प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)
Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa
महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा
सप्तमोऽङ्कः [ २११
कातिशयोक्ति है। "शौर्यमयैः मयूखैः" में शौर्य उपमेय पर मयूख उपमान का आरोप
होने से रूपक अलङ्कार है ।
(ततः प्रविशति कृताभिषेको रामः सपरिवारः)
रामः--(विलोक्य आकाशे) भोस्तात !
स्वर्गेऽपि तुष्टिमुपगच्छ विमुञ्च दैन्यं
कर्म त्वयाभिलषितं मयि यत् तदेतत् ।
राजा किलास्मि भुवि सत्कृतभारवाही
धर्मेण लोकपरिरक्षणमभ्युपेतम् ॥११॥
[अन्वयः-स्वर्गे अपि तुष्टिम् उपगच्छ । दैन्यं विमुञ्च । त्वया मयि यत् कर्म
अभिलषितं तद् एतत् । भुवि सत्कृतभारवाही किल राजा अस्मि । धर्मेण लोकपरि-
रक्षणम् अभ्युपेतम् ॥११॥]
हिन्दी-रूपान्तर—
(तदनन्तर राज्याभिषेक करके परिवार सहित राम प्रवेश करते हैं।)
राम-(आकाश में देखकर) हे तात !
अर्थ [श्लोक ११]— स्वर्ग में भी आप सन्तोष को प्राप्त करें। आपने मेरे
प्रति जिस राज्याभिषेक रूपी कार्य की इच्छा की थी, वह यह पूरा हो गया है।
पृथिवी पर सत्कर्मों के भार का वहन करने वाला मैं निश्चय से राजा हो गया हूँ।
धर्म के अनुसार मैंने प्रजाजनों की रक्षा करना स्वीकार कर लिया है ॥११॥
संस्कृत-व्याख्या--स्वर्गे अपि स्वर्गस्थितोऽपि भवान् तुष्टिं सन्तोषम् उपगच्छ
प्राप्नुहि । वनवासानिवृत्तस्य मे राज्याभिषेकजन्यानन्दं लभस्व । दैन्यं दीनभावं
विमुञ्च परित्यज । मनोरथस्य अपूरणेन यत्ते दैन्यं सञ्जातं तद् विजहि । त्वयामयि
रामे यत् कर्म राज्याभिषेकरूपं कार्यम् अभिलषितम् इष्टमासीद्, तद् एतत् कर्म मम
राज्याभिषेकात् तु सम्पूर्णतां गतम् । भुवि पृथिव्याम् अहं सत्कृतभारवाही सत्कृतानां
पुण्यकर्मणां भारं धुरं वहति धारयति इति तादृशः किल निश्चयेन राजा अस्मि । अहं
राजपर्द प्राप्य सत्कर्माण्येव करिष्यामि तेषां च रक्षां करिष्यामि । धर्मेण धर्मानुसारं
न्यायपूर्वकं लोकपरिरक्षणं लोकानां प्रजानां परिरक्षणं परित्राणं मया अभ्युपेतं
स्वीकृतम् । न्यायानुसारं प्रजानां रक्षां विधास्यामि ॥११॥
व्याकरण--स्वः इति गीयते = स्वर् + √गै + क = स्वर्ग । √तुष् + क्तिन्
= तुष्टि । दीनस्य भावः = दीन + ष्यञ् = दैन्य । सत्कृतानां भारं वहति = सत्कृत +
भार + √वह + णिनि = सत्कृतभारवाहिन् । अभि + उप + √इ + क्त = अभ्युपेत ।
छन्दः—वसन्ततिलका ।
२१२ ] प्रतिमानाटकम्
भरतः- अधिगतनृपशब्दं धार्यमाणातपत्रं
विकसितकृतमौलि तीर्थतोयाभिषिक्तम् ।
गुरुमधिगतलीलं वन्द्यमानं जनौघै-
र्नवशशिनमिवार्यं पश्यतो मे न तृप्तिः ॥१२॥
[अन्वयः-अधिगतनृपशब्दं धार्यमाणातपत्रं विकसितकृतमौलि, तीर्थतोयाभि-
षिक्तम् अधिगतलीलं, जनौघैः वन्द्यमानं गुरुं नवशशिनम् इव आर्यं पश्यतः मे
तृप्तिः न ॥१२॥]
हिन्दी रूपान्तर-
भरत--
अर्थ [श्लोक १२]-'राजन्' इस पद को प्राप्त करने वाले, राजछत्र को
धारण करने वाले, सिर को ऊंचा उठाकर मुकुट को धारण करने वाले, तीर्थों के
जलों से अभिषेक किये गये, राजकीय शोभा को प्राप्त करने वाले, प्रजाजनों से
वन्दना किये जाते हुये, बड़े भाई, नवोदित चन्द्रमा के समान प्रकाशमान आर्य को
देखते हुये मुझको तृप्ति नहीं हो रही ॥१२॥
संस्कृत-व्याख्या-अधिगतनृपशब्दं अधिगतः संप्राप्तः नृपः राजा इति शब्दः
वाच्यता येन तादृशं राजपदावभूषितं, धार्यमाणातपत्रं धार्यमाणं शिरसि समालम्बितम्
आतपत्रं राजच्छत्रं यस्य तादृशं राजच्छत्रधारकं, विकसितकृतमौलिं मुकुटधारणेन
विकसितः समुन्नतः कृतः विहितः मौलिः मूर्धा येन तादृशं किरीटेन समुन्नतमूर्धानम्,
तीर्थतोयाभिषिक्तं तीर्थजलैः कृतराज्याभिषेकम् अधिगतलीलम् अधिगता आसादिता
लीला राजशोभा येन तादृशं राजकीयश्रीवन्तं, जनौघैः जनानां प्रजानाम् ओघैः समूहैः
वन्द्यमानम् अभिवाद्यमानं गुरुं ज्येष्ठभ्रातरं नवशशिनं नवोदितचन्द्रमसमिव कान्ति-
शालिनं जनप्रह्लादनं च आर्यं रामं पश्यतः अवलोकयतः मे मम भरतस्य तृप्तिः
तुष्टिः न जायते । पुनः पुनरप्यहं तमवलोकयेयमिति मे मनसोऽभिलाषः ॥१२॥
व्याकरण-धार्यमाणम् आतपत्रं येन तम्=धार्यमाणातपत्रम् । √धृ+
णिच्+शानच् = धार्यमाण । तीर्थानां तोयैः अभिषिक्तम् = तीर्थतोयाभिषिक्तम् । तवे
पूत्यै याति √तु+विच्+√या+क=तोय । अथवा, तु+यत् = तोय । अभि+
√सिञ्च्+क्त=अभिषिक्त ।
छन्दः-मालिनी ।
अलङ्कार-उपमा, उदात्त और परिकर । नवशशी उपमान, आर्य
उपमेय, इव उपमावाचक, पश्यतो मे न तृप्तिः साधारण धर्म हैं। पूर्णोपमा है । राम
के अतिशय गुणों का वर्णन करने से उदात्त अलङ्कार है । साभिप्राय विशेषणों का
प्रयोग करने से परिकर अलङ्कार है ।
शत्रुघ्नः- एतदार्याभिषेकेन कुलं मे नष्टकल्मषम् ।
पुनः प्रकाशतां याति सोमस्येवोदये जगत् ॥१३॥
सप्तमोऽङ्कः। [ २६३
[अन्वयः—आर्याभिषेकेण एतत् नष्टकल्मषम् मे कुलं पुनः प्रकाशतां याति
इव सोमस्य उदये जगद् ।।१३।।]
हिन्दी रूपान्तर—
शत्रुघ्न—
अर्थ [श्लोक १३]—आर्य राम का राज्याभिषेक हो जाने से इस कुल के
कलङ्क नष्ट हो गये हैं और यह पुनः प्रकाशमान हो रहा है। जैसे कि चन्द्रमा के
उदय होने पर संसार प्रकाशित होने लगता है ।।१३।।
संस्कृत-व्याख्या—आर्याभिषेकेण आर्यस्य रामस्य अभिषेकेण राज्यारोहणेन
एतद् इदं नष्टकल्मषं नष्टानि अपगतानि कस्मषाणि कलङ्काः यस्य तथाभूतं मे मम
शत्रुघ्नस्य कुलं वंशः पुनः भूयोऽपि प्रकाशतां दीप्तयशस्वितां याति गच्छति। इव
यथा सोमस्य चन्द्रमसः उदय जगत् पुनः प्रकाशते । आर्यरामेण न्यायविधिना यदा
राज्याभिषेकः प्राप्तः, कुलस्य कलङ्कः विनष्टः। पुनरप्यस्य कुलस्य यशः जगति
प्रथितो बभूव इति भावः ॥१३॥
व्याकरण—आर्यस्य अभिषेकेण = आर्याभिषेकेण । अभि + √सिच् + घञ् =
अभिषेक । नष्टानि कल्मानि यस्य तत् = नष्टकल्मषम् । कर्म शुभकर्म स्यति नाशयति
= कल्मष । √सू + मन् = सोम ।
छन्दः—अनुष्टुप् ।
अलङ्कार—उपमा । आर्याभिषेक तथा कुल उपमेय, सोमस्योदय तथा जगत्
उपमान, इव उपमावाचक तथा प्रकाशित होना साधारण धर्म है । पूर्णोपमा है ।
रामः—वत्स लक्ष्मण ! अधिगतराज्योऽहमस्मि ।
लक्ष्मणः—दिष्टचा भवान् वर्धते ।
(प्रविश्य)
काञ्चुकीयः—जयतु महाराजः। एष खलु तत्र भवान् विभीषणो
विज्ञापयतिसुग्रीवनीलमैन्दजाम्बवद्धनुमत्प्रमुखाश्चानुगच्छन्तो विज्ञापयन्ति—
‘दिष्टचा भवान् वर्धते’ इति ।
रामः—‘सहायानां प्रसादाद् वर्धत’ इति कथ्यताम् ।
काञ्चुकीयः—यदाज्ञापयति महाराजः।
केंकेयी—धण्णा खु म्हि । इदं अब्भुदअं अओज्झाअं पेक्खिदुं इच्छामि ।
[धन्या खल्वस्मि । इदमभ्युदयमयोध्यायां प्रेक्षितुमिच्छामि ।]
रामः—द्रक्ष्यति भवती । (विलोक्य) अये, प्रभाभिर्वनमिदमखिलं सूर्यवत्
प्रतिभाति । (विभाव्य) आः ज्ञातम् । सम्प्राप्तं पुष्पकं दिवि रावणस्य विमानम् ।
कृतसमयमिदं स्मृतमात्रमुपतिष्ठतीति । तत् सर्वैरारुह्यताम् ।
३१४ ] प्रतिमानाटकम्
(सर्वे आरोहन्ति)
रामः— अद्यैव यास्यामि पुरीमयोध्यां
सम्बन्धिमित्रैरनुगम्यमानः ।
लक्ष्मणः— अद्यैव पश्यन्तु च नागरास्त्वां
चन्द्रं सनक्षत्रमिवोदयस्थम् ॥१४॥
अन्वयः —सम्बन्धिमित्रैः अनुगम्यमानः अद्य एव अयोध्यां पुरीं यास्यामि ।
सनक्षत्रम् उदयस्थं चन्द्रम् इव त्वाम् अद्य एव च नागराः पश्यन्तु ॥१४॥]
हिन्दी रूपान्तर—
राम—वत्स लक्ष्मण ! मैंने राज्य प्राप्त कर लिया है ।
लक्ष्मण—भाग्य से आपकी वृद्धि हो रही है । आपको बधाई है ।
(प्रवेश करके)
काञ्चुकीय—महाराज की जय हो । ये आदरणीय विभीषण निवेदन करते
हैं—सुग्रीव, नील, मैन्द, जाम्बान्, हनूमान् आदि आपके प्रमुख अनुयायी निवेदन
करते हैं—भाग्य से आपकी वृद्धि हो रही है । आपको बधाई है ।
राम—सहायकों की कृपा से वृद्धि हो रही है, ऐसा कहो ।
काञ्चुकीय—महाराज जैसा आदेश देते हैं ।
कैकेयी—मैं निश्चय से धन्य हो गई हूँ । इस अभ्युदय को मैं अयोध्या में
देखना चाहती हूँ ।
राम—आप वहाँ भी देखेंगी । (देखकर) अरे, प्रकाशों से यह सारा वन
सूर्य के समान प्रतीत हो रहा है । (विचार करके) आः, समझ लिया । रावण का
विमान आकाश में आ पहुँचा है । स्मरणमात्र से यह समय पर पहुँच जाता है । तो
आप सब इस पर आरूढ हो जावे ।
(सब आरूढ होते हैं ।)
राम—
अर्थ [श्लोक १४]—सम्बन्धियों और मित्रों से अनुगमन किया जाता हुआ मैं
आज ही अयोध्या नगरी को जाऊँगा ।
लक्ष्मण—
नक्षत्रों सहित उदयाचल पर स्थित चन्द्रमा के समान उन्नति के शिखर पर
स्थित आपको आज ही नगरनिवासी देखें ॥१४॥
संस्कृत-व्याख्या—सम्बन्धिमित्रैः सम्बन्धिभिः भरतादिभिः मित्रैः विभीषणा-
दिभिः सुहृद्भिश्च अनुगम्यमानः अनुस्रियमाणः अहम् अद्य एव अयोध्यां पुरीं नगरीं
यास्यामि गमिष्यामि । विना विलम्बं मया तत्र गन्तव्यम् ।
सनक्षत्रं नक्षत्रैः सह शोभमानम् उदयस्थम् उदयाचलपर्वतशिखरे तिष्ठन्तं
चन्द्रं शशिनम् इव उन्नतिशिखरारूढं उन्नतिशिखरारूढं त्वाम् अद्य एव नागराः
नगरनिवासिनः पश्यन्तु अवलोकयन्तु ॥१४॥
सप्तमोऽङ्कः [ २१५
व्याकरण—सम्बन्धिभिश्चमित्रैश्च = सम्बन्धमित्रैः । मिद्यति स्निह्यति =
√ मिद् + त्र = मित्र । अथवा, मिनोति मानं करोति = √ मि + क्त्र = मित्र ।
अनु + √ गम् + यक् + शानच् = अनुगम्यमान ।
नगरे निवसति = नगर + अण् = नागर । उदये स्थितम् = उदय + स्था +
क = उदयस्थः ।
अलङ्कार—उपमा । चन्द्र उपमान, राम उपमेय, उदयस्थ होना साधारण
धर्म और इव उपमावाचक हैं । पूर्णोपमा है ।
छन्दः—इन्द्रवज्रा ।
टिप्पणी—
अधिगतराज्यः—अधिगतं राज्यं येन स । अधि + √ गम् + क्त = अधिगत ।
राम को प्रसन्नता है कि उनका कार्य पूरा हो गया है और उन्होंने राज्य प्राप्त कर
लिया है ।
धन्या खल्वस्मि—राम के वनवास के कारण कैकेयी का बहुत अपयश था ।
अब राम के राज्याभिषेक से वह परिमार्जित हो गया है । इसलिये वह अपने को
धन्य समझ रही है । वह चाहती है कि इस बात को अयोध्यावासी भी देख लें,
जिससे वे उसकी निन्दा न करें ।
स्मृतमात्रमुपगच्छति—पुष्पक विमान की विशेषता बताई गई है कि वह
इच्छामात्र से संचालित होता था । वह स्मरणमात्र से ही समय पर उपस्थित हो
जाता था ।
(भरतवाक्यम्)
यथा रामश्च जानक्या बन्धुभिश्च समागतः ।
तथा लक्ष्म्या समायुक्तो राजा भूमिं प्रशास्तु नः ॥१५॥
(निष्क्रान्ताः सर्वे)
[अन्वयः—यथा रामः जानक्या च बन्धुभिः च समागतः, तथा लक्ष्म्या समा-
युक्तः नः राजा भूमिं प्रशास्तु ॥१५॥]
हिन्दी रूपान्तर—
अर्थ [श्लोक १५]—जिस प्रकार कि राम का सीता और बन्धुओं के साथ
मिलन हुआ था और उन्होंने पृथ्वी का शासन किया था, उसी प्रकार राज्यलक्ष्मी
से युक्त हमारे राजा (राजसिंह) भूमि का शासन करें ॥१५॥
(सब अभिनेता रंगमंच से बाहर निकल जाते हैं)
संस्कृत व्याख्या—यथा येन प्रकारेण रामः दशरथस्य ज्येष्ठपुत्रः जानक्या
२१६ ] प्रतिमानाटकम्
पत्न्या सीतया बन्धुभिः भरतादिभिः सम्बन्धिभिः च समागतः सम्मिलनं प्राप्तः भूमिं
च शशास, तथा तेनैव प्रकारेण लक्ष्म्या राजश्रिया समायुक्तः नः अस्माकं राजा
राजसिंहः इति पदं भासस्य अन्येषां नाटकानां भरतवाक्येनानुमेयम्, भूमिं प्रशास्तुः
अस्याः पृथिव्याः न्यायानुसारेण शासनं करोतु ॥१५॥
व्याकरण--लक्षयति पश्यति उद्योगिनम् = √लक्ष् + ई (लुट् का आगम) =
लक्ष्मी । राजते शोभते = √राज् + कनिन् = राजन् ।
छन्दः--अनुष्टुप् ।
अलङ्कार--उपमा । राजा उपमेय, राम उपमान, समागम होना साधारण
धर्म, यथा-तथा उपमावाचक हैं । पूर्णोपमा है ।
भरतवाक्य--नाटक के अन्त में अभिनय की समाप्ति होने पर आशीर्वादा-
त्मक श्लोक के रूप में जिस पद्य का गान किया जाता है, उसको भरतवाक्य कहते
हैं । भारतीय नाटकों की परम्परा में नाटक के अन्त में भरतवाक्य अवश्य रखा
जाता है । भरत का अर्थ अभिनेता या नट है । अर्थ के अनुसार नाटक की समाप्ति
पर नाटक के अभिनेता दर्शकों के लिये इस वाक्य द्वारा आशीर्वाद देते हैं । इस
समय सभी अभिनेता रंगमंच पर उपस्थित होकर भरतवाक्य का गान करते हैं ।
अथवा नाट्यशास्त्र के प्रणेता भरतमुनि के प्रति आदर का भाव प्रकट करने के लिये
उसको भरतवाक्य कहा गया है ।
।। इति सप्तमोऽङ्कः ।।
सातवाँ अङ्क पूरा हुआ
इति भासविरचित प्रतिमानाटके डॉ० कृष्णकुमारकृतव्याख्यायाः
सप्तमोऽङ्कः समाप्तः
इति भासविरचितं प्रतिमानाटकं सम्पूर्णम्
इति गढवालविश्वविद्यालयस्य संस्कृतविभागाध्यक्षेन डॉ० कृष्णकुमारेण
प्रणीता प्रतिनाटकव्याख्या सम्पूर्णा ॥
परिशिष्ट-१
कुछ विशिष्ट नाट्यशास्त्रीय पारिभाषिक शब्दों के लक्षण
प्रतिमानाटक में आये हुये पारिभाषिक शब्दों की व्याख्या उस-उस स्थल पर
की जा चुकी है । अतः यहाँ केवल संस्कृत में लक्षणमात्र दिये गये हैं ।
रूपक— अवस्थानुकृतिर्नाट्यं रूपं दृश्यतयोच्यते ।
रूपकं तत्समारोपात् ॥ दशरूपक १.७॥
रूपक के भेद— नाटकमथप्रकरणं भाणव्यायोगसमवकारडिमाः ।
ईहामृगाङ्कवीथ्यः प्रहसनमिति रूपकाणि दश ॥
साहित्यदर्पण ॥
नाटक— प्रख्यातवस्तुविषयं प्रख्यातोदात्तनायकं चैव ।
राजर्षिवंश्यचरितं तथैव दिव्याश्रयोपेतम् ॥
नानाविभूतिभिर्युतमृद्धिविलासादिगुणैश्चैव ।
अङ्कप्रवेशकाढ्यं भवति हि नाटकं नाम ॥
भरतनाट्यशास्त्र १८.१०--११॥
नायक— नेता विनीतो मधुरस्त्यागी दक्षो प्रियंवदः।
रक्तलोकः शुचिर्वाग्मी रूढवंशः स्थिरो युवा ॥
बुद्ध्युत्साहस्मृतिप्रज्ञाकलामानसमन्वितः ।
शूरो दृढश्च तेजस्वी शास्त्रचक्षुश्च धार्मिकः ॥
दशरूपक २. १--२ ॥
नायकों के भेद— धीरोदात्तो धीरोद्धतस्तथा धीरललितश्च ।
धीरप्रशान्त इत्ययमुक्तः प्रथमश्चतुर्भेदः ॥
साहित्यदर्पण ३.३॥
धीरोदात्त नायक— अविकत्थनः क्षमावानतिगम्भीरो महासत्त्वः ।
स्थेयान्निगूढमानो धीरोदात्तो दृढव्रतः कथितः ॥
साहित्यदर्पण ३.३१॥
२१८ ] प्रतिमानाटकम्
नायिका— अथ नायिका त्रिभेदा स्वान्या साधारणा स्त्रीति ।
नायकसामान्यगुणैर्भवति यथासम्भवैर्युक्ता ॥
साहित्यदर्पण ३.५६॥
स्वीया नायिका— विनयार्जवादियुक्ता गृहकर्मपरा पतिव्रता स्वीया ॥
नान्दी— आशीर्वचनसंयुक्ता स्तुतिर्यस्मात् प्रयुज्यते ।
देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति संज्ञिता ॥
माङ्गल्यशङ्खचन्द्राब्जकोककैरवशंसिनी ।
पदैर्युक्ता द्वादशभिरष्टाभिर्वा पदैरुत ॥
साहित्यदर्पण ६.२६ ॥
नान्दी की आवश्यकता— प्रत्याहारादिकान्यङ्गान्यस्य भूयांसि यद्यपि ।
तथाप्यवश्यं कर्त्तव्या नान्दी विघ्नोपशान्तये ॥
साहित्यदर्पण ३.२२॥
पूर्वरङ्ग— यन्नाट्यवस्तुनः पूर्वं रङ्गविघ्नोपशान्तये ।
कुशीलवाः प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्गः स उच्यते ॥
साहित्यदर्पण ५.२२॥
प्रस्तावना (स्थापना)— नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा ।
सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्र कुर्वते ॥
चित्रैर्वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः ।
आमुखं तत्तु विज्ञेयं नाम्ना प्रस्तावनापि सा ॥
साहित्यदर्पण ६.३१--३२ ॥
प्रस्तावना के भेद— उद्घात्यकः कथोद्घातः प्रयोगातिशयस्तथा ।
प्रवर्त्तकावगलिते पञ्च प्रस्तावनाभिधा ॥
साहित्यदर्पण ६.३३ ॥
प्रयोगातिशय प्रस्तावना— एषोऽयमित्युपक्षेपात् सूत्रधारप्रयोगतः ।
पात्रप्रवेशो यत्रैष प्रयोगातिशयस्तथा ॥
दशरूपक ॥
विष्कम्भक— वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः ।
संक्षिप्तार्थस्तु विष्कम्भ आदावङ्कस्य दर्शितः ।
पारिभाषिक शब्दों के लक्षण [ २१६
मध्येन मध्यमाभ्यां वा पात्राभ्यां सम्प्रयोजितः ।
शुद्धः स्यात् स तु सङ्कीर्णो नीचमध्यमकल्पितः ॥
साहित्यदर्पण ६.५५-५६ ॥
प्रवेशक— प्रवेशकोऽनुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजितः ।
अङ्कद्वयस्यान्तर्विज्ञेयः शेषं विष्कम्भके यथा ॥
साहित्यदर्पण ६. ५-७॥
अङ्क— अङ्क इति रूढिशब्दो भावं रसैश्च रोहयत्यर्थान् ।
नानाविधानयुक्तो यस्मात् तस्माद् भवेदङ्कः ॥
यत्रार्थस्य समाप्तिर्यत्र च बीजस्य भवति संहारः ।
किञ्चिदवलग्नबिन्दुः सोऽङ्कः सदावगन्तव्यः ॥
सूत्रधार— नाट्योपकरणादीनि सूत्रमित्यभिधीयते ।
सूत्रं धारयतीत्यर्थे सूत्रधारो मतो बुधैः ॥
नेपथ्य— कुशीलवकुटुम्बस्य गृहं नेपथ्यमुच्यते ।
नटानां केशपरिग्रहस्थानम् ॥
कञ्चुकी— अन्तःपुरचरो राज्ञो विप्रो गुणगणान्वितः ।
सर्वकार्यार्थकुशलः कञ्चुकीत्यभिधीयते ॥
प्रकाशम्— सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यात् ॥
स्वगतम्— अश्राव्यं स्वगतं मतम् ॥
जनान्तिकम्— त्रिपताकाकरेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम् ।
अन्योन्यामन्त्रणं यत्स्यात्तज्जनान्ते तज्जनान्तिकम् ॥
अपवारितकम्— रहस्यं कथ्यतेऽन्यस्य परावृत्त्यापवारितम् ॥
आकाशभाषित— किं ब्रवीष्येवमित्यादि विना पात्रं ब्रवीति यत् ।
श्रुत्वेवानुक्त मत्येकस्तत् स्यादाकाशभाषितम् ॥
भरतवाक्य— भरतः नटस्तस्य प्रस्तुतानुकार्यभेदेन मङ्गलाशंसनतत्परं ।
वाक्यमित्यर्थः । निर्वहणसन्धेरन्त्यं प्रशस्तिरुपमङ्गलमिदम् ।
प्रशस्तिः शुभाशंसना ॥
परिशिष्ट-२
प्रतिमानाटक के छन्द
गेय वस्तु को छन्द, श्लोक या पद्य कहा जाता है। लौकिक संस्कृत के छन्दों
में साधारण रूप से ४ चरण या पाद होते हैं। ये छन्द तीन प्रकार के हैं—समवृत्त,
अर्धसमवृत्त, और विषमवृत्त। चारों चरणों में वर्णों या मात्राओं की संख्या समान
होने पर समवृत्त छन्द होते हैं। संस्कृत (लौकिक) के अधिकांश छन्द समवृत्त हैं।
पहले तथा तीसरे चरण में एवं दूसरे तथा चौथे चरण में वर्णों या मात्राओं की संख्या
समान होने पर अर्धसमवृत्त छन्द होते हैं। पुष्पिताग्रा आदि छन्द इसी प्रकार के हैं।
सभी चरणों में इनकी विषमता होने पर विषमवृत्त छन्द होता है। जैसे कि आर्या
छन्द है।
छन्दों में वर्णों या मात्राओं की गणना की जाती है। जिन छन्दों की रचना
वर्णों के अनुसार की जाती है, वे वर्णिक छन्द कहलाते हैं। जिनकी रचना मात्राओं
के अनुसार होती है, वे मात्रिक होते हैं। इन्द्रवज्रा आदि छन्द वर्णिक और आर्या
आदि छन्द मात्रिक हैं।
छन्दों की रचना में लघु तथा गुरु होने के क्रम की गणना होती है। इनमें
अ, इ, उ, ऋ तथा लृ स्वर लघु हैं और शेष गुरु हैं। परन्तु निम्न अवस्थाओं में
लघु स्वरों को भी गुरु समझा जाता है—
(१) यदि लघु स्वर के पश्चात् अनुस्वार, विसर्ग या संयुक्त वर्ण हो।
(२) यदि यह पाद का अन्तिम स्वर हो।
गणना के लिये लघु स्वर की एक मात्रा तथा गुरु स्वर की दो मात्रायें गिनी
जाती हैं। लघु का संकेत “।” चिह्न है तथा गुरु का संकेत “ऽ” चिह्न है।
वर्णिक छन्दों में वर्णों के गुरु-लघु के बोध के लिये गणों का उपयोग किया
जाता है। गणों की संख्या आठ है तथा उनमें लघु-गुरु वर्ण निम्न क्रम से होते हैं—
यगण । ऽ ऽ रगण ऽ । ऽ नगण । । ।
मगण ऽ ऽ ऽ जगण । ऽ । सगण । । ऽ
तगण ऽ ऽ । भगण ऽ । ।
इनको इस सूत्र से भी लिखा जाता है—
यमाताराजभानसलगा
छन्दों में यति होती है। यति का अभिप्राय है कि छन्द का गान करते हुये
उस स्थान पर विराम होता है। यति लम्बे छन्दों में होती है।
प्रतिमानाटक में निम्न प्रकार से छन्दों का प्रयोग किया गया है—
श्लोक संख्या
| नाम छन्द | प्रथम अङ्क | द्वितीय अङ्क | तृतीय अङ्क | चतुर्थ अङ्क | पञ्चम अङ्क | षष्ठ अङ्क | सप्तम अङ्क | योग |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| आर्या | २ | ७ | — | — | — | — | — | २ |
| अनुष्टुप् | ४, ६, ९, १०, ११, १२, १३, १५, १६, १७, १८, २०, २१, २३, २४, २६, २७, २८, ३१ | ३, ५, ६, ८, ९, १०, ११, १२, १५, १६, १७, १८, २० | ४, ५, ६, ८, १०, १२, १४, १६, १८, २०, २३, २४ | ३, ४, ५, ११, १६, १२, १४, १५, १६, २६, २८ | ६, ८, १२, १३, १४, १५, २०, २१, २२ | ५, ६, १०, ११, १३, १४, १५ | २, ५, ८, १२, १५ | ७५ |
| उपजाति | — | — | १५ | ६, १३ | ३, |
परिशिष्ट-३
'प्रतिमानाटक' की सूक्तियाँ और लोकोक्तियाँ
अंक श्लोक संख्या पृष्ठ संख्या
१. अनुचरति शशाङ्कं राहुदोषोऽपि तारा १ २५ ४०
२. अपरिहरणीयो महर्षि शापः ६ १६०
३. अलं गुरुजनापवादमभिधातुम् ४ १११
४. अलमतिस्नेहेन ४ १३८
५. अलमिदानीं व्रणे प्रहर्तुम् ४ १२६
६. अलमुपहतासु स्त्रीबुद्धिषु स्वमार्जवमुपक्षेप्तुम् १ २८
७. अल्पं तुल्यशीलानि द्वन्द्वानि सृज्यन्ते १ १६
८. अविज्ञातपुरुषविशेषा खलु वानराः ६ १८०
९. उपोपविश्य प्रवेष्टव्यानि नगराणि ३ ८०
१०. कष्टं वनं स्त्रीजनसौकुमार्यं समं लताभिः
विषमीकरोति ५ ३ १४३
११. का नाम माता पुत्रकस्यापराधं न मर्षयति ६ १६१
१२. किं क्षमा निर्मनस्विता १ १६ ३४
१३. किं ब्रह्मघ्नानामपि परेण निवेदनं क्रियते ? ४ ११३
१४. कुतः क्रोधो विनीतानाम् लज्जा व कृतचेतसाम् ६ ६ १७६
१५. गङ्गायमुनोर्मध्ये कुलदीव प्रवेशिता ३ १६ ६६
१६. गोपहीना गावो विलयं यान्ति ३ २३ १०४
१७. छायां परिहृत्य शरीरं न लङ्घयामि ५ १५१
१८. तिर्यग्योनयोऽप्युपकृतमवगच्छन्ति ६ १८०
१९. धन्या भूमिवर्तते यत्र सीता ५ १७ १६२
२०. न खलु एकाकिन्या हसितव्यम् १ १०
२१. न न्याय्यं परदोषमभिधातुम् ४ १११
२२. न व्याघ्रं मृगशिशवः धर्षयन्ति ५ १८ १७१
२३. नारीणां पुरुषाणां च निर्मर्यादो ध्वनिः । सुव्यक्तं
प्रभवार्मीति मूले देवेन ताडितम् १ ११ २५
२४. निम्नस्थलोत्पादको हि कालः ७ २००
२५. निर्दोषदृश्या हि भवन्ति नार्यो यज्ञे विवाहे
व्यसने वने च १ २६ ४४
२६. नृपतिहीना हि विलयं यान्ति ३ २३ १०४
२७. पतति स्रस्तवृक्षोऽप्रति भूमिं लता १ २५ ४८
सूक्तियाँ और लोकोक्तियाँ । २२३
२८ पिपासार्त्तोऽनुधावामि क्षीणतोयां नदीमिव ३ १० ६०
२९. पुरुषाणां मातृदोषो न दोषः ४ २१ १२६
३०. बहुदोषाण्यरण्यानि २ १५ ६२
३१. बहुवृत्तान्तानि राजकुलानि नाम १ १५, १८
३२ भर्तृ द्रोहादस्तु माताऽप्यमाता ३ १८ ६६
३३. भर्तृ नाथा हि नार्यः १ २५ ४०
३४. राज्यं नाम मुहूर्तंमपि नोपेक्षणीयम् ४ — १३८
३५. वार्धलस्तु प्रणामः स्यादमन्त्रितदैवतः ३ ५ ८१
३६. विधिरनतिक्रमणीयः २ ५८
३७. शरीरेऽरिः प्रहरति स्वजनो हृदये १ १२ २६
३८. सर्वं श्रद्धया दत्तं श्राद्धम् ५ १५१
३९. सर्वशोभनीयं सुरूपं नाम १ १२
४०. सर्वोऽपिमृदुः परिभूयते १ १८ ३३
४१. सुलभापराधः परिजनो नाम १ ११
४२. यः पुत्रः कुरुते पितुर्यदि वचः कस्तत्र भोः
विस्मयः १ ५ १६
४३. हस्तस्पर्शो हि मातृणामजलस्य जलाञ्जलिः ३ १२ ६२
परिशिष्ट-४
श्लोकानुक्रमणिका
अङ्क श्लोक
अक्षोभ्यः क्षोभितः केन १ १७
अङ्गं मे स्पृश कौसल्ये २ १८
अत्र रामश्च सीता च ४ ४
अद्य खल्वगच्छामि ४ १२
अद्यैव यास्यामि पुरीमयोध्याम् ७ १४
अधिगतनृपशब्दं धार्यमाणातपत्रम् ७ १२
अनपत्या वयं रामः २ ८
अनुचरति राहुदोषेऽपितारा १ २५
अन्वास्यमानश्चिरजीवदोषैः ३ १५
अयं ते दयितो भ्राता ४ ११
अयं सैन्येन महता ७ ५
अयं हि पतितः कोऽपि ३ १४
अयममरपतेः सखा दिलीपो २ २१
अयशसि यदि लोभः कीर्तयित्वा ३ २१
अपि सुगुण ममापि त्वत्प्रसूतिः ४ २१
अयोध्यामटवीभूताम् ३ १०
असुरसमरदक्षैर्वज्रसंघृष्ट ४ १०
अहं पश्चात् प्रवेक्ष्यामि ४ १५
अहं हि दुःखमत्यन्तं २ ६
अहो बलमहो वीर्यम् ५ १४
आदर्शो वल्कलानीव १ ६
आपृच्छ पुत्रकृतकान् हरिणान् ५ ११
आरब्धे पटहे स्थिते गुरुजने १ ५
अशावन्तः पुरे पौराः ४ २८
इदं गृहं तत् प्रतिमानपस्य न। ३ १३
इदं तत् स्त्रीमयं तेजो ४ १४
इदानीं भूमिपालेन १ ४
इयं स्वयं गच्छतु मानहेतो १ १३
इयं हि नीलोत्पलदामवर्चसा ६ १
श्लोकानुक्रमणिका । २२५
अङ्क श्लोक
इयमेका पृथिव्यां हि ५ ८
इहं स्थास्यामि देहेन ४ १६
उभयस्यास्ति सान्निध्यम् ५ ६
एतदार्याभिषेकेण ७ १३
एते ते देवतानामसुरपुरवधे ३ ७
एते भृत्याः स्वानि कर्माणि हित्वा? २ १३
कंप्यर्थं चिरं ध्यात्वा २ १७
कर्णौ त्वरापहृतभूषणभुग्नपाशौ १ ८
कस्यासौ सदृशतरः स्वरः पितुर्मे ४ ६
कीमं देवतमित्येव ३ ५
कालेखल्वागतादेव्यः ३ १२
कुतः क्रोधो विनीतानाम् ६ ६
कृतान्तशल्याभिहते शरीरे ५ ४
कृत्वास्ववीर्यसदृशं परमं प्रयत्नम् ६ ४
क्रमप्राप्ते हृते राज्ये १ १६
क्व ते ज्येष्ठो रामः प्रियसुत २ १४
गच्छन्ति तुष्टिं खलु दैवतानि ५ ५
गतो रामः प्रियं तेऽस्तु २ २०
गत्वा तु पूर्वमय-मार्यनिरीक्षणार्थम् ६ ७
गत्वा पूर्वं स्वसैन्यैरभिसरिसमये ४ १७
गुरोर्मे पादशुश्रूषाम् १ २७
गोपहीना यथा गावो ३ २३
घंतः स्पष्टो धरिः समदवृषभ ४ ७
चरति पुलिनेषु हंसी कासांशुक० १ २
चीरमात्रोत्तरीयाणाम् १ ३१
छत्रं सव्यजनं सनन्दिपरहं भद्रासनम् १ ३
जय नरवर जयः स्याद् द्वितीय ७ १
तं चिन्तयामि नृपतिं सुरलोकयातम् ४ २२
तं स्मृत्वा शुल्कदोषं भवतु ३ ११
तत्र यास्यामि यत्रासौ ३ २४
तपः सङ्ग्रामकवचम् १ २५
तवैव पुत्रः सत्पुत्रो २ १०
तातस्यैतानि भाग्यानि ५ १३
ताते धनुर्न मयि सत्यमवेक्षमाणे ४ २२
२२६ ] प्रतिमानाटकम्
अङ्कः श्लोकः
तीर्थोदकेन मुनिभिः स्वयमाहृतेन ७ ६
तेतोक्तं रुदितस्यान्ते ६ १५
तैस्तपिताः सुतफलं पितरो लभन्ते ५ १०
तैस्तैः प्रवृद्धविषयैर्विषमैर्विमुक्तम् ७ ६
त्यक्त्वा तां गुरुणा मया च रहिताम् ५ १
त्यक्त्वा स्नेहं शीलसङ्क्रान्तदोषैः ३ १८
त्रैलोक्यं दग्धुं कामेव १ २१
त्वया राज्यैषिण्या नृपतिरसुभि ३ २३
दैत्येन्द्रमानमथनस्य नृपस्य पुत्रो ४ २
द्रुमा धावन्तीव द्रुतरथगति ३ ३
धन्याः खलु वने वाताः २ १२
नरपतिनिधनं भवत्प्रवासम् ४ १८
नरपतिनिधनं मयानुभूतम् ६ ८
नागेन्द्राः यवसाभिलासविमुखाः २ २
नारीणां पुरुषाणां च १ ११
नियतमनियतात्मा ५ ७
निर्घृणश्च कृतघ्नश्च ४ ५
निर्योगाद् भूषणान्माल्यात् १ २६
पक्षाभ्यां परिभूय वीर्यविषयम् ६ ३
पतत्युत्थाय चोत्थाय २ ३
पतितमिव शिरः पितुः पादयोः ३ ३
पादोपमुक्तौ तव पादुके म ४ २५
पितुः प्राणपरित्यागम् ३ ४
पितुर्नियोगादहमागतो वनम् ४ २०
पितुर्मे को व्याधिः हृदयपरितापः ३ १
पितुर्मे नोरसो पुत्रो ३ १६
पित्रा च बान्धवजनेन च विप्रयुक्तो ६ १२
प्रख्यातसद्गुणगणः प्रतिपक्षकाल ६ ६
फलानि दृष्ट्वा दर्भेषु ५ ६
बलादेष दशग्रीवः ५ २१
भग्नः शक्रः कम्पतो वित्तनाथः ५ १७
भरतो वा भवेद् राजा १ २०
भ्रमति सलिल वृक्षावर्ते सफेन ५ २
मङ्गलाद्येन मा दद्यात् १ २४
श्लोकानुक्रमणिका [ २२७
अङ्क श्लोक
मदभुजाकृष्टनिस्त्रिंश ५ २२
मम मातुः प्रियं कर्तुम् ४ ३
मम मातुश्च मातुश्च ३ १६
माययापहृते रामे ५ १५
मा स्वयं मन्युमुत्पाद्य १ १०
मुखमनुपमं त्वार्यस्याभ्रंशशाङ्क ४ ८
मेरुश्चलान्नैव युगक्षयसन्निकर्षे २ १
यः स्वराज्यं परित्यज्य ६ १३
यत्कृते महति क्लेशे १ २३
यत्सत्यं यदि तोषितोऽस्मि भवता ४ २३
यथा रामश्च जानक्या ७ १५
यदि न सहसे राज्ञो मोहं धनुः १ १८
यस्याः शक्रसमो भर्ता १ १३
यावद् भविष्यति भवन्नियमात्रसानम् ४ २४
युद्धे येन सुराः सदानवगणाः ५ १६
येन प्राणाश्च राज्यं च ३ ८
योऽस्याः करः श्राम्यति दर्पणेऽपि ५ ३
योऽहमुत्पतितो गगने ५ २०
रघोश्चतुर्थोऽयमजात् तृतीयः ४ ६
रामं वा शरणमुपेहि लक्ष्मणं वा ५ १८
रामलक्ष्मणयोर्मध्ये २ १५
रामेणापि परित्यक्तो २ ५
राज्ये त्वामभिषिच्य सन्नरपते २ १६
रेणुः समुत्पतति लोध्रसमानगौरः ७ ४
वक्षः प्रसारय कपाटपुटप्रमाणम् ४ १६
वक्षः प्रसारय कवाटपुटप्रमाणम् ७ ७
वक्तव्यम् किञ्चिदस्मासु ३ ६
वनगमननिवृत्तिः पार्थिवस्यैव १ १४
वयमयशसा चीरेणार्यो ३ १७
वल्कलैर्हृतराज्यश्रीः ३ २०
विचेष्टमानेव भुजगाङ्गना ६ २
विलपसि किमिदं विशालनेत्रे ५ १६
विविधैर्व्यसनैः क्लिष्टम् ७ ८
वेलामिमां मत्तगजेन्द्रकीर्णां ६ १६
२२८ ] प्रतिमानाटकम्
अङ्क श्लोक
वैरं मुनिजनस्यार्थे ६ ११
शत्रुघ्नलक्ष्मणगृहीतघटेऽभिषेके १ ७
शरीरेऽरिः प्रहरति १ १२
शुल्के विपणितं राज्यं १ १५
शून्यः प्राप्तो यदि रथो २ ११
शोकदैववचनाद् राज्ञा १ १६
श्रद्धेयः स्वजनस्य पौररुचितो ४ २७
श्रुत्वा तं वनगमनं वधूसहायं १ ३०
सकृत् स्पृशामि वा रामम् २ १६
स्वैरवीति सीतेति च जानकीति ७ ३
सत्यसन्ध जितक्रोध २ ६
समं बाष्पेण पतत । १ ६
समुदितबलवीर्यं रावणं ७ २
सीताभवः पातु सुमन्त्रतुष्टः १ १
सुग्रीवो भ्रंसितो राज्याद् ६ १०
सुचिरेणापि कालेन ४ २६
सूर्य इवगतो रामः २ ७
सौवर्णान् वा मृगांस्तान् मे ५ १२
स्वर्गं गते नरपतौ सुकृतानुयात्रे ४ १
स्वर्गेऽपि तुष्टिमुपगच्छ विमुञ्च दैन्यम् ७ ११
स्वैरं हि पश्यन्तु कलत्रमेतद् १ २६
हत्वा रिपुंप्रभवमप्रतिमं तमोघम् ७ १०
हन्त भोः सत्वयुक्तानाम् ६ १४
हा वत्स राम जगतां नयनाभिराम २ ४
हृदय भव सकामं यत्कृते ३ ६
हृदयस्थितशोकाग्नि ६ ५
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
Quiz Time
मुंडिका उपनिषद (सत्यमेव जयते)
लक्ष्यदीप का क्षेत्रफल — 32 Sq. K.m
भारत का सम्राट जिसके अंग रक्षक
टुकड़ी में महिलाएँ थी
(युनानी म...
चन्द्रगुप्त
वक्त किसी के रोके रोकता नही