प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)
Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa
महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा
पृष्ठ 281, कुल 296 में से
संदर्भ में पढ़ेंपरिशिष्ट-१
कुछ विशिष्ट नाट्यशास्त्रीय पारिभाषिक शब्दों के लक्षण
प्रतिमानाटक में आये हुये पारिभाषिक शब्दों की व्याख्या उस-उस स्थल पर
की जा चुकी है । अतः यहाँ केवल संस्कृत में लक्षणमात्र दिये गये हैं ।
रूपक— अवस्थानुकृतिर्नाट्यं रूपं दृश्यतयोच्यते ।
रूपकं तत्समारोपात् ॥ दशरूपक १.७॥
रूपक के भेद— नाटकमथप्रकरणं भाणव्यायोगसमवकारडिमाः ।
ईहामृगाङ्कवीथ्यः प्रहसनमिति रूपकाणि दश ॥
साहित्यदर्पण ॥
नाटक— प्रख्यातवस्तुविषयं प्रख्यातोदात्तनायकं चैव ।
राजर्षिवंश्यचरितं तथैव दिव्याश्रयोपेतम् ॥
नानाविभूतिभिर्युतमृद्धिविलासादिगुणैश्चैव ।
अङ्कप्रवेशकाढ्यं भवति हि नाटकं नाम ॥
भरतनाट्यशास्त्र १८.१०--११॥
नायक— नेता विनीतो मधुरस्त्यागी दक्षो प्रियंवदः।
रक्तलोकः शुचिर्वाग्मी रूढवंशः स्थिरो युवा ॥
बुद्ध्युत्साहस्मृतिप्रज्ञाकलामानसमन्वितः ।
शूरो दृढश्च तेजस्वी शास्त्रचक्षुश्च धार्मिकः ॥
दशरूपक २. १--२ ॥
नायकों के भेद— धीरोदात्तो धीरोद्धतस्तथा धीरललितश्च ।
धीरप्रशान्त इत्ययमुक्तः प्रथमश्चतुर्भेदः ॥
साहित्यदर्पण ३.३॥
धीरोदात्त नायक— अविकत्थनः क्षमावानतिगम्भीरो महासत्त्वः ।
स्थेयान्निगूढमानो धीरोदात्तो दृढव्रतः कथितः ॥
साहित्यदर्पण ३.३१॥