूरि (अनुवादक: डॉ. जगदीशचन्द्र जैन) द्वारा
स्याद्वादमञ्जरीके अवतरण ( १ ) ७
पृष्ठ
श्वेत वायव्यमजमालभेत भूतिकामः [ शतपथ ब्राह्मण ] ९१
ओषध्यः पशवो वृक्षास्तिर्यंचः पक्षिणस्तथा ।
यज्ञार्थं निधनं प्राप्ताः प्राप्नुवन्त्युच्छ्रितं पुनः ॥
[ मनुस्मृति ५–४० ] ६२
यूपं छित्वा पशून् हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् ।
यद्येवं गम्यते स्वर्गे नरके केन गम्यते ॥ [ ] ९२
अचिन्त्यो हि मणिमन्त्रौषधीनां प्रभावः [ ] ९२
आरोग्गबोहिलाभं समाहिवरमुत्तमं दिंतु [ आवश्यक २४–६ ] ९३
देवोपहारव्याजेन यज्ञव्याजेन येऽथवा ।
घ्नन्ति जन्तून् गतघृणा घोरां ते यान्ति दुर्गतिम्
[ | ९४
अन्धे तमसि मज्जामः पशुभिर्ये यजामहे ।
हिंसा नाम भवेद्धर्मो न भूतो न भविष्यति ॥ [ | ९४
अग्निर्ममितस्माद्विक्षाकृतादेनसो मुञ्चतु [ ] ९४
ज्ञानपालिपरिक्षिप्ते ब्रह्मचर्यदयाम्भसि ।
स्नात्वाऽतिविमले तीर्थे पापकंकापहारिणी ॥
ध्यानाग्नौ जीवकुण्डस्थे दममारुतदीपिते ।
असत्कर्मसमित्क्षेपैरग्निहोत्रं कुरुत्तमम् ॥
कषायपशुभिर्दुष्टैर्धर्मकामार्थनाशकैः ।
शममन्त्रहुतैर्यज्ञं विधेहि निहितं बुधैः ॥
प्राणिघातात् तु यो धर्ममीहते मूढमानसः ।
स वाञ्छति सुधावृष्टिं कृष्णाहिमुखकोटरात् ॥ [ महाभारत ] ९४
चतुर्थ्यन्तं पदमेव देवता [ ] ९५
शब्देतरत्वे युगपद् भिन्नदेशेषु यष्टृषु ।
न सा प्रयाति सांनिध्यं मूर्तत्वादस्मदादिवत् ॥ [ मृगेन्द्र ] ९५
अग्निमुखा वै देवाः [ आश्वलायन गृह्यसूत्र ४ ] ९५
मृतानामपि जन्तूनां श्राद्धं चेत् तृप्तिकारणम् ।
तन्निर्वाणप्रदीपस्य स्नेहः संवर्धयेच्छिखाम् ॥ [ ] ९७
अतीन्द्रियाणामर्थानां साक्षाद् द्रष्टा न विद्यते
नित्येभ्यो वेदवाक्येभ्यो यथार्थत्वविनिश्चयः ॥ [ ] ९८
ताल्वादिजन्मा ननु वर्णवर्गो वर्णात्मको वेद इति स्फुटं च ।
पुंसश्च ताल्वादि ततः कथं स्यादपौरुषेयोऽयमितिप्रतीतिः ॥
[ ] ९९
अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः [ तैत्तिरीय संहिता ] ९९
न हिंस्यात् सर्वभूतानि [ छान्दोग्य अ. ८ ] ९९
सव्वत्थसंजमं संजमाओ अप्पाणमेव रक्खिज्जा ।
मुच्चइ अइवायाओ पुणो विसोही नयाऽविरई ॥ [ ] १००
उत्पद्यते हि सावस्था देशकालमयान् प्रति ।
यस्यामकार्यं कार्यं स्यात् कर्म कार्यं तु वर्जयेत् ॥
[ ] १००
८ श्रीमद्राजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
कालाविरोधि निर्दिष्टं ज्वरादौ लङ्घनं हितं । पृष्ठ
ऋतेऽनिलश्रमक्रोधशोककामकृतज्वरान् ॥ [ ] १०१
पूजया विपुलं राज्यमग्निकार्येण संपदः ।
तपः पापविशुद्धयर्थं ज्ञानं ध्यानं च मुक्तिदम् ॥
[ व्यास-महाभारत ] १०१
श्लोक १२
- सत्संप्रयोगे इन्द्रियबुद्धिजन्मलक्षणं ज्ञानं, ततोऽर्थप्राकट्यं, तस्मादर्था-
पत्तिः, तया प्रवर्तकज्ञानस्योपलंभः [ जैमिनीसूत्र १-१-४५ ] १०७
श्लोक १३
ते च प्रापुरुदन्वन्तं बुबुधे चादिपूरुषः ।
[ रघुवंश १०-६ ] १११
सर्वं वै खल्विदं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ।
आरामं तस्य पश्यन्ति न तत्पश्यति कश्चन ॥
[ छान्दोग्य उपनिषद् ३-१४ ] ११२
आहुर्विधातृ प्रत्यक्षं न निषेद्धृ विपश्चितः ।
नैकत्व आगमस्तेन प्रत्यक्षेण प्रबाध्यते ॥ [ ] ११३
अस्ति ह्यालोचनाज्ञानं प्रथमं निर्विकल्पकम् ।
बालमूकादिविज्ञानसदृशं शुद्धवस्तुजम् ॥
[ मी. श्लोकवार्तिक प्रत्यक्षसूत्र ११२ ] ११४
यदद्वैतं तद् ब्रह्मणो रूपं [ ] ११४
प्रत्यक्षाद्यवतारः स्याद् भावांशो गृह्यते यदा ।
व्यापारस्तदनुत्पत्तेरभावांशे जिघृक्षते ॥
[ मी. श्लोकवार्तिक अभाव. १७ ] ११५
पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यं ।
उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥
[ ऋग्वेद पुरुषसूक्त ] ११५
यदेजति यन्नैजति यद्दूरे यदन्तिके ।
यदन्तरस्य सर्वस्य यदुत सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥
[ ईशावास्य उपनिषद् ] ११६ - श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः अनुमन्तव्यो
[ बृहदारण्यक उपनिषद् ] ११६
सर्वं वै खल्विदं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ।
आरामं तस्य पश्यन्ति न तत् पश्यति कश्चन ॥
[ छान्दोग्य ३-१४ ] ११६ - निर्विशेषं हि सामान्यं भवेत् खरविषाणवत् ।
सामान्यरहितत्वेन विशेषास्तद्वदेव हि ॥
[ मी. श्लोकवार्तिक आकृति १० ] ११७
स्याद्वादमञ्जरीके अवतरण ( १ ) ९
हेतोरद्वैतसिद्धिश्चेद् द्वैतं स्याद्धेतुसाध्ययोः । पृष्ठ
हेतुना चेद् विना सिद्धिद्वैतं वाङ्मात्रतो न किम् ॥
[ आप्तमीमांसा २-२६ ] ११८
कर्मद्वैतं फलद्वैतं लोकद्वैतं विरुध्यते ।
विद्याऽविद्याद्वयं न स्याद्बन्धमोक्षद्वयं तथा ॥
[ आप्तमीमांसा २-२५ ] ११८
श्लोक १४
न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते ।
अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते ॥
[ भर्तृहरि-वाक्यपदीय १-१२४ ] १२०
एतासु पंचस्ववभासनीपु प्रत्यक्षबोधे स्फुटमङ्गुलीपु ।
साधारणं रूपमवेक्षते यः शृंगं शिरस्यात्मन ईक्षते सः ॥
[ अशोक-सामान्यदूषणदिक् प्रसारिता ] १२२
अभिहाणं अभिहेयाउ होई भिण्णं अभिण्णं च ।
खुरअग्गिमोयगुच्चारणम्मि जम्हा उ वयणसवणाणं ॥ १२८
नवि छेओ नवि दाहो ण पूरणं तेण भिन्नं तु ।
जम्हा य मोयगुच्चारणम्मि तत्थेव पच्चओ होई ॥
न य होइ स अन्नत्थे तेण अभिन्नं तदत्थाओ ।
[ भद्रबाहु ] १२९
विकल्पयोनयः शब्दा विकल्पा शब्दयोनयः ।
कार्यकारणता तेषां नार्थं शब्दाः स्पृशन्त्यपि ॥ [ ] १२९
सर्वमस्ति स्वरूपेण पररूपेण नास्ति च ।
अन्यथा सर्वसत्त्वं स्यात् स्वरूपस्याप्यसंभवः ॥ [ ] १३०
जे एगं जाणइ से सव्वं जाणइ ।
जे सव्वं जाणइ से एगं जाणइ ॥
[ आचारांग १-३-४-१२२ ] १३०
एको भावः सर्वथा येन दृष्टः
सर्वे भावाः सर्वथा तेन दृष्टाः ।
सर्वे भावाः सर्वथा येन दृष्टाः
एको भावः सर्वथा तेन दृष्टः ॥ [ ] १३०
स्वाभाविकसामर्थ्यसमयाभ्यामर्थबोधनिबन्धनं शब्दः
[ प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकार ४-११ ] १३२
अपोहः शब्दलिंगाम्यां न वस्तु विधिनोच्यते । [ दिङ्नाग ] १३३
श्लोक १५
तस्मान्न बध्यते नापि मुच्यते नापि संसरति कश्चित् ।
संसरति बध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः ॥
[ सांख्यकारिका ६२ ] १३५
१० श्रीमद्राजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्या प्रकृतिविकृतयः सप्त । पृष्ठं
षोडशकश्च विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥
[ सांख्यकारिका ३ ] १३६
अमूर्तश्चेतनो भोगी नित्यः सर्वगतोऽक्रियः
अकर्ता निर्गुणः सूक्ष्म आत्मा कापिलदर्शने ॥ [ ] १३७
शुद्धोपि पुरुषः प्रत्ययं बौद्धमनुपश्यति तमनुपश्यन्
अतदात्मापि तदात्मक इव प्रतिभासते [ व्यासभाष्य ] १३७
सर्वो व्यवहर्ता आलोच्य............बुद्धेरसाधारणो व्यापारः
[ सांख्यतत्त्वकौमुदी २३ ] १३७
बुद्धिदर्पणसंक्रान्तमर्थप्रतिबिम्बकं द्वितीयदर्पणकल्पे पुंस्यध्यारोहति ।
तदेव भोक्तृत्वमस्य न त्वात्मनो विकारापत्तिः
[ वादमहार्णव ] १३७
विविक्ते दृक्परिणतौ बुद्धौ भोगोऽस्य कथ्यते ।
प्रतिबिम्बोदयः स्वच्छे यथा चन्द्रमसोऽम्भसि ॥ [ आसुरि ] १३८
पुरुषोऽविकृतार्मव स्वनिर्भासमचेतनम् ।
मनः करोति सान्निध्यादुपधिः स्फटिकं यथा ॥
[ विन्ध्यवासी ] १३८
अपरिणामिनी भोक्तृशक्तिरप्रतिसंक्रमा च परिणामिन्यर्थे
प्रतिसंक्रान्ते च तद्वृत्तिमनुभवति [ व्यासभाष्य ] १३९
शब्दगुणमाकाशम् [ वैशेषिकसूत्र ] १४०
इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं
नान्यच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढाः ।
नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेन भूत्वा
इमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति ॥
[ मुण्डक उपनिषद् १-२-१० ] १४१
रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्यात् ।
पुरुषस्य तथात्मानं प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिः ॥
[ सांख्यकारिका ५९ ] १४२
श्लोक १६
× उभयत्र तदेव ज्ञानं प्रमाणफलमधिगमरूपत्वात् [ न्यायप्रवेश पृ० ७ ] १४४
× उभयत्रेति प्रत्यक्षेऽनुमाने च तदेव ज्ञानं प्रत्यक्षाऽनुमानलक्षणं फलं कार्यम् ।
कुतः । अधिगमरूपत्वादिति परिच्छेदरूपत्वात् । तथाहि । परिच्छेदरूपमेव
ज्ञानमुत्पद्यते । न च परिच्छेदादृतेऽन्यद् ज्ञानफलम्, भिन्नाधिकरणत्वात् ।
इति सर्वथा न प्रत्यक्षानुमानाभ्यां भिन्नं फलमस्तीति ।
[ हरिभद्रसूरि—न्यायप्रवेशवृत्ति पृ. ३६ ] १४४
द्विसंबंधसंवित्तिर्नैकरूपप्रवेदनात् ।
द्वयोः स्वरूपग्रहणे सति संबंधवेदनम् ॥ [ ] १४६
× इन अवतरणोंके लिये मुनि हिमांशुविजयजीने मेरा ध्यान आकर्षित किया है ।
स्याद्वादमञ्जरीके अवतरण·( १ ) ११
अर्थसारूप्यमस्य प्रमाणं । तद्वशादर्थप्रतीतिसिद्धेः पृष्ठ
[ न्यायबिन्दु १-१९, २० ] १४६
नीलनिर्भासं हि विज्ञानं........नीलसंवेदनरूपम् [ न्यायबिन्दु टीका ] १४६
नाकारणं विषयः [ ] १५२
ण णिहाणगया भग्गा पुंजो णत्थि अणागए ।
णिव्वुया णेव चिट्ठंति आरग्गे सरिसवोपमा ॥ [ ] १५३
अर्थेन घटयत्येनां न हि मुक्त्वार्थरूपताम् ।
तस्मात् प्रमेयाधिगतेः प्रमाणं मेयरूपता ॥ [ ] १५५
भूतियेषां क्रिया सैव कारणं सैव चोच्यते [ ] १५७
प्रत्येकं यो भवेद्दोषो द्वयोर्भावे कथं न सः [ ] १५७
स्वाकारबुद्धिजनका दृश्या नेन्द्रियगोचराः [ ] १५८
यदि संवेद्यते नीलं कथं बाह्यं तदुच्यते ।
न चेत् संवेद्यते नीलं कथं बाह्यं तदुच्यते ॥
[ प्रज्ञाकरगुप्त-प्रमाणवार्तिकालंकार ] १५९
नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति तस्या नानुभवो परः ।
ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात् स्वयं सैव प्रकाशते ॥
बाह्यो न विद्यते ह्यर्थो यथा बालैर्विकल्प्यते ।
वासनालुठितं चित्तमर्थाभासे प्रवर्तते ॥ [ ] १५९
अणुहूयदिट्ठिचितिय सुयपयइवियारदेवयाणू वा ।
सुमिणस्स निमित्ताईं पुण्णं पावं च णाभावो ॥
[ जिनभद्रगणि-विशेषावश्यकभाष्य १७०३ । ] १६०
आशामोदकतृप्ता ये ये चास्वादितमोदकाः ।
रसवीर्यविपाकादि तुल्यं तेषां प्रसज्यते ॥ [ ] १६०
श्लोक १७
सर्व एवायमनुमानानुमेयव्यवहारो बुद्ध्यारूढेन धर्मधर्मिभावेन
न बहिः सदसत्त्वमपेक्षते [ दिङ्नाग ] १६८
यथा यथा विचार्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तथा ।
यदेतद् स्वयमर्थेभ्यो रोचते तत्र के वयम् ॥ [ ] १७१
सुखादि चेत्यमानं हि स्वतन्त्रं नानुभूयते ।
मतुबर्थानुवेधात्तु सिद्धं ग्रहणमात्मनः ॥
इदं सुखमिति ज्ञानं दृश्यते न घटादिवत् ।
अहं सुखोति तु ज्ञप्तिरात्मनोऽपि प्रकाशिका ॥
[ न्यायमंजरी पृ. ४३३ ] १७२
देशितो नाशिनो भावा दृष्टा निखिलनश्वराः ।
मेघपङ्क्त्यादयो यद्वत् एवं रागादयो मताः ॥ [ ] १७६
रागाद्वा द्वेषाद्वा मोहाद्वा वाक्यमुच्यते ह्यनृतन् ।
यस्य तु नैते दोषास्तस्यानृतकारणं किं स्यात् ॥ [ ] १७६
एगे आया [ ठाणांग १-१ ] १७७
.१२ श्रीमद्राजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
नासन्न सन्न सदसन्न चाप्यनुभयात्मकं । पृष्ठ
चतुष्कोटिविनिर्मुक्तं तत्त्वं माध्यमिका विदुः ॥ [ ] १७८
श्लोक १८
यच्चित्तं तच्चित्तान्तरा प्रतिसंधत्ते यथेदानीन्तनं चित्तं चित्तं च
मरणकालभावि [ मोक्षाकरगुप्त ] १८०
निखिलवासनोच्छेदे विगतविषयाकारोपप्लवविशुद्धज्ञानोत्पादो मोक्षः
[ ] १८२
यस्मिन्नेव हि संताने आहिता कर्मवासना ।
फलं तत्रैव संधत्ते कपसिं रक्ता यथा ॥ [ ] १८३
इत्येकनवते कल्पे शक्त्या मे पुरुषो हतः ।
तेन कर्मविपाकेन पादे विद्धोऽस्मि भिक्षवः ॥ [ ] १८४
श्लोक १९
प्रत्येकं यो भवेद् दोषो द्वयोर्भावे कथं न सः [ ] १८७
श्लोक २०
नास्तिकास्तिकदैष्टिकम् [ हैमशब्दानुशासन ६-४-६६ ] १९२
वयः शक्तिशीले [ हैमशब्दानुशासन ५-२-२४ ] १९३
न चायं भूतधर्मः सत्त्वकठिनत्वादिवत् ।........
धर्मः फलं च भूतानां उपयोगो भवेद् यदि ।
प्रत्येकमुपलंभः स्यादुत्पादो वा विलक्षणात् ॥
[ द्रव्यालंकार ] १९६
श्लोक २१
वातातीसारपिशाचात्कश्चान्तः [ हैमशब्दानुशासन ७-२-६१ ] १९७
सर्वव्यक्तिषु नियतं क्षणे क्षणेऽन्यत्वमथ च न विशेषः ।
सत्योश्चित्यपचित्योराकृतिजातिव्यवस्थानात् ॥
[ तत्त्वार्थभाष्य ५-२९ ] १९८
यद्युत्पादादयः भिन्नाः कथमेकं त्रयात्मकं ।
अथोत्पादादयोऽभिन्नाः कथमेकं त्रयात्मकम् ॥ [ ] १९९
घटमौलिसुवर्णार्थी नाशोत्पादस्थितिष्वयम् ।
शोकप्रमोदमाध्यस्थ्यं जनो याति सहेतुकम् ॥
पयोव्रतो न दध्यत्ति न पयोऽत्ति दधिव्रतः ।
अगोरसव्रतो नोभे तस्माद् वस्तु त्रयात्मकम् ॥ [ आप्तमीमांसा ५९, ६० ] १९९
श्लोक २२
उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत् [ तत्त्वार्थाधिगमसूत्र ५-२९ ] २०३
स्याद्वादमञ्जरीके अवतरण (१) १३
श्लोक २३ पृष्ठ
भागा एव हि भासंते संनिविष्टास्तथा तथा ।
तद्भात्रैव पुनः कश्चिन्निर्भागः संप्रतीयते ॥ [ ] २०५
अर्पितानर्पितसिद्धेः [ तत्त्वार्थाधिगमसूत्र ५-३१ ],, २०५
सदसदविसेसणाउ भवहेउजहिच्छिओवलंभाउ ।
णाणफलाभावाउ मिच्छादिट्ठिस्स अण्णाणं ॥
[ विशेषावश्यकभाष्य ११५ ] २०६
विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति
न प्रेत्य संज्ञास्ति [ बृहदारण्यक उपनिषद् २-४-१२ ] २०६
न मांसभक्षणे दोषो न मद्ये न च मैथुने ।
प्रवृत्तिरेषाभूतानां निवृत्तिस्तु महाफला ॥ [ मनुस्मृति ५-५६ ] २०७
आमासु य पक्वासु य विपच्चमाणासु मंसपेसीसु ।
आयंतिअमुववाओ भणिओ उ निगोअजीवाणं ॥
मज्जे महुम्मि मंसम्मि णवणीअम्मि चउत्थए ।
उप्पज्जंति अणंता तव्वण्णा तत्थ जंतूणो ॥
मेहुणसण्णा रुढो णवलक्ख हणेइ सुहुमजीवाणं ।
केवलिणा पण्णत्ता सहिहअंवा सया कालं ॥
[ रत्नशेखर—संबोधसप्ततिका ६६, ६५, ६३ ] २०८
इत्थीजोणीए संभवंति बेइंदिया उ जे जीवा ।
इक्को व दो व तिण्णि व लक्खपुहुत्तं उ उक्कोसं ॥
पुरिसेण सह गयाए तेसिं जीवाण होइ उद्धवणं ।
वेणुगदिट्ठं तेणं तत्तायसलागणाएणं ॥
पंचिंदिया मणुस्सा एगनरभुत्ताणरिगब्भम्मि ।
उक्कोसं णवलक्खा जायंति एगवेलाए ॥
णवलक्खाणं मज्झे जायइ इक्कस्स दोण्ह व समत्ती ।
सेसा पुण एमेव य विलयं वच्चंति तत्थेव ॥ [ ] २०८
तुः स्याद् भेदेऽवधारणे [ अमरकोश ३-२३९ ] २०९
वर्षे वर्षेऽश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः ।
मांसानि च न खादद् यस्तयोस्तुल्यं भवेत् फलम् ॥ [ मनुस्मृति ५-५३ ] २०९
एकरात्रोषितस्यापि या गतिर्ब्रह्मचारिणः ।
न सा क्रतुसहस्रेण प्राप्तुं शक्या युधिष्ठिर ॥ [ ] २०९
वाक्येऽवधारणं तावदनिष्टार्थनिवृत्तये ।
कर्तव्यमन्यथानुक्तसमत्वात् तस्य कुत्रचित् ॥
[-त. श्लोकवार्तिक १-६-५३ ] २१०
सोऽप्रयुक्तोऽपि वा तज्ज्ञैः सर्वत्रार्थात्प्रतीयते ।
तथैवकारोऽयोगादिव्यवच्छेदप्रयोजनः ॥
[ त. श्लोकवार्तिक १-६-५६ ] २११
अर्पितानर्पितसिद्धेः [ तत्त्वार्थाधिगमसूत्र ५-३१ ] २१२
३४ श्रीमद्वाजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
श्लोक २६ पृष्ठ
शकाहँ कृत्याञ्च [ हैमशब्दानुशासन ५-४-३५ ] २३५
श्लोक २७
अप्राप्तानां प्राप्तिः [ प्रशस्तपाद ] २३७
वर्षातपाभ्यां किं व्योम्नश्चमंण्यंस्ति तयोः फलम् ।
चर्मोपमश्चेत्सोऽनित्यः खतुल्यश्चेदसत्फलः ॥ [ ] २३७
यस्मिन्नेव हि संताने आहिता कर्मवासना ।
फलं तत्रैव संधत्ते कपसि रक्तता यथा ॥ [ ] २३८
परिणामोऽवस्थान्तरगमनं न च सर्वथा हावस्थानम् ।
न च सर्वथा विनाशः परिणामस्तद्विदामिष्टः ॥ [ ] २३९
अवस्थितस्य द्रव्यस्य पूर्वधर्मनिवृत्तौ धर्मान्तरोत्पत्तिः परिणामः
[ व्यासभाष्य ३-१३ ] २३९
तात्स्थ्यात् तद्व्यपदेशः [ ] २४०
श्लोक २८
प्रमाणनयैरधिगमः [ तत्त्वार्थाधिगमसूत्र १-६ ] २४०
शास्त्यसूवृक्तिख्यातेरङ् [ हैमशब्दानुशासन ३-४-६० ] २४२
श्वयत्यसुवचपतः श्वास्थवोचपपञ्चम् [ हैमशब्दानुशासन ४-३-१०३ ] २४२
स्वरादेस्तासु [ हैमशब्दानुशासन ४-४-३१ ] २४२
जावइआ वयणपहा तावइआ चेव हुंति नयवाया [ सन्मतितर्क ३-३७ ] २४३
लौकिकसम उपचारप्रायो विस्तूतार्थो व्यवहार [ तत्त्वार्थभाष्य १-३५ ] २४४
यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत् [ ] २४५
अन्यदेव हि सामान्यमभिन्नज्ञानकारणम् ।
विशेषोऽप्यन्य एवेति मन्यते नैगमो नयः ॥
सद्रूपतानतिक्रान्तं स्वस्वभावमिदं जगत् ।
सत्तारूपतया सर्वं संगृह्णन् संग्रहो मतः ॥
व्यवहारस्तु तामेव प्रतिवस्तुव्यवस्थिताम् ।
तथैव दृश्यमानत्वाद् व्यापारयति देहिनः ॥
तत्रर्जुसूत्रनीतिः स्याद् शुद्धपर्यायसंश्रिता ।
नश्वरस्यैव भावस्य भावात् स्थितिवियोगतः ॥
विरोधलिंगसंख्यादिभेदाद् भिन्नस्वभावताम् ।
तस्यैव मन्यमानोऽयं शब्दः प्रत्यवतिष्ठते ॥
तथाविधस्य तस्यापि वस्तुनः क्षणवर्तिनः ।
ब्रूते समभिरूढस्तु संज्ञाभेदेन भिन्नताम् ॥
एकस्यापि ध्वनेर्वाच्यं सदा तन्नोपपद्यते ।
क्रियाभेदेन भिन्नत्वाद् एवंभूतोऽभिमन्यते ॥ [ ] २४७
नीयते येन श्रुताख्यप्रमाणविषयीकृतस्य अर्थस्य अंशस्तदितरांशोदासीन्यतः स
प्रतिपत्तुरभिप्रायविशेषो नय इति ।................सप्तभंगीमनुव्रजति
[ प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकार ७-१.५३ ] २४८
स्याद्वादमञ्जरीके अवतरण ( १ ) १५
पृष्ठ
नयास्तव स्यात्पदलांछना इमे रसोपविद्धा इव लोहधातवः ।
भवन्त्यभिप्रेतफला यतस्ततो भवन्तमार्याः प्रणता हितैषिणः ॥
[ समन्तभद्र-स्वयंम्भूस्तोत्र विमलनाथस्तव ६५ ] २५१
तच्च द्विविधं प्रत्यक्षं परोक्षं च......आत्ममात्रापेक्षम्
[ प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकार २-१,४,५,६,१८ ] २५१
तत्र संस्कारप्रबोधसम्भूत........परार्थानुमानमुपचारात्
[ प्रमाणनय. ३-३-२३ ] २५१
आप्तवचनाद् च आविर्भूतार्थसंवेदनमागमः । उपचाराद्
आप्तवचनं च [ प्रमाणनय. ४-१, २ ] २५२
श्लोक २९
दग्धे बीजं यथात्यन्तं प्रादुर्भवति नांकुरः ।
कर्मबीजे तथा दग्धे न रोहति भवांकुरः ॥ [ ] २५७
सति मूले तद्विपाको जात्यायुर्भोगाः [ योगसूत्र २-१३ ] २५७
सत्सु क्लेशेषु कर्माशयो...........जातिरायुर्भोगः [ व्यासभाष्य ] २५७
न प्रवृत्तिः प्रतिसन्धानाय हीनक्लेशस्य [ अक्षपाद ४-१-६४ ] २५७
संघे वानूछ्र्वै [ हैमशब्दानुशासन ५-३-८० ] २५७
गोला य असंखिज्जा असंखणिगोअ गोलओ भणिओ ।
इक्किक्कम्मि णिगोए अणन्तजीवा मुणेअव्वा ॥
सिज्झन्ति जत्तिया खलु इह संव्यवहारजीवरासीओ ।
एंति अणाइवणस्सइ रासीओ तत्तिआ तम्मि ॥ [ ] २५९
अतएव च विद्वत्सु मुच्यमानेषु सन्ततम् ।
ब्रह्माण्डलोकजीवानामनन्तत्वाद् अशून्यता ॥
अत्यन्यूनातिरिक्तत्वैर्युज्यते परिमाणवत् ।
वस्तुष्वपरिमेये तु नूनं तेषामसंभवः ॥ [ वार्तिककार ] २६०
श्लोक ३०
पुन्नाम्नि घः [ हैमशब्दानुशासन ५-३-१३० ] २६२
अत्थं भासइ अरहा सुत्तं गंथंति गणहरा णिउणं
[ विशेषावश्यकभाष्य १११९ ] २६३
उप्पन्ने वा विगमे वा धुवेत्ति वा [ ] २६३
उदधाविव सर्वसिन्धवः समुदीर्णास्त्वयि नाथ दृष्टयः ।
न च तासु भवान् प्रदृश्यते प्रविभक्तासु सरित्स्विवोदधिः ॥
[ सिद्धसेन द्वा. द्वात्रिंशिका ४-१५ ] २६४
श्लोक ३१
काऊण नमुक्कारं सिद्धाणमभिग्गहं तु सो गिण्हे [ ] २६५
अरहन्तुवएसेणं सिद्धा गच्छंति तेण अरहाई
[ विशेषावश्यकभाष्य ३२१३ ] २६६
१६ श्रीमद्राजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
श्लोक ३२ पृष्ठ
समवान्वात् तमंसः [ हैमशब्दानुशासन ७-३-८० ] २६७
अदेवे देवबुद्धिर्या गुरुर्धीरगुरौ च या ।
अधर्मे धर्मबुद्धिश्च मिथ्यात्वं तद्विपर्ययात् ॥
[ हेमचन्द्र-योगशास्त्र २-३ ] २६७
पाणवहाईआणं पावट्ठाणाण जो उ पडिसेहो ।
झाणज्झयणाईणं जो य विही एस धम्मकसो ॥
वज्झाणुट्ठाणेणं जेण ण बाहिज्जए तयं णियमा ।
संभवइ य परिसुद्धं सो पुण धम्मम्मि छेडत्ति ॥
जीवाइभाववाओ बंधाइपसाहगो इहं तावो ।
एएसिं परिसुद्धो धम्मो धम्मत्तणमुवेइ ॥
[ हरिभद्र-पंचवस्तुक चतुर्थद्वार ] २६८
नोट—इन अवतरणोंके अतिरिक्त मल्लिषेणने स्याद्वादमंजरीमें हरिभद्रकी न्यायप्रवेशवृत्ति, हेमचन्द्रकी प्रमाणमीमांसा,
देवसूरिका स्याद्वादरत्नाकर, रत्नप्रभाचार्यकी स्याद्वादरत्नावतारिका आदि ग्रन्थोंके वाक्योंका शब्दशः उपयोग किया है ।
मल्लिषेणने इन वाक्योंको अवतरण रूपमें उल्लेख नहीं किया ।
स्याद्वादमंजरीमें निर्दिष्ट ग्रन्थ और ग्रन्थकार (२)
१ जैन--
भद्रबाहु-दिगम्बर और श्वेताम्बर दोनों सम्प्रदायोंके अनुसार भद्रबाहु श्रुतकेवली माने जाते हैं ।
भद्रबाहु महावीर-निर्वाणके १७० वर्ष बाद मोक्ष गये । उन्होंने आचारांग, सूत्रकृतांग, सूर्यप्रज्ञप्ति, उत्तरा-
ध्ययन, आवश्यक, दशवैकालिक, दशाश्रुतस्कंध, कल्पसूत्र, व्यवहार और ऋषिभाषित सूत्रोंपर नियुक्तियोंकी
रचना की है । दिगम्बर परम्परामें दो भद्रबाहु हुए हैं; दूसरे भद्रबाहु मौर्य चन्द्रगुप्तके समकालीन थे । प्रथम
भद्रबाहुका समय ईसाके पूर्व चौथी शताब्दि माना जाता है ।
आचारांग-द्वादशांग सूत्रोंमें सर्व प्राचीन ।
स्थानांग-द्वादशांगका तीसरा सूत्र ।
उत्तराध्ययन - उत्तराध्ययन चार मूल सूत्रोंमें प्रथम सूत्र । इसमें छत्तीस अध्ययन हैं। इनमें केशी-
गौतमका संवाद, राजीमतीका नेमिनाथको उपदेश करना, कपिलका जैन मुनिका शिष्यत्व, कर्मसे जाति
आदि महत्त्वपूर्ण विषयोंका वर्णन है ।
आवश्यक-मूल सूत्रोंमें दूसरा सूत्र । इसमें सामायिक, स्तव, वन्दन, प्रतिक्रमण, कायोत्सर्ग और
प्रत्याख्यान इन छह आवश्यकोंका वर्णन है । आवश्यक सूत्र बहुत प्राचीन है ।
निशीथचूर्णि—यह अनेक चूर्णियोंके रचयिता जिनदासगणि महत्तरकी कृति है । समय ई. स. ६७६
के लगभग ।
वाचकमुख्य-उमास्वाति ही वाचकमुख्यके नामसे कहे जाते हैं । इन्होंने तत्त्वार्थाधिगमसूत्र और
उसके ऊपर भाष्य लिखा है । उमास्वाति प्रशमरति, श्रावकप्रज्ञप्ति आदि ग्रंथोंके भी कर्ता हैं । उमास्वातिको
दिगम्बर और श्वेताम्बर दोनों सम्प्रदाय पूज्य दृष्टिसे देखते हैं । दिगम्बर इन्हें उमास्वामि कहते हैं, और
कुन्दकुन्द आचार्यके शिष्य अथवा वंशज मानते हैं। दिगम्बरोंके अनुसार तत्त्वार्थभाष्य उमास्वामिका बनाया
हुआ नहीं माना जाता । तत्त्वार्थाधिगम सूत्रोंमें दिगम्बर और श्वेताम्बर परम्पराके अनुसार पाठभेद पाया
जाता है । इन सूत्रोंपर दिगम्बर आचार्य पूज्यपाद, अकलंक, विद्यानन्द आदि तथा श्वेताम्बर आचार्य
सिद्धसेनगणि, हरिभद्र, यशोविजय आदिने टीकायें लिखी हैं। समय ईसवी सन्की प्रथम शताब्दि ।
सिद्धसेन दिवाकर- श्वेताम्बर सम्प्रदायके महान् तार्किक और प्रतिभाशाली विद्वान । सिद्धसेनने
प्राकृत भाषामें सन्मतितर्क तथा संस्कृतमें न्यायावतार और द्वात्रिंशद् द्वात्रिंशिकाओंकी रचना की है । सन्मति-
तर्कपर अभयदेवने, और न्यायावतारपर सिद्धर्षिने टीका लिखी है । सिद्धसेन अपने समयके महान स्वतंत्र
विचारक माने जाते थे । इन्होंने श्वेताम्बर आगमकी नयवाद और उपयोगवादकी मूल मान्यताओंका विरोध
कर अपने स्वतंत्र मतका स्थापन किया है । सिद्धसेनने वेद, तथा न्याय, वैशेषिक, बौद्ध और सांख्य दर्शनोंपर
द्वात्रिंशिकाओंकी रचना की है । पं. सुखलालजी सिद्धसेनका समय ईसवी सन्की चौथी शताब्दि मानते हैं ।
समंतभद्र-समंतभद्रका नाम दिगम्बर सम्प्रदायमें सुप्रसिद्ध है । सिद्धसेन श्वेताम्बर सम्प्रदायमें और
समन्तभद्र दिगम्बर सम्प्रदायमें आदिस्तुतिकार गिने जाते हैं। समन्तभद्रने रत्नकरण्डश्रावकाचार, आप्त-
मीमांसा, बृहत्स्वयंभूस्तोत्र आदि ग्रन्थोंकी रचना की है। सिद्धसेन और समंतभद्रकी कृतियोंमें कई श्लोक
समान रूपसे पाये जाते हैं। प्रायः सिद्धसेन और समंतभद्र दोनों समकालीन हैं। प्रो. के. बी. पाठकके अनु-
सार समंतभद्र ईसाकी आठवीं शताब्दिके पूर्वार्धमें, तथा पं. जुगलकिशोरजीके मतमें समंतभद्र सिद्धसेनके
पूर्ववर्ती हैं, और ईसाकी तीसरी शताब्दिमें हुए हैं।
१८ श्रीमद्रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
जिनभद्रगणि—जिनभद्रगणि श्वेताम्बर सम्प्रदायमें क्षमाश्रमण और भाष्यकारके नामसे प्रसिद्ध हैं।
ये जैन आगमोंके आचार्य महान सैद्धांतिक विद्वान गिने जाते हैं। जिनभद्रगणिने विशेषावश्यकभाष्य, विशेषण-
वती, जीतकल्प आदि ग्रंथोंकी रचना की है। समय ईसवी सन्की पांचवीं शताब्दि।
गन्धहस्ति सिद्धसेनगणि—पूर्वकालमें सिद्धसेन दिवाकरको उमास्वातिके तत्त्वार्थसूत्रके टीकाकार
मानकर सिद्धसेन दिवाकरको ही गन्धहस्ति कहा जाता था। परन्तु अब यह निश्चित हो गया है कि गंधहस्ति
तत्त्वार्थभाष्य बृहद्वृत्ति रचनेवाले भास्वामिके शिष्य सिद्धसेनगणिका ही विशेषण है। तत्त्वार्थभाष्यकी यह
वृत्ति भाष्यमहोदधिके नामसे भी प्रसिद्ध है। सिद्धसेनगणि जैन सिद्धांतशास्त्रके महान विद्वान थे। सिद्धसेनगणि
तत्त्वार्थभाष्य वृत्ति लिखते समय उमास्वातिके आगम-विरुद्ध मंतव्योंपर टीका करते हुए उमास्वातीका सूत्रा-
नभिज्ञ, प्रमत्त आदि शब्दोंसे उल्लेख करते हैं। समय विक्रमकी सातवीं और नौवीं शताब्दीका मध्य।
हरिभद्रसूरि—श्वेताम्बर सम्प्रदायके महान प्रतिष्ठित उदार विद्वान गिने जाते हैं। इन्होंने षड्दर्शन-
समुच्चय, अनेकांतजयपताका, शास्त्रवार्तासमुच्चय, धर्मसंग्रहणी, पंचवस्तुक, अष्टक आदि अनेक ग्रंथोंकी-
रचना की है। हरिभद्र बुद्ध, कपिल, पतंजलि और व्यास आदि जैनेतर उन्नायकोंके प्रति भगवान, सर्वव्याधि-
भिषग्वर, महामुनि और महर्षि आदि शब्दोंका प्रयोग कर सम्मान प्रदर्शित करते हैं। हरिभद्र नामके अनेक
जैन विद्वान हो गये हैं। प्रस्तुत याकिनोसूनु हरिभद्रका समय ईसाकी आठवीं शताब्दी।
विद्यानन्द—इनको विद्यानन्दि अथवा पात्रकेसरि भी कहा जाता है। विद्यानन्द अपने समयके महान
तार्किक दिगम्बर विद्वान् थे। इन्होंने तत्त्वार्थश्लोकवार्तिक, अष्टसहस्री, आप्तपरीक्षा, पत्रपरीक्षा आदि ग्रंथोंकी
रचना की है। विद्यानन्दने मीमांसकोंके द्वारा जैनदर्शनपर किये जानेवाले आक्षेपोंका बहुत विद्वत्तापूर्ण उत्तर
दिया है।
न्यायकुमुदचन्द्रोदय—इस ग्रंथके कर्ता दिगम्बर विद्वान प्रभाचन्द्र आचार्य हैं। यह ग्रंथ माणिकचन्द्र
दिगम्बर जैन ग्रन्थमालकी ओरसें प्रकाशित हुआ है। प्रभाचन्द्रने माणक्यनन्दिके परीक्षामुखसूत्रपर प्रमेयकम-
लमार्तण्ड आदि ग्रन्थोंकी रचना की है। समय ई. स. १० वीं शताब्दी।
पंचलिंगीकार—कथाकोष प्रकरणके रचयिता जिनेश्वरसूरिने पंचलिंगी प्रकरण ग्रंथकी रचना की है।
समय विक्रम ११०८ संवत्।
वादिदेव—वादिदेवसूरि वादशक्तिमें अद्वितीय माने जाते थे। इन्होंने कुमुदचन्द्र नामक दिगम्बर विद्वान-
से शास्त्रार्थ किया था। वादिदेवने प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकार और उसकी टीका स्याद्वादरत्नाकर आदि ग्रंथों-
की रचना की है। समय ईसवी सन्की १२ वीं सदी।
हेमचन्द्र—हेमचन्द्राचार्य १२ वीं सदीके एक महान प्रतिभाशाली श्वेताम्बर आचार्य हो गये हैं।
हेमचन्द्र कलिकालसर्वज्ञके नामसे प्रसिद्ध थे। इन्होंने न्याय, व्याकरण, साहित्य, दर्शन, छन्द, योग आदि
विविध विषयोंपर अनेक शास्त्रोंकी रचना की है। इनमें योगशास्त्र, हैमशब्दानुशासन, हैमव्याकरण, अनेका-
र्थसंग्रह, प्रमाणमीमांसा आदि उल्लेखनीय हैं।
द्रव्यालंकार—रामचन्द्र और गुणचन्द्रने स्वपज्ञवृत्ति सहित द्रव्यालंकारकी रचना की है। रामचन्द्र
और गुणचन्द्र दोनों हेमचन्द्राचार्यके शिष्य थे।
समयसागर ?—
२ बौद्ध-
दिङ्नाग—दिङ्नाग विज्ञानवादके प्रतिपादक महान तार्किक बौद्ध विद्वान ही गये हैं। इन्होंने न्याय-
प्रवेश, प्रमाणसमुच्चय आदि बौद्ध न्यायसम्बन्धी अनेक ग्रंथोंकी रचना की है। समय ईसवी सन्की पाँचवीं शताब्दि।
न्यायबिंदु—इसके कर्ता धर्मकीर्ति आचार्य हैं। समय ईसवी सन् ६३५।
स्याद्वादमञ्जरीमें निर्दिष्ट ग्रन्थकार ( २ ) १९
न्यायबिन्दुटीका—धर्मोत्तरने न्यायबिन्दुके ऊपर टीका लिखी है समय ईसवी सन् ८४७ ।
अशोक—पं० अशोकका समय ईसवी सन् ९०० है । उन्होंने अपोहसिद्धि, सामान्यदूषणदिक् प्रसारिता
और अवयविनिराकरण ग्रंथ लिखे हैं ।
प्रज्ञाकरगुप्त—प्रज्ञाकरगुप्तका समय ईसवी सन् १९४० है । मल्लिषेणने इनका अलंकारकारके रूपमें
उल्लेख किया है । प्रज्ञाकरगुप्तने प्रमाणवार्तिकालंकारकी रचना की है ।
मोक्षाकरगुप्त— मोक्षाकरगुप्तका मल्लिषेणने दो जगह उल्लेख किया है । समय ई. स. ११०० के
लगभग ।
तत्त्वोपप्लवसिंह—यह ग्रंथ पाटणके जैन भंडार से मिला है। इसके कर्ता जयराशिभट्ट हैं । ये तत्त्वोप-
प्लववादी अथवा तत्त्वोपप्लवसिंहके नामसे भी कहे जाते थे ।
३ न्याय—
अपवाद—न्यायसूत्रके प्रणेता । इन्हें गौतम भी कहा जाता है । न्यायदर्शन योगदर्शनके नामसे भी
प्रसिद्ध है । कुछ विद्वान न्यायसूत्रोंकी रचनाको ईसवी सन्के पूर्व, और कुछ ईसवी सन्के पश्चात् स्वीकार
करते हैं ।
न्यायवार्तिक—न्यायवार्तिकके कर्ता प्रसिद्ध नैयायिक उद्योतकर हैं । समय ईसवी सन्की ७ वीं शता-
ब्दीका पूर्वार्ध ।
जयन्त—न्यायमंजरीके कर्ता । समय ईसवी सन् ८८० ।
न्यायभूषणसूत्र—अपर नाम न्यायसार, इसके कर्ता भासर्वज्ञ है । समय ईसवी सन्की दसवीं शता,
ब्दिका आरंभ ।
उदयन—उदयन आचार्य दसवीं शताब्दिके उत्तर भागमें हुए हैं । इन्होंने वाचस्पतिमिश्रकी न्यायता-
त्पर्यटीकापर न्यायतात्पर्यपरिशुद्धि, किरणावलि आदि ग्रंथोंकी रचना की है ।
४ वैशेषिक—
कणाद—वैशेषिक सूत्रोंके रचयिता कणादको कणभक्ष अथवा औलूक्य नामसे भी कहा जाता है ।
वैशेषिकसूत्रोंकी रचनाका समय कमसे कम ईसाकी प्रथम शताब्दि ।
प्रशस्तपाद—वैशेषिकसूत्रोंपर प्रशस्तपादभाष्यके कर्ता । समय ईसवी सन्की चौथी-पाँचवीं शताब्दि ।
श्रीधर—प्रशस्तपादभाष्यपर न्यायकन्दलीके रचयिता । समय ई. स. ९९१ ।
५ सांख्य—
कपिल—सांख्यमतके आद्यप्रणेता । कपिलको परमर्षि कहा गया है । अर्ध-ऐतिहासिक व्यक्ति ।
आसुरि—कपिलके साक्षात् शिष्य थे । समय ईसवी सन्के पूर्व ।
विन्ध्यवासी—वास्तविक नाम रुद्रिल । समय ईसाकी तीसरी-चौथी शताब्दि ।
ईश्वरकृष्ण—सांख्यकारिका अथवा सांख्यसप्ततिके कर्ता । इनके समयके विषयमें विद्वानोंमें मत भेद
है । कोई ईश्वरकृष्णको ईसवी सन्के पूर्व प्रथम शताब्दिका, ओर कोई ईसाकी चौथी शताब्दिका विद्वान्
कहते हैं ।
गौड़पादभाष्य—शंकराचार्यके गुरु गोविन्दके गुरु । समय ईसवी सन्की ८ वीं शतान्दीका आरंभ ।
वाचस्पति—सर्वतन्त्रस्वतंत्र वाचस्पतिने सांख्यदर्शनपर सांख्यकारिकापर सांख्यतत्त्वकौमुदी नामकी
लिखी है । वाचस्पतिमिश्रने न्याय, योग, पूर्वमीमांसा ओर वेदान्त दर्शनोंपर भी ग्रंथ लिखे हैं । समय ईसवी
सन् ८५० ।
२० श्रीमद्राजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
वादमहार्णव ?—
६ योग—
पतंजलि—आधुनिक योगसूत्रोंके रचयिता अनेक विद्वान महाभाष्यकार और योगसूत्रोंके कर्ता पतंज-
लिको एक ही व्यक्ति मानते हैं। इन विद्वानोंके मतमें पतंजलिका समय ईसवी सन्के पूर्व १५० वर्ष माना
जाता है।
व्यास—पतंजलिके योगसूत्रोंके टीकाकार। मल्लषेणने इन्हें पातंजलटीकाकार कहकर उल्लेख किया
है। इनके समयके विषयमें भी विद्वानोंमें मतभेद हैं। कुछ व्यासको ईसवी सन्के पूर्व प्रथम शताब्दिका और
कुछ ईसवी सन्की चौथी शताब्दिका विद्वान कहते हैं।
७ पूर्वमीमांसा—
जैमिनी—मीमांसासूत्रोंके रचयिता। समय ईसाके पूर्व २०० वर्ष।
भट्ट—भट्टको कुमारिलभट्ट भी कहा जाता है। शबरभाष्यके टीकाकार। यह टीका श्लोकवार्तिक,
तन्त्रवार्तिक ओर टुपटीका इन तीन भागोंमें विभक्त है। समय ८ वीं शताब्दिका पूर्वभाग।
मृगेन्द्र ?—
वेद—ऋग्वेद, अथर्ववेद, सामवेद और यजुर्वेद इन चारों वेदोंमें ऋग्वेद संसारके उपलब्ध साहित्यमें
प्राचीनतम माना जाता है। ऋग्वेदके समयके विषयमें बहुत मतभेद हैं। ऋग्वेदका समय कमसे कम ईसवी
सन्के पूर्व ४५०० वर्ष माना जाता है। यजुर्वेदकी शुक्ल यजुर्वेदसंहिता और कृष्ण यजुर्वेदसंहिता नामकी दो
संहिता हैं।
ब्राह्मण—चारों वेदोंके अलग-अलग ब्राह्मण हैं। एतरेयब्राह्मण ऋग्वेदका, और तैत्तिरीयब्राह्मण कृष्ण
यजुर्वेदका ब्राह्मण है। ब्राह्मण-साहित्यका समय बुद्धके पूर्व है।
सूत्र—सूत्रसाहित्य वेदका अंग है। आश्वलायन ऋषिने आश्वलायनगृह्यसूत्र और वशिष्ठ ऋषिने
वसिष्ठधर्मसूत्रकी रचना की है।
८ वेदान्त—
उपनिषद्—वृहदारण्यक, छान्दोग्य, मुण्डक, ईशावास्य उपनिषदें—प्राचीन ग्यारह उपनिषदोंमेंसे मानी
जाती हैं। शंकराचार्यने इनपर टीका लिखी हैं। प्राचीन उपनिषदोंका समय गौतम बुद्धके पूर्व माना जाता है।
शंकर—ब्रह्माद्वैत अथवा केवलाद्वैतके प्रतिष्ठापक। उपनिषद्, गीता और ब्रह्मसूत्रके टीकाकार।
समय ८वीं शताब्दी है।
नोट—इसके अतिरिक्त, मल्लिषेणने स्याद्वादमंजरीमें महाभारतकार व्यास, मनुस्मृति, भर्तृहरिका
वाक्यपदीय, कालिदासका कुमारसंभव, माघका शिशुपालवध, बाणकी कादम्बरी, वार्तिककार, अमर और
त्रिपुरार्णवके उद्धरण दिये हैं, अथवा इनका उल्लेख किया है।
स्याद्वादमंजरी ( अन्ययोगव्यवच्छेदिका ) के श्लोकोंकी सूची ( ३ )
श्लोक पृ. श्लोक पृ.
अ न धर्महेतुर्विहितापि हिंसा ११ ८७
अनन्तधर्मात्मकमैव तत्त्वं २२ २०० नैकान्तवादे सुखदुःखभोगी २७ २३६
अनन्तविज्ञानमतीतदोषं १ ३ प
अनेकमैकात्मकमैव वाच्यं १४ १२० प्रतिक्षणोत्पादविनाशयोगि २१ १९६
अन्योन्यपक्षप्रतिपक्षभावाद् ३० २६२ म
अपर्ययं वस्तु समस्यगानं २३ २०४ माया सती चेद् द्वयतत्त्वसिद्धिः १३ ११०
अयं जनो नाथ तव स्तवाय २ ६ मुक्तोऽपि वाम्येतु भवम् भवो वा २९ २५६
आ य
आदीपमाव्योम समस्वभावं ५ १५ यः एव दोषाः किल नित्यवादे २६ २३३
इ यत्रैव यो दृष्टगुणः स तत्र ९ ६७
इदं तत्त्वातत्त्व १२ २६७ व
उ वाग्वैभवं ते निखिलं विवेक्तुं ३१ २६५
उपाधिभेदोपहितं विरुद्धं २४ २२२ विनानुमानेन पराभिसन्धिम् २० १९२
क विना प्रमाणं परवन्न शून्यः १७ १६८
कर्तास्ति कश्चिज्जगतः स चैकः ६ २८ स
कृतप्रणाशाकृतकर्मभोग १८ १७९ सतामपि स्यात् क्वचिदेव सत्ता ८ ४७
ग सदेव सत् स्यात् सदिति त्रिधार्थो २८ २४०
गुणेष्वसूयां दधतः परेऽमी ३ ११ सा वासना सा क्षणसन्ततिश्च १९ १८६
च स्वतोऽनुवृत्तिव्यतिवृत्तिभाजो ४ १३
चिदर्थशून्या च जडा च बुद्धिः १५ १३४ स्वयं विवादग्रहिले वितण्डा १० ७७
न स्याद् नाशि नित्यं सदृशं विरूपं २५ २३१
न तुल्यकालः फलहेतुभावो १६ १४४ स्वार्थविबोधक्षम एव बोधः १२ १०३
न धर्मधर्मित्वमतीवभेदे ७ ४३
२२ श्रीमद्राजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
स्याद्वादमंजरी (अन्ययोगव्यवच्छेदिका) के शब्दोंकी सूची (४)
शब्द श्लोक शब्द श्लोक शब्द श्लोक शब्द श्लोक
अ औ नित्य २५ वाचक १४
अकृतकर्मभोग १८ औपाधिक ९ नित्यवाद २६ वाच्य १४
अतीतदोष १ क प वासना १९
अद्वैत १६ कर्ता ६ पक्षपाती ३० वितण्डा १०
अनन्तधर्म २२ कृतप्रणाश १८ पुरुष १५ विनाशवाद २६
अनन्तविज्ञान १ कृतान्त १७ प्रपंच १३ विरूप २५
अनुमान २० क्षणसन्तति १६ प्रमाण २८ विवाद १०
अनुवृत्ति ४ क्षणभंग १८ प्रमोक्ष १८ वृत्ति ७
अनुशासक ६ च ब व्यतिवृत्ति ४
अनेक १४ चित् १५ बन्ध १५ श
अनंतसंख्य २९ चैतन्य ८ बुद्धि १५ शून्य १७
अबाध्यसिद्धान्त १ ज बोध १२ ष
अमर्त्यपूज्य १ जड १५ ब्रह्मचारी ११ षड्जीवकाय २९
अम्बर १५ जिन १ भ स
असत् २५ ज्ञान १२ भव १८,२९ सत् २५,२८
आ म सत्ता ८
आत्मतत्त्व ९ त माया १०,१३ सदृश २५
आदेशभेद २३ तन्मात्रा १५ मितात्मवाद २९ सप्तभंग २३
आप्तमुख्य १ द मुक्त २९ सुगत १६
उ दुर्नोति २७,२८ मुक्ति ९ संवित् ९,१६
घ संविदद्वैत (विज्ञाना-
मुनि १० द्वैत ) १६
उत्पादविनाश २१ धर्मधर्मि ७ मोक्ष १५ स्मृतिभंग १८
उपाधि २४ न व स्याद्वाद ५
ए नय २८ यथार्थवाद २ स्वयंभू १
एक १४ नाशि २५ व ह
एकान्तवाद २७ नास्तिक २० वर्धमान १ हिंसा ११
स्याद्वादमंजरीके न्याय ( ५ )
न्याय श्लोक पृ.
१ अदित्सोर्वणिजः प्रतिदिनं पत्रलिखितश्वस्तनदिनभणनन्यायः । १६ १४९
२ अन्धगजन्यायः । १४, १९ १२५, १९०
३ अर्धजरतीयन्यायः । ८ ५४
४ इतो व्याघ्र इतस्तटी । १७ १७८
५ इत्यादि बहुवचनान्ता गणस्य संसूचका भवन्ति । २२ २०३
६ उत्सर्गापवादयोरपवादो विधिर्बलीयान् । ११ ९९
७ उपचारस्तत्त्वचिन्तायामनुपयोगी १५ १३९
८ गजनिमीलिकान्यायः । १८, २८ १७६, २४१
९ घटकूट्यां प्रभातम् । ६ ३९
१० घण्टालालान्यायः । ६ ४२
११ डमरुकमणिन्यायः । ११ १००
१२ तटादर्शिशकुन्तपोतन्यायः । १९ १९३
१३ तुल्यबलयोर्विरोधः । ११ १०१
१४ न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम । ९ ६८
१५ स्तेनभीतस्य स्तेनान्तरशरणस्वीकरणान्त । १८ १८४
१६ सर्वं हि वाक्यं सावधारणं । ४ १३
१७ सर्वे गत्यर्था ज्ञानार्थाः । ६ ३०
१८ साधनं हि सर्वत्र व्याप्तौ प्रमाणेन सिद्धायां साध्यं गमयेत् । ६ ३२
१९ सापेक्षमसमर्थम् । ५ २२
२० सुन्दोपसुन्दन्यायः । २६ २३५
२४ श्रीमद्राजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
स्याद्वादमंजरीके विशेष शब्दोंकी सूची (६)
अ पृ. पृ.
अकृतकर्मभोग १७९ —नित्यवादखंडन २३३
अक्रियावादिन् १६१ अनित्यैकान्तवाद २४, २६, २३६
अक्षपाद ७७, ७८, ७६, ८६, १२० —अनित्यवादे सुखदुःखपुण्यपापबन्ध-
अर्चिमार्ग ८७ मोक्षयोरनुपपत्तिः २३७, २३९
अज २०६ अनित्यशब्दवादिन् १२८
अतिथि ८८, ९५ अनुप्रवेश ७३
अतिशय ६ अनुभूति १०६
—चत्वारो मूलातिशयाः ३ अनुमान १४४, १९२
—चतुस्त्रिंशद् अतिशयाः ६ अनुयोग २४२
—उपक्रमनिक्षेपानुगमनयद्वाराणि २४२
अर्थक्रियाकारित्व २२, १२३ अनुवृत्ति १३, ५१, ५४
—एकान्तनित्यानित्यपक्षयोर्न घटते २२ अनृतभाषण ३८
अर्थाकारता ( अर्थसारूप्यम् ) १४७ अनेकान्तवाद १९६
—निश्चयरूपं अनिश्चयरूपं वा न घटते १४७ अनेषणीय १००
अर्थप्राकट्य १०५ अन्तर्व्याप्ति १६१, २०६
अदत्तादान ३८ अन्त्यसंयोग ७०
अदृष्ट ( आत्मनो विशेषगुणः ) ६९ अन्ययोगव्यवच्छेद २, ४२
अद्वैत १११ अन्योन्याश्रय १६३
—द्रव्यास्तिकनयानुपातिनः अद्वैतवादिनः १२० अपवर्ग १३५, २०६
—संग्रहाभिप्रायप्रवृत्त अद्वैतवाद २४८ अपस्मार ७७, १९७
—ब्रह्माद्वैत ११० अपुनर्बन्ध ३१
—पुरुषाद्वैत ११७ अपोह १३३
—ज्ञानाद्वैत १४४ अपौरुषेय ५, ९८
—संविदद्वैत १६४ अभावप्रमाण ११५
अधिष्ठातृदेवता ६८ अभिलाप्यानभिलाप्यवाद २३२, २३९
अधिष्ठाता आत्मा १७४ अम्बर १३४
अध्ययन २०७ अयोगव्यवच्छेद २
अलंकारकार १५९
अनन्तचतुष्क ८ अलि १३२
अनन्तदर्शन ( केवलदर्शन ) ८ अवयवावयवि १५६, १६५
अनन्तधर्मात्मकत्व २००, २०१ अवयव ७१
—अवयवप्रदेशयोर्भेदः ७१
—आत्मधर्मास्तिकायघटादिपदार्थेषु अविद्या ( माया ) ११०
अनन्तधर्मात्मकत्वं २०१, २०२ अविरति १४१
अनवस्था ५१, ५५, ५७, १०४, १०७, १७०, २२५ अव्यक्त ( प्रधान ) १३६
अनादिनिगोद २५९ अन्यावहारिक २५९
नित्यवादी २३३ अशक्ति १४३
स्याद्वादमञ्जरीके विशेष शब्दोंकी सूची (६) २५
पृष्ठ पृष्ठ
अश्वमेध ३८, ८८ इन्द्रभूति (गणधर) २०६
अष्टसमय (केवलिसमुद्घाते) ७५ इन्द्रिय (एकादश) १३६
अष्टादश (दोष) ३ ईश्वर २८-४१, ६९-७०
असत्यामृषा (भाषा) ९३ —कर्ता २८,२९, ३१-३३
अहंकार १३५ —एक २९-३४
अर्हत् २६५ —सर्वव्यापक ३०, ३४-३६
—सर्वज्ञ ३०, ३७-३९
आ —स्ववश ३०,३९
आकर्षण ६८ —नित्य ३०, ४०-४१
आगम २९,३७,३८,६२,९१,९८,१००,१७५,२०७ ईश्वरकृष्ण १३६
२५२,२६२
आचारांग १७४ उ
आजीविक ३ उच्चाटन ६८
आत्मग्रह्म १११ उत्पादव्ययध्रौव्य १५, १८, १९, २१, १९८-२००
आत्मा (चेतन-क्षेत्रज्ञ-जीव-पुद्गल) १७५ उत्पत्ति (ज्ञानस्य) १०४
—आत्मज्ञानसंबंध ५२,५३,५६,६० उदयन (प्रामाणिकप्रकाण्ड) ५१, १६९
—आत्मविभुत्व ६६-७४ उदयप्रभसूरि २,२७०
—आत्मबहुत्व ६९ उपयोग ५९, १०६, १७३
—आत्मसिद्धिः १७२-१७६ —उपयोगलक्षण आत्मा ५९, १७३
—आत्मनः कथंचित् पौद्गलिकत्वं १२८ —लब्ध्युपयोगलक्षण भावेन्द्रिय १०६
—बौद्धमते आत्मा १८० उपवास १३२
—चार्वाकमते आत्मानिषेध १९६ उपशान्तमोहगुणस्थान ६
आद्यकर्म ७० उपादानोपादेयभाव १५१
आधाकर्म ९९ उपाधि २२४
आप्त (सर्वज्ञ) ७, ८, १७५ —औपाधिक ५२
—सर्वज्ञसिद्धिः १७६ ऊ
आप्तवचन २५२
आयुर्वेद १०० ऊर्मिषटक ५४
आर २ ए
आर्तध्यान ८९
आर्हतीकृत २ एकादशी १३२
आलयविज्ञान (वासना) १८९ एकान्तवाद २२-२४, २३६-२४०
आवश्यकभाष्य २४२ —नित्यैकान्तपक्षे दूषणम् २२-२४, २३६-२३७
आश्विनमास १३२ —अनित्यैकान्तपक्षे दूषणम् २५-२८,२३७-२४०
आसुरि १३७ एकेन्द्रिय १७४
इ औ
इज्याध्ययनदानादि २०७ औत्सर्गमार्ग (सामान्यविधि) ९९
इतरेतराश्रय ३३, ४१ औदारिकशरीर ९५
इतिहास ९० औलूक्यमत १२, ७७
२६ श्रीमद्द्वाजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
पृष्ठ
क
कणादमत ५४
—नैगमनयानुरोधिनः काणादाः १२०
कर्कटी १३२
कर्म ( पञ्च ) ४८
कर्मयोनि ( पंच ) १४३
कषच्छेदाप-उपाधित्रय १७५
—कषादीनां लक्षणं २६८
कषाय १४१
कादम्बरी ३१
कापिल १३५
काय ( शरीर-तनु ) परिमाण आत्मा ६९
कारीरी यज्ञ ८८, ९६
कारुण्य ४१
कालादि ( अष्ट ) २१४, २१७
किरणानां गुणत्वम् ३६
कुमार १३२
कुमारपाल २
कुमारसंभव ९८
कुक्कुटसर्प १८७
कृतप्रणाश १७९
केवलज्ञान ( क्षायिकं ) ३, २६४
केवलिन् ७, २६५