प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)
Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa
महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा
पृष्ठ 275, कुल 296 में से
संदर्भ में पढ़ेंसप्तमोऽङ्कः [ २११
कातिशयोक्ति है। "शौर्यमयैः मयूखैः" में शौर्य उपमेय पर मयूख उपमान का आरोप
होने से रूपक अलङ्कार है ।
(ततः प्रविशति कृताभिषेको रामः सपरिवारः)
रामः--(विलोक्य आकाशे) भोस्तात !
स्वर्गेऽपि तुष्टिमुपगच्छ विमुञ्च दैन्यं
कर्म त्वयाभिलषितं मयि यत् तदेतत् ।
राजा किलास्मि भुवि सत्कृतभारवाही
धर्मेण लोकपरिरक्षणमभ्युपेतम् ॥११॥
[अन्वयः-स्वर्गे अपि तुष्टिम् उपगच्छ । दैन्यं विमुञ्च । त्वया मयि यत् कर्म
अभिलषितं तद् एतत् । भुवि सत्कृतभारवाही किल राजा अस्मि । धर्मेण लोकपरि-
रक्षणम् अभ्युपेतम् ॥११॥]
हिन्दी-रूपान्तर—
(तदनन्तर राज्याभिषेक करके परिवार सहित राम प्रवेश करते हैं।)
राम-(आकाश में देखकर) हे तात !
अर्थ [श्लोक ११]— स्वर्ग में भी आप सन्तोष को प्राप्त करें। आपने मेरे
प्रति जिस राज्याभिषेक रूपी कार्य की इच्छा की थी, वह यह पूरा हो गया है।
पृथिवी पर सत्कर्मों के भार का वहन करने वाला मैं निश्चय से राजा हो गया हूँ।
धर्म के अनुसार मैंने प्रजाजनों की रक्षा करना स्वीकार कर लिया है ॥११॥
संस्कृत-व्याख्या--स्वर्गे अपि स्वर्गस्थितोऽपि भवान् तुष्टिं सन्तोषम् उपगच्छ
प्राप्नुहि । वनवासानिवृत्तस्य मे राज्याभिषेकजन्यानन्दं लभस्व । दैन्यं दीनभावं
विमुञ्च परित्यज । मनोरथस्य अपूरणेन यत्ते दैन्यं सञ्जातं तद् विजहि । त्वयामयि
रामे यत् कर्म राज्याभिषेकरूपं कार्यम् अभिलषितम् इष्टमासीद्, तद् एतत् कर्म मम
राज्याभिषेकात् तु सम्पूर्णतां गतम् । भुवि पृथिव्याम् अहं सत्कृतभारवाही सत्कृतानां
पुण्यकर्मणां भारं धुरं वहति धारयति इति तादृशः किल निश्चयेन राजा अस्मि । अहं
राजपर्द प्राप्य सत्कर्माण्येव करिष्यामि तेषां च रक्षां करिष्यामि । धर्मेण धर्मानुसारं
न्यायपूर्वकं लोकपरिरक्षणं लोकानां प्रजानां परिरक्षणं परित्राणं मया अभ्युपेतं
स्वीकृतम् । न्यायानुसारं प्रजानां रक्षां विधास्यामि ॥११॥
व्याकरण--स्वः इति गीयते = स्वर् + √गै + क = स्वर्ग । √तुष् + क्तिन्
= तुष्टि । दीनस्य भावः = दीन + ष्यञ् = दैन्य । सत्कृतानां भारं वहति = सत्कृत +
भार + √वह + णिनि = सत्कृतभारवाहिन् । अभि + उप + √इ + क्त = अभ्युपेत ।
छन्दः—वसन्ततिलका ।