प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

२१२ ] प्रतिमानाटकम्
भरतः- अधिगतनृपशब्दं धार्यमाणातपत्रं
विकसितकृतमौलि तीर्थतोयाभिषिक्तम् ।
गुरुमधिगतलीलं वन्द्यमानं जनौघै-
र्नवशशिनमिवार्यं पश्यतो मे न तृप्तिः ॥१२॥
[अन्वयः-अधिगतनृपशब्दं धार्यमाणातपत्रं विकसितकृतमौलि, तीर्थतोयाभि-
षिक्तम् अधिगतलीलं, जनौघैः वन्द्यमानं गुरुं नवशशिनम् इव आर्यं पश्यतः मे
तृप्तिः न ॥१२॥]
हिन्दी रूपान्तर-
भरत--
अर्थ [श्लोक १२]-'राजन्' इस पद को प्राप्त करने वाले, राजछत्र को
धारण करने वाले, सिर को ऊंचा उठाकर मुकुट को धारण करने वाले, तीर्थों के
जलों से अभिषेक किये गये, राजकीय शोभा को प्राप्त करने वाले, प्रजाजनों से
वन्दना किये जाते हुये, बड़े भाई, नवोदित चन्द्रमा के समान प्रकाशमान आर्य को
देखते हुये मुझको तृप्ति नहीं हो रही ॥१२॥
संस्कृत-व्याख्या-अधिगतनृपशब्दं अधिगतः संप्राप्तः नृपः राजा इति शब्दः
वाच्यता येन तादृशं राजपदावभूषितं, धार्यमाणातपत्रं धार्यमाणं शिरसि समालम्बितम्
आतपत्रं राजच्छत्रं यस्य तादृशं राजच्छत्रधारकं, विकसितकृतमौलिं मुकुटधारणेन
विकसितः समुन्नतः कृतः विहितः मौलिः मूर्धा येन तादृशं किरीटेन समुन्नतमूर्धानम्,
तीर्थतोयाभिषिक्तं तीर्थजलैः कृतराज्याभिषेकम् अधिगतलीलम् अधिगता आसादिता
लीला राजशोभा येन तादृशं राजकीयश्रीवन्तं, जनौघैः जनानां प्रजानाम् ओघैः समूहैः
वन्द्यमानम् अभिवाद्यमानं गुरुं ज्येष्ठभ्रातरं नवशशिनं नवोदितचन्द्रमसमिव कान्ति-
शालिनं जनप्रह्लादनं च आर्यं रामं पश्यतः अवलोकयतः मे मम भरतस्य तृप्तिः
तुष्टिः न जायते । पुनः पुनरप्यहं तमवलोकयेयमिति मे मनसोऽभिलाषः ॥१२॥
व्याकरण-धार्यमाणम् आतपत्रं येन तम्=धार्यमाणातपत्रम् । √धृ+
णिच्+शानच् = धार्यमाण । तीर्थानां तोयैः अभिषिक्तम् = तीर्थतोयाभिषिक्तम् । तवे
पूत्यै याति √तु+विच्+√या+क=तोय । अथवा, तु+यत् = तोय । अभि+
√सिञ्च्+क्त=अभिषिक्त ।
छन्दः-मालिनी ।
अलङ्कार-उपमा, उदात्त और परिकर । नवशशी उपमान, आर्य
उपमेय, इव उपमावाचक, पश्यतो मे न तृप्तिः साधारण धर्म हैं। पूर्णोपमा है । राम
के अतिशय गुणों का वर्णन करने से उदात्त अलङ्कार है । साभिप्राय विशेषणों का
प्रयोग करने से परिकर अलङ्कार है ।
शत्रुघ्नः- एतदार्याभिषेकेन कुलं मे नष्टकल्मषम् ।
पुनः प्रकाशतां याति सोमस्येवोदये जगत् ॥१३॥