न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

२८ न्यायमञ्जर्याम्
सीति, भोः साधो नात्र पृथग्ग्रहणमुपयुज्यते तद्बुद्ध्यनवभासमात्रेणैव तद्विरोध-
सिद्धेः, विरुद्धं हि तदुच्यते यत्तस्मिन् गृह्यमाणे न गृह्यते तदिदमग्रहणमेव वि-
रोधावहमिति न पृथग्ग्रहणमन्वेषणीयम्, एवमितरेतरपरिहारव्यवस्थितानाम-
र्थानां न तृतीयो राशिरस्तीति सर्वथा सिद्धं विषयद्वैविध्यम्, एवमेव सद्-
सन्नित्यानित्यक्रमयौगपद्यादिषु प्रकारान्तरपराकरणमवगन्तव्यम्, तत्र प्रत्यक्षे
स्वलक्षणामनि विषये प्रत्यक्षं प्रवर्त्तते, परोक्षे तु सामान्याकारे ऽनुमानमिति ।
प्रमाणद्वयसिद्धे च विषयद्वयवेदने ।
वद कस्यानुरोधेन तृतीयं मानमिष्यताम् ॥
न चास्मिन्नेव परोक्षे सामान्यात्मनि विषये ऽनुमानमिव शब्दाद्यपि प्रमा-
णान्तरं प्रवर्त्तते इति वक्तुं युक्तम्, एकत्र विषये विरोधविफलत्वाभ्यामनेकप्र-

प्रमाणप्रकरणम् २९
अपि च--
अन्यदेवेन्द्रियग्राह्यमन्यः शब्दस्य गोचरः ।
शब्दात्प्रत्येति भिन्नाक्षो न तु प्रत्यक्षमीक्ष्यते ॥
आह च--
अन्यथैवाग्निसम्बन्धाद्दाहं दग्धो ऽभिमन्यते ।
अन्यथा दाहशब्देन दाहार्थः सम्प्रतीयते ॥
तस्मादुक्तेन वर्त्मना विषयद्वैविध्यनिश्चयान्न तृतीयं प्रमाणमस्ति, न च
संप्लव इति,
बौद्धाभिमतप्रमाणद्वैविध्यनिराकरणम् ।
अत्राभिधीयते--
यत्तावदिदमाख्यायि राश्यन्तरनिराकृतौ ।
प्रत्यक्षस्यैव सामर्थ्यमित्येतन्नोपपद्यते ॥
पूर्वापरानुसन्धानसामर्थ्यरहितात्मना ।
भारः कथमयं वोढुमविकल्पेन पार्यते ॥
विकल्पाः पुनरुत्प्रेक्षामात्रनिष्ठितशक्तयः ।
तेभ्यो वस्तुव्यवस्थायाः का कथा भवतां मते ॥
अथ वा भवतु नाम नीलादावुक्तेन प्रकारेण राश्यन्तरनिराकरणं प्रत्यक्ष-
परोक्षनिर्णये तु नैष प्रकारो योजयितुं शक्यते, विषये हि प्रवृत्तं प्रत्यक्षं विषय-
स्वरूपमेव परिच्छिनत्ति न पुनस्तस्य प्रत्यक्षतामपि, नीलमिदमिति हि सम्वे-
द्यते न पुनः प्रत्यक्षमिदमिति, तथा हि-किमिदं विषयस्य प्रत्यक्षत्वं नाम कि-
मक्षविषयत्वम् उताक्षज्ञानविषयत्वमिति, तत्राक्षविषयत्वं तावदन्वयव्यति-
रेकसमधिगम्यमेव न प्रत्यक्षगम्यम् , तथा ऽऽह भट्टः--
न हि श्रावणता नाम प्रत्यक्षेणावगम्यते ।
नान्वयव्यतिरेकाभ्यां ज्ञायते बधिरादिषु ॥ (१)इति ।
अक्षज्ञानकर्मत्वमपि प्रत्यक्षत्वं तदानीं परिच्छेत्तुमशक्यमेव विषयप्रति-
भासकाले तत्प्रतिभासस्याप्रतिभासात्, तद्ग्रहणमन्तरेण च तत्कर्मताग्रहणास-
म्भवात् , कथं पुनर्विषयग्रहणकाले तज्ज्ञानस्यानवभासः, नैव युगपदाकारद्वितयं
प्रतिभासते, इदं ज्ञानमयं चार्थ इति भेदानुपग्रहात्, एकश्चायमाकारः प्रतिभा-
समानो ग्राह्यस्यैव भवितुमर्हति न ग्राहकस्येति वक्ष्यते ।
ननु च नागृहीतं ज्ञानमर्थप्रकाशनकुशलं भवतीत्याहुरप्रत्यक्षोपलम्भस्य
नार्थदृष्टिः प्रसिध्यतति, प्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टिरुपलम्भ एव प्रत्यक्ष इति
( १ ) श्लोकवार्तिके अनुमानपरिच्छेदे ६० ।

३० न्यायमञ्जर्याम्
द्वितीयाकारानवभासात्कुतो ऽर्थदृष्टिः, यदि च गृहीतं ज्ञानमर्थं प्रकाशयेन्न द्वयीं
गतिमतिवर्त्तेत तद्धि ज्ञानं ज्ञानान्तरग्राह्यं वा भवेत्स्वप्रकाशं वा, ज्ञानान्तर-
ग्राह्यत्वे ऽनवस्था मूलक्षतिकरी चेयमित्यन्धमूकं जगत्स्यादुपलम्भप्रत्यक्षतापूर्वक-
कार्यप्रत्यक्षवादिनः, नापि स्वप्रकाशं ज्ञानं ज्ञेयत्वान्नीलपीतादिवत्, विस्तर-
तस्तु स्वप्रकाशं विज्ञानं विज्ञानवादिनिराकरणे निराकरिष्यामः,
न च ज्ञानस्याप्रत्यक्षतायां तदुत्पादानुत्पादयोरविशेषादज्ञत्वं सर्वज्ञत्वं वा
परिशङ्कनीयम्, विज्ञानोत्पादमात्रेण ज्ञातुर्ज्ञातृत्वसिद्धेः, विषयप्रकाशस्वभाव-
मेव ज्ञानमुत्पद्यते इति कथमुत्पन्नमनुत्पन्नान्न विशिष्यते, यथा च नीलादिविष-
यज्ञानोत्पत्त्या ऽस्य ज्ञातृत्वं तथा सुखादिविषयज्ञानोत्पत्त्या भोक्तृत्वमिति
तत्रापि नातिप्रसङ्गः, तस्माद्विषयविज्ञानकाले तद्विज्ञानग्रहणान्न तत्कर्मत्वकृतं
विषयप्रत्यक्षत्वमवभासते तदप्रतिभासे च न परोक्षान्यव्यवच्छेदो न च तृतीयप्र-
कारासात्त्वसूचनमिति कथं प्रत्यक्षं विषयद्वित्वसिद्धौ प्रमाणम्—
यच्चानुमानमप्युक्तं विषयद्वयसिद्धये ।
तत्प्रत्यक्षपरिच्छिन्नतद्विरोधनिबन्धनम् ॥
विरोधबोधसामर्थ्यं प्रत्यक्षस्य च दूषितम् ।
तदग्रहे च तन्मूलमनुमानं न सिध्यति ॥
एवं च विषयद्वित्वसाधनानुपपत्तितः ।
तत्कृतस्त्यज्यतामेष प्रमाणद्वित्वदोहदः ॥
अथ वा सत्यपि विषयद्वैविध्ये सामग्रीभेदात्फलभेदाच्च प्रमाणभेदो भवन्क-
थमपाक्रियते—
अन्ये एव हि सामग्रीफले प्रत्यक्षाल्लिङ्गयोः ।
अन्ये एव च सामग्रीफले शब्दोपमानयोः ॥
इति वक्ष्यामः ।
तेन तद्भेदादपि प्रमाणभेदसिद्धेर्न द्वे एव प्रमाणे, एतेन त्रीणि प्रमाणानीति
सांख्यव्याख्याता ऽपि तत्संख्या प्रत्याख्याता, सामग्रीफलभेदेनोपमानस्य चतु-
र्थप्रमाणस्य प्रतिपादयिष्यमाणत्वादिति ।
बौद्धनिराकृतप्रमाणसंप्लवसमर्थनम्—
यत्पुनरेकस्मिन्विषये ऽनेकप्रमाणप्रसरं निरस्यता सौगतेन संप्लवपराकर-
णमकारि तदपि मतिमोहविलसितम् , असति संप्लवे ऽनुमानप्रामाण्यप्रतिष्ठा-
पनानुपपत्तेः,
न ह्यविज्ञातसम्बन्धं लिङ्गं गमकमिष्यते ।
सम्बन्धधीश्र्च सम्बन्धिद्वयावगतिपूर्विका ॥

प्रमाणप्रकरणम् ३१
सामान्यात्मकसम्बन्धिग्रहणं चानुमानतः ।
तस्मादेव यदीष्येत व्यक्तमन्योन्यसंश्रयम् ॥
अनुमानान्तराधीना सम्बन्धग्रहपूर्विका ।
सम्बन्धाधिगतिर्न स्यान्मन्वन्तरशतैरपि ॥
तेन दूरे ऽपि सम्बन्धग्राहकं लिङ्गलिङ्गिनोः ।
प्रत्यक्षमुपगन्तव्यं तथा सति च संप्लवः ॥
तन्नैतत्स्यादविदितसौगतकृतान्तानामेतच्चोद्यम, ते हि—
विकल्पविषये वृत्तिमाहुः शब्दानुमानयोः ।
तेभ्यः सम्बन्धसिद्धौ च नानवस्था न संप्लवः ॥
तथा हि-दर्शनसमनन्तरोत्पद्यद्यवाप्रदर्शनच्छायाऽनुरज्यमानवपुषो विकल्पाः
प्रत्यक्षायन्ते तदुल्लिखितकाल्पनिकतदितरपरावृत्तिस्वभावसामान्याकारप्रविष्टो
ऽयमनुमानव्यवहारः, पारम्पर्येण मणिप्रभामणिबुद्धिवत्तन्मूल इति तत्प्राप्तये
ऽवकल्पते न पुनः प्रत्यक्षैकसमधिगम्यं वस्तु स्पृशति इति कुतः संप्लवः कुतो
वा ऽनवस्था ।
तदेतद्वञ्चनामात्त्रम् -- यो हि(१) तादात्म्यतदुत्पत्तिस्वभावः प्रतिबन्ध इष्यते
स किं वस्तुधर्मो विकल्पारोपिताकारधर्मो वा तत्र नायमारोपितधर्मो भवितुम-
र्हति, वस्तु वस्तुना जन्यते वस्तु च वस्तुस्वभावं भवेत् , तस्माद्वस्तुधर्मः प्रति-
बन्धः, विकल्पैश्च वस्तु न स्पृश्यते तत्प्रतिबन्धश्च निश्चीयते इति चित्रम्,
इदं च स्वभाषितं वस्तुनोः प्रतिबन्धस्तादात्म्यादि गम्यगमकत्वं च विकल्पारो-
पितयोरपोह्योस्तदेवमन्यत्र प्रतिबन्धो ऽन्यत्र तद्ग्रहणोपायो ऽन्यत्र प्रतीतिर-
( १ ) यो हीति । बौद्धा हि तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामेव व्याप्तिरिति मन्यन्ते त-
दुक्तं वाचस्पतिमिश्रपादैस्तात्पर्यटीकायाम् 'केचिदविनाभावं तादात्म्यतदुत्पत्तिनि-
बन्धनानुमानाङ्गमाहुः द्विविधो ह्यर्थः प्रत्यक्षश्च परोक्षश्च तत्र यो बुद्धौ साक्षादात्मीयं
रूपं निवेशयति स प्रत्यक्षः स हि स्वविषयाया बुद्धेर्जनकः इति तमन्तरेण बुद्धिश्चात्मान-
मनासादयन्ती तस्य सत्तां निश्चाययतीति युक्तम् परोक्षस्तु बुद्धौ साक्षात्स्वरूपोपधान-
रहितोऽयुक्तप्रतिपत्तिरेव न चान्यदर्शनेऽन्यकल्पना युक्ता अतिप्रसङ्गात् नान्तरीयकत्या
तु अन्योऽप्यन्यं गमयेत् स हि प्रतिबद्धस्वभावो यथाविधः सिद्धस्तथाविधसन्निधानं
सूचयति स च प्रतिबन्धो न दर्शनमात्रावसेयस्तथासति स श्यामो मैत्रतनयत्वात् परि-
दृश्यमानमैत्रतनयस्तोमवदित्यनुमानं स्यात् इहापि स्तो दर्शनादर्शने तस्मात्तादात्म्य-
तदुत्पत्तिनिबन्धन एव प्रतिबन्धः ( व्याप्तिः ) यदाह—
कार्यकारणभावाद्वा स्वभावाद्वा नियामकात् ।
अविनाभावनियमोऽदर्शनान्न न दर्शनात्' ॥ इति ।

न्यत्र प्रवृत्तिप्राप्ती इति सर्वं कैतवम् , न च दृश्यसंस्पर्शशून्यात्मनां विकल्पानां
दर्शनच्छाया का चन संभवतीदन्ताग्राहित्वस्पष्टत्वाद्यपि वस्तुस्पर्शरहितमकि-
ञ्चित्करमप्रमाणत्वानपायात् ।
अप्रमाणपरिच्छिन्नः प्रतिबन्धश्च तत्त्वतः ।
न परिच्छिन्न एवेति ततो मिथ्या ऽनुमेयधीः ॥
अथाभिमतमेवेदं बुद्ध्यारूढत्ववर्णनात् ।
हन्त तात्त्विकसंबन्धसाधनव्यसनेन किम् ॥
यथा च सामान्यविषये प्रत्यक्षाभ्युपगममन्तरेण संबन्धग्रहणमघटमान-
मिति विसंष्ठलमनुमानम् , एवमवगतसंबन्धस्य द्वितीयलिङ्गदर्शनमपि दुरुपपा-
दमिति ततो ऽपि संप्लवापलापिनामनुमानमुत्सीदेत् ।
न ह्यसाधारणांशस्य लिङ्गत्वमुपपद्यते ।
विना न चानुमानेन सामान्यमवगम्यते ॥
सैवानवस्था तत्रापि तदेवान्योन्यसंश्रयम् ।
स एव च विकल्पानां सामर्थ्यशमनक्रमः ॥
अतः संबन्धविज्ञानलिङ्गग्रहणपूर्वकम् ।
अनुमानमनिन्हुत्य कथं संप्लवनिह्नवः ॥
अपि च विषयद्वैविध्यसिद्धावपि प्रत्यक्षानुमाने एव परस्परमपि संप्लवे-
याताम् । यतः—
प्रत्यक्षत्वं परोक्षो ऽपि प्रत्येक्षो ऽपि परोक्षताम् ।
देशकालादिभेदेन विषयः प्रतिपद्यते ॥
क्षणभङ्गं निषेत्स्यामः संतानो यश्च कल्पितः ।
दर्शितप्राप्तिसिद्ध्यादौ संप्लवे ऽपि स तादृशः ॥
यदपि जात्यादिविषयनिषेधनमनोरथैः संप्लवपराकरणमध्यवसितं तत्र
जात्यादिसमर्थनमेवोत्तरीकरिष्यते ।
तावकेर्दूषणगणैः कालुष्यमपनीयते ।
तद्वानवयवी जातिरिति वात्तकभद्रिका ॥
यदपि विरोधवैफल्याभ्यां न संप्लव इत्युक्तं तत्र वैफल्यमनधिगतार्थगन्तृ-
त्वविशेषणादिवारणेनैव प्रतिसमाहितम्, विरोधोऽपि नास्ति पूर्वज्ञानोपमर्देन
नेदं रजतमितिवदुत्तरज्ञानानुत्पादात्, अनेकधर्मविसरविशेषितवपुषि धर्मि-
णि कदा चित्केन चित्कश्चिन्निश्चीयते धर्मविशेष इति को विरोधार्थः ।
यदपि प्रत्यक्षस्य शब्दलिङ्गयोश्च समानविषयत्वे सति सदृशप्रतीतिजनक-
त्वमाशङ्कितं तत्र के चिदाचक्षते विषयसाम्ये ऽप्युपायभेदात्प्रतीतिभेदो भवत्येव
दूराविदूरदेशव्यवस्थितपदार्थप्रतीतिवत् ।

aa-matra? Look at the width: शे (normal), then ष is normal width. Then there is an aa-matra? No, the next letter is सा. सा consists of स + ा.
Wait, then why did the user prompt or someone think "विशेषासाक्षात्कारणम्"?
Ah! In the prompt, the user didn't write it, I was reading it!
Let's look with fresh eyes at the original print:
स-क-ल-वि-शे-ष-सा-क्षा-त्-का-र-ण-म्
Wait, is it "सकलविशेषसाक्षात्करणम्" or "सकलविशेषासाक्षात्कारणम्"?
Let's look at:
स (sa)
क (ka)
ल (la)
वि (vi)
शे (she)
ष (sha)
सा (saa)
क्षा (ksha)
त् (t)
का (kaa)
र (ra)
ण (na)
म् (m)
Wait, look at the letter between शे and सा:
It is just ष!
Wait, look at the letter between त् and र:
Wait, is there an aa-matra?
Let's look at "का":
Look at "का" in "स्वर्गकाम" (line 14): क followed by a vertical stroke.
In line 3, between त् and र:
There is क, and then an aa-matra? No, wait

सदुपलम्भकप्रमाणप्रत्यस्तमयपूर्वकमिति तु सदुपलम्भकमस्त्येव
Wait, look at line 27:
What is the character between "सकल" and "सदुपलम्भक"?
Look at the mark above "स" or between "ल" and "स":
There is a small crescent with dot (ँ) or a correction mark?
Look closely at line 27:
"सकलसदुपलम्भक"
Above the 'स' of 'सदुपलम्भक', there is a small curl/hook! Like a kākapada or inverted crescent, or is it an avagraha/sign?
Wait, look at line 2:
प्रमाणैकदेशविषयत्वेन
In line 1:
गता[ँ?] No, look at line 2: above "प्रमेयविषया" there is a curved mark: "ँ" on top of the shirorekha!
Wait, why are there these marks?
Line 1-2: above 'प' of 'प्रमेय', there is an inverted crescent 'ँ' or number.
Line 27: above 'स' of 'सदुपलम्भक', there is a mark: like an inverted hat or 'ँ' or insertion mark.
Wait, let's read the text of line 27:
"सकलसदुपलम्भकप्रमाणप्रत्यस्तमयपूर्वकमिह तु सदुपलम्भकमस्त्येव"
Wait! Look

धूमादिलिङ्गग्रहणसमये न मनागपि तल्लिङ्गतदनुमेयदहनलिङ्ग्यनुप्रवेशस्पर्शो
विद्यते इति ।
नन्वर्थापत्तावपि किं प्रमेयानुप्रवेशो न दोषः न दोष इति ब्रूमः(१), प्रमाण-
द्वयसमर्पितैकवस्तुविषयाभावभावसमर्थनार्थमर्थापत्तिः प्रवर्त्तमाना प्रमेयद्वयं परा
मृश्येव अन्यथा तत्संघटनायोगात् , अतश्च येयमागमादनियतदेशतया क्व चि-
दस्तीति संवृत्तिरभूत्सैवेयं गृहाभावे गृहीते बहिरस्तीति संविदधुना संवृत्ता
तदतो वैलक्षण्यान्नानुमानमर्थापत्तिः, अतश्चैवं सम्बन्धग्रहणाभावात् ।
भावाभावौ हि नैकेन युगपद्धिधूमवत् ।
प्रतिबन्धतया रोढुं शक्यौ गृहबहिःस्थितौ ॥
अन्यथाऽनुपपत्त्या च प्रथमं प्रतिबन्धधीः ।
पश्चाद्यद्यनुमानत्वमुच्यते काममुच्यताम् ॥
नन्वस्त्येव गृहद्वारे वर्त्तिनः सङ्गतिग्रहः ॥
भावेन भावसिद्धौ तु कथमेष भविष्यति ॥
यत्र गृहे चैत्रस्य भावमवगम्य तदन्यथाऽनुपपत्त्या तदन्यदेशेषु नास्तित्व-
वगम्यते तत्र देशानामानन्त्याद् दुरधिगमः प्रतिबन्धः, अनग्निव्यतिरेकनिश्चये
धूमस्य का वार्त्तेति चेदुच्यते-तत्र धूमज्वलनयोरन्वयग्रहणसम्भवान्न व्यतिरे-
कग्रहणमाद्रियेरन् भूयोदर्शनसुलभनियमज्ञानसम्पाद्यमानसाध्याधिगमननिर्वृत-
मनसां किमनग्निव्यतिरेकनिश्चयेन, इह पुनरन्वयावसायसमये एव गम्यधर्मस्य
दुरवगमत्वमुक्तमनन्तदेशवृत्तित्वात् , अनुपलब्ध्या तन्निश्चय इति चेद् न, म-
न्दिरव्यतिरिक्तसकलभुवनतलगततदभावनिश्चयस्य नियतदेशया ऽनुपलब्ध्या
कर्त्तुमशक्यत्वात् , तेषु तेषु देशान्तरेषु परिभ्रमन्नुपलब्ध्या तदभावं निश्चेष्या-
मीति चेद् , मैवम्—
गत्वा गत्वा ऽपि तान्देशान्नास्य जानामि नास्तिताम् ।
कौशाम्ब्यास्त्वयि निष्क्रान्ते तत्प्रवेशादिशङ्कया ॥
तस्माद्भूमिरीयमसर्वज्ञानामित्यर्थापत्त्यैव तन्निश्चयः ।
नन्विस्थममुमर्थमनुमानान्निश्चेष्यामः, देशान्तराणि चैत्रशून्यानि चै-
त्राधिष्ठितव्यतिरिक्तत्वात् तत्समीपदेशवदिति, न प्रत्यनुमानोहत्वात् , देशा-
न्तराणि चैत्रान्यतिरिक्तानि तत्समीपदेशव्यतिरिक्तत्वाच्चैत्राधिष्ठितदेशव-
दिति, तस्मान्नियतदेशोपलभ्यमानपरिमितपरिमाणपुरुषशरीराऽन्यथानुपपत्त्यैव
तदितरसकलदेशनास्तित्वावधारणं तस्येति सिद्धम् ।
पीनो दिवा च नात्तीति साकाङ्क्षवचनश्रुतेः ।
तदेकदेशविज्ञानं श्रुतार्थापत्तिरुच्यते ॥
( १ ) किं प्रमेयानुप्रवेशो न दोष इति ब्रूम इत्यनन्वित आदर्शापुस्तकस्थः पाठः ।

वणाद्" -> "रात्र्यादिपदानामाश्रवणाद्" would be with 'मा', but here it is "रात्र्यादिपदानाम् अश्रवणाद्" -> in samdhi, म् + अ = म!
So it is "पदाना मश्रवणाद्" -> "पदानाम् अश्रवणात्" written as "पदानामाश्रवणाद्" or "पदाना मश्रवणाद्"?
Wait, look at the print: "पदाना मश्रवणाद" -> wait, does 'ना' have an anusvara? Yes, look above 'ना': there is no dot, but wait, look at 'पदानां'? It's "पदाना मश्रवणाद" or "पदानामाश्रवणाद"?
Look at: "पदानामाश्रवणाद" - wait, there is an 'ा' after 'न'? Yes, 'ना'. Then 'म'? Wait, after 'म', there is 'श्र'! So it's "पदानाम् अश्रवणाद्" -> "पदाना मश्रवणाद्" or "पदानामाश्रवणाद्"? It's "पदाना मश्रवणादपदार्थस्य" (i.e. पदानामश्रवणादपदार्थस्य).

Wait, let's look at the first word of L8:
L7 ends with: "न च वि-"
L8 starts with: "भावरीभाजनलक्षणो ऽ

माक्षिपतिरिति सेयं प्रमाणैकदेशविषया श्रुतार्थापत्तिः ।
नन्वर्थादेव कथमर्थान्तरं न कल्प्यते पीवरत्वं हि नाम भोजनकार्यमुपलभ्य-
मानं स्वकारणं भोजनमनलमिव धूमः समुपस्थापयतु तच्च वचसा कालविशेषे
निषिद्धं तदितरकालविशेषविषयं भविष्यतीति किं वचनानुमानेन, वचनमपि
नादृष्टार्थमपि तु अर्थगत्यर्थमेव तदस्य साक्षादर्थस्यैव कल्प्यमानस्य को दोषो
यद्व्यवधानमाश्रीयते, उच्यते—
शब्दप्रमाणमार्गे ऽस्मिन्ननभिज्ञो ऽसि बालक ।
प्रमाणतैव न ह्यस्य साकाङ्क्षज्ञानकारिणः ॥
पुरोवस्थितवस्त्वंशदर्शनप्राप्तिनिर्वृत्ति ।
प्रत्यक्षादि यथा मानं न तथा शाब्दमिष्यते ॥
वाक्यार्थे हि समग्राङ्गपरिपूरणसुस्थिते ।
अभिधाय धियं नास्य व्यापारः पर्यवस्यति ॥
तावन्तं बोधमाधाय प्रामाण्यं लभते वचः ।
तदर्थवाचकत्वाच्च तद्वाक्यं वाक्यमिष्यते ॥
शब्दैकदेशश्रुत्या ऽतस्तदंशपरिपूरणम् ।
कल्प्यं प्रथममर्थस्य कुतस्तेन विना गतिः ॥
प्रायः श्रुतार्थापत्त्या च वेदः कार्येषु पूर्यते ।
तत्रार्थः कल्प्यमानस्तु न भवेदेव वैदिकः ॥
यो मन्त्रैरष्टकालिङ्गैस्तद्विधः परिकल्प्यते ।
श्रुतिलिङ्गादिभिर्या च कल्प्यते विनियोजिका ॥
विश्वजित्यधिकारश्च यागकर्त्तव्यताश्रुतेः ।
उत्पत्तिवाक्यं सौर्यादावधिकारविधिश्रुतेः ॥
ऐन्द्राग्न्यादिविकारेषु कार्यमात्रोपदेशतः ।
यश्च प्रकृतिवद्भावो विध्यन्त उपपाद्यते ॥
तदेवमादौ सम्बन्धग्रहणानुपपत्तितः ।
श्रुतार्थापत्तिरेवैषा निस्सपत्नं विजृम्भते ॥
तया श्रुत्येकदेशश्च सर्वत्र परिकल्प्यते ।
अर्थकल्पनपक्षे तु न स्याद्वैदेकगम्यता ॥
इत्यर्थापत्तिरुक्तैषा षट्प्रमाणसमुद्भवा ।
अर्थापत्तेरनुमानान्तर्भावनिरूपणम् ।
एषा विचार्यमाणा तु भिद्यते नानुमानतः ॥
प्रतिबन्धाद्विना वस्तु न, वस्त्वन्तरबोधकम् ।

यत्किञ्चिदर्थमालोक्य (च्य) न च कश्चित्प्रतीयते ॥
प्रतिबन्धो ऽपि नाज्ञातः प्रयाति मतिहेतुताम् ।
न सद्योजातबालादेरुद्भवन्ति तथा धियः ॥
न विशेषात्मना यत्र सम्बन्धज्ञानसम्भवः ।
तत्राप्यस्त्येव सामान्यरूपेण तदुपग्रहः ॥
अपि च तेन विना नोपपद्यते इति च व्यतिरेकभणितिरियं व्यतिरेकश्च
प्रतीतः तस्मिन्सत्युपपद्यते इत्यन्वयमाक्षिपति, अन्वयव्यतिरेकौ च गमकस्य
लिङ्गस्य धर्म इति कथमर्थापत्तिर्नानुमानम्, केवलव्यतिरेकी हेतुरन्वयमूल एव
गमक इति वक्ष्यामः ।

शक्तिनिराकरणम् ।

याश्च प्रत्यक्षादिपूर्विकाः शक्तिकल्पनायामर्थापत्तय उदाहृताः ताश्च शक्ते-
रतीन्द्रियाया अभावाद् निर्विषया एव ।
स्वरूपादुद्भवत्कार्यं सहकार्युपबृंहितात् ।
न हि कल्पयितुं शक्तं शक्तिमन्यामतीन्द्रियाम् ॥
ननु शक्तिमन्तरेण कारकमेव न भवेत्, यथा पादपं छेत्तुमनसा परशुरुद्य-
म्यते तथा पादुकाद्यप्युद्यम्येत शक्तेरनभ्युपगमे हि द्रव्यस्वरूपाविशेषात्सर्वस्मा-
त्सर्वदा कार्योदयप्रसङ्गः, तथा हि विषदहनयोर्मारणे दाहे च शक्तावनिष्यमाणायां
मन्त्रप्रतिबद्धायां स्वरूपप्रत्यभिज्ञायां सत्यामपि कार्यौदासीन्यं यद् दृश्यते तत्र का
युक्तिः, न हि मन्त्रेण स्वरूपसहकारिसन्निध्यं प्रतिबध्यते, तस्य प्रत्यभिज्ञायमा-
नत्वात्, शक्तिस्तु प्रतिबध्यते इति सत्यपि स्वरूपे सत्स्वपि सहकारिषु कार्या-
नुत्पादो युक्तः, किञ्च सेवाद्यर्जनादिसाम्येपि फलवैचित्र्यदर्शनादतीन्द्रियं कि-
मपि कारणं कल्पितमेव धर्मादि भवद्भिरतः शक्तिरतीन्द्रिया तथा ऽभ्युपग-
म्यतामिति—
तदेतदनुपपन्नम्, यत्तावदुपादाननियमादित्युकम्—तत्रोच्यते—न हि वय-
मद्य किञ्चिदभिनवं भावानां कार्यकारणभावमुत्थापयितुं शक्नुमः, किं तु यथा
प्रवृत्तमनुसरन्तो व्यवहरामः, न हास्मदिच्छया ऽऽपः शीतं शमयन्ति कृशानुर्वा
पिपासाम्, तत्र च्छेदनादावन्वयव्यतिरेकाभ्यां वृद्धव्यवहाराद्वा परश्वधादेरेव
कारणत्वमभ्यवगच्छाम इति तदेव तदर्थिन उपादद्महे न पादुकादीति, न च
परश्वघादेःस्वरूपसन्निधाने सत्यपि सर्वदा कार्योदयः स्वरूपवत्सहारिणामप्य-
पेक्षणीयत्वात्सहकार्यादिसन्निधानस्य सर्वदा ऽनुपपत्तेः, सहकारिवर्गे च धर्मा-
दिकमपि निपतति तदपेक्षे च कार्योत्पादे कथं सर्वदा तत्सम्भवः, धर्माधर्मयोश्च

वैचित्र्यकार्यबलेन कल्पनमपरिहार्यम् , तयोश्च न शक्तित्वादतीन्द्रियत्वम् ,
अपि तु स्वरूपमहिम्नैव मनःपरमाण्वादिवत् ।
यदपि विषदहनसन्निधाने सत्यपि मन्त्रप्रयोगात्कार्यादर्शनं तदपि न श-
क्तिप्रतिबन्धननिबन्धनमपि तु सामग्र्यन्तरानुप्रवेशहेतुकम् ।
ननु मन्त्रिणा प्रविशता तत्र किं कृतं न किं चित्कृतम् , सामग्र्यन्तरं तु
सम्पादितं का चिद्धि सामग्री कस्य चित्कार्यस्य हेतुः, स्वरूपं तदवस्थमेवेति
चेद् , यद्येवमभक्षितमपि विषं कथं न हन्यात् , तत्रास्य संयोगाद्यपेक्षणीयमस्तीति
चेन्मन्त्राभावो ऽप्यपेक्ष्यताम् , दिव्यकरणकाले धर्म इव मन्त्रो ऽप्यनुप्रविष्टः
कार्यं प्रतिहन्ति, शक्तिपक्षे ऽपि वा मन्त्रस्य को व्यापारः मन्त्रेण हि शक्ते-
र्नाशो वा क्रियते प्रतिबन्धो वा न तावन्नाशः, मन्त्रापगमे पुनस्तत्कार्यदर्श-
नात् , प्रतिबन्धस्तु स्वरूपस्यैव शक्तेरिवास्तु स्वरूपस्य किं जातं कार्योदासी-
न्यमिति चेत्तदितरतोपि समानम् , स्वरूपमस्त्येव दृश्यमानत्वादिति चेच्छक्ति-
रप्यस्ति पुनः कार्यदर्शनेनानुमीयमानत्वादिति,
किं वः शक्तिरभ्युपगम्यमाना पदार्थस्वरूपवन्नित्या ऽभ्युपगम्येत कार्या
वा नित्यत्वे सर्वदा कार्योदयप्रसङ्गः, सहकार्यपेक्षायां तु स्वरूपस्यैव तदपे-
क्षा ऽस्तु किं शक्त्या, कार्यत्वे तु शक्तेः पदार्थस्वरूपमात्रकार्यत्वं वा स्यात्सहका-
र्यादिसामग्रीकार्यत्वं वा स्वरूपमात्रकार्यत्वे पुनरपि सर्वदा कार्योत्पादप्रसङ्गः सर्व-
दा शक्तेरुत्पादात् सामग्रीकार्यत्वेतु कार्यमस्तु किमन्तरालवर्तिन्या शक्त्या,
अशक्तात्कारकात्कार्यं न निष्पद्यते इति चेच्छक्तिरपि कार्यं तदुत्पत्तावप्येवं
शक्त्यन्तरकल्पनादनवस्था, आह—दृष्टसिद्धये ह्यदृष्टं कल्प्यते न तु दृष्टविधा-
ताय शक्त्यन्तरकल्पनायां शक्तिश्रेणीनिर्माणे एव क्षीणत्वात्कारकाणां कार्य-
विघातः स्यादित्येकैव शक्तिः कल्प्यते तत्कुतो ऽनवस्था ।
अत्रोच्यते—यद्यदृष्टमन्तरेण दृष्टं न सिद्ध्यति काममदृष्टं कल्प्यताम् ,
अन्यथा ऽपि तु तदुपपत्तौ किं तदुपकल्पनेन, दर्शिता चान्यथाप्युपपत्तिः क-
ल्प्यमानमपि चादृष्टं तत्कल्प्यतां यदनवस्थां नावहेत धर्मादिवत् , अपि च
व्यापारो ऽप्यतीन्द्रियः शक्तिवदिष्यते भवद्भिरन्यतरकल्पनयैव कार्योपपत्तेः
किमुभयकल्पनागौरवेण, शक्तमव्याप्रियमाणं न कारकं कारकमिति चेत्तच्छ-
क्तमिति, तथा कथं जानामि, कार्यदर्शनाज्ज्ञास्यामीति चेद्व्यापारादेव कार्यं
सेत्स्यति, पादुकादेव्याप्रियमाणादपि न पादपच्छेदो दृश्यते—इति चेत् प्रत्यक्ष
स्तर्हि व्यापारा नातीन्द्रियो यतः कार्यदर्शनात्पूर्वमपि व्याप्रियमाणत्वं ज्ञात-
मायुष्मता, कार्यानुमेयो हि व्यापारः कार्यं विना न ज्ञायेतैव, कार्यं त्वन्यतर-
स्मादपि घटमानं नोभयं कल्पयितुं प्रभवतीत्यलं प्रसङ्गेन प्रकृतमनुसरामः ।
तस्मादतीन्द्रियायाः शक्तेरभावान्निर्विषया यथोदाहृतास्ता अर्थापत्तयः ।

त्वात्Then:पू र्वा? No, पूwith repha on... wait:पू र्वो प ल ब्धै वं वि ध गृ हा भा व व त्Wait! Is itपूर्वेोपलब्ध...? Look at र्वो: it has र्, व, and an ोmatra (one stroke left, one stroke right? No, one vertical line on right with slant on top, and one slant on top left). Wait! In Devanagari,ोhas a vertical bar after the letter and a slant on top. Here, afterर्व, there is a vertical bar with a top slant. And on top of र्वthere is also another slant! That makes it look likeौorोे! Wait, in old prints, ोis sometimes printed with the top slant directly above the vertical bar, or sometimes it'sपूर्वेोपलब्ध(the old Bombay/Marathi style of printingोasेon the letter +ाafter it, which givesे+ा=ो). Wait, let's check other ो: Look at जीवतोin L7:तhasो. It's a vertical bar with a top stroke. Look at गृहाभाव

प्राभाकरमतेनार्थापत्तेरनुमानवैलक्षण्यनिरूपणम्—
प्राभाकरास्तु प्रकारान्तरेणानुमानाद्भेदमुत्राचक्षते अनुमाने गमकविशेषणा-
मन्यथानुपपन्नत्वमनलं विना धूमो हि नोपपद्यते, इह तु विपर्ययः गम्यो गमकेन
विना नोपपद्यते गम्यो बहिर्भावः स जीवतो गृहाभावं विना नोपपद्यते गृहान्नि-
र्गतो जीवन् बहिर्भवतीति,भाष्यमप्येवं योजयन्ति, दृष्टः श्रुतो वार्थो ऽर्थक-
ल्पना अर्थान्तरं(१) कल्पयतीत्यर्थः, यतः सा कल्पना प्रमेयद्वारिका ऽन्यथा नो-
पपद्यते कल्पमानो ऽर्थो ऽन्यथा नोपपद्यते स च गम्य इति,
प्राभाकरमतार्थापत्तेरनुमानवैलक्षण्यनिराकरणम्—
एतदपि ग्रन्थवैक्ष्म्योपपादनमात्रं न तु नूतनविशेषोत्प्रेक्षणम्, गम्ये
तावदगृहीते सति तद्गतमनुपपद्यमानत्वं कथमवधार्येत गृहीते तु गम्ये किं
तद्गतानुपपद्यमानत्वग्रहणेन साध्यस्य सिद्धत्वात्, पुरा तद्गतमन्यथाऽनुपप-
द्यमानत्वं गृहीतमासीदिति चेद्, अहो महाननुमानाद्विशेषः इदं हि पूर्वं
प्रतिबन्धग्रहणमुक्तं स्यात्,
अपि च बहिर्भावस्य गृहाभावं विनाऽनुपपत्तिरिति उक्ते तस्मिन्सति त-
स्योपपत्तिर्वक्तव्य सा च का किमुत्पत्तिर्ज्ञाप्तिर्वा, यदि ज्ञप्तिः सा चानुमाने ऽपि,
गम्यं गमकं विना नास्ति तस्मिन्सत्यस्तीति समानः पन्थाः ।
उत्पत्तिस्तु गृहाभावाद् बहिर्भावस्य दुर्भणा ।
प्राक् सिद्धे हि गृहाभावे तदुत्पादः क्षणान्तरे ॥
कारणं पूर्वसिद्धं हि कार्योपादाय कल्पते ।
तेनैकत्र क्षणे जीवन्न गृहे न बहिर्भवेत् ॥
तस्माद्यत्किंचिदेतत् ।
एवं च यदेके ज्ञप्त्युत्पत्तिकृतमिह वैलक्षण्यमुत्प्रेक्षितवन्तो धूमेनाग्निर्गम्यते
एव गृहाभावेन बहिर्भावो जन्यते ऽपीति तदपि प्रत्युक्तं भवति ।
यत्तु संबन्धग्रहणाभावादित्युक्तं तदपि न सुन्दरम्, मन्दिराशुद्धम्(२) द्वा-
रावत्तिनस्तदुत्पत्तेः ।
एतच्च स्वयमाशङ्क्य न तैः प्रतिसमाहितम् ।
उदाहरणमन्यत्तु व्यत्ययेन प्रदर्शितम् ॥
गृहाभावेन बहिरभावकल्पनमिति तत्रैव तदेव तदेव वक्तव्यम्, इयमभाव-
पूर्विका न भवत्येवार्थापत्तिः, षडर्थापत्तीः प्रतिज्ञायैमामभावपूर्वीकामर्थापत्तिमु-
(१) ‘अर्थापत्तिरपि दृष्टः श्रुतो वार्थोऽन्यथा नोपपद्यत इत्यर्थकल्पना’ इति शा-
बरभाष्यम् ।
(२) मन्दिराशुद्धमित्यधिकं प्रतिभाति ।
५ न्या०

An exact line-by-line transcription of the Sanskrit text into Unicode Devanagari:

त्कोपनेयायिककटाक्षपातभीतामिह गहने हरिणीमिव यदुपेक्ष्य गम्यते तदत्यन्त-
मत्रभवतामनार्यजनोचितं चेष्टितम् ।
त्वदेकशरणां बालामिमामुत्सृज्य गच्छतः ।
कथं ते तर्कयिष्यन्ति सुखमन्या अपि स्त्रियः ॥
भावेनाभावकल्पना तु प्रत्यक्षपूर्विकाऽर्थापत्तिः, तस्या अपि च न दुरवगमः
संबन्धः, असर्वगतस्य द्रव्यस्य नियतदेशवृत्तेरक्लेशेन तदितरदेशनास्तित्वाव-
धारणात्, अनग्निव्यतिरेकनिश्चये च धूमस्य भवतां का गतिः, या तत्र वार्त्ता
सैवेहापि नो भविष्यति, न च भूयोदर्शनावगम्यमानानवयमात्रैकशरणतया-
यस्य वस्त्वन्तराभावो गम्यस्तस्यैव दुष्यति ।
मम त्वदृष्टिमात्रेण गमकाः सहचारिणः ॥
इति कथयितुमुचितम, अनिश्चितव्यतिरेकस्य साध्यनिश्चयाभावादिति दर्श-

uro-
Wait, "हविरार्त्तिमाच्छदितिवत्"?
Look at L20: "हविरार्त्तिमाच्छदितिवत्" - wait, look at footnote (2):
"यस्योभयं हविरात्तिमाच्छेद्"
In L20: "हविरार्त्तिमाच्छदितिवत्" or "हविरार्त्तिमाच्छे्दितिवत्"?
Look at the letter: 'च्छ' with an 'े' matra: "हविरार्त्तिमाच्छे्दितिवत्" or "हविरार्त्तिमाच्छदितिवत्"?
There is an e-matra: look at the top stroke on 'च्छ'! Yes, "हविरार्त्तिमाच्छे्दितिवत्" or "हविरार्त्तिमाच्छेदितिवत्" or "हविरार्त्तिमाच्छदितिवत्"? Wait, the e-matra is faint or missing, but wait, look above 'च्छ': there's a top slant!
Wait, look at footnote 2: "हविरात्तिमाच्छे्दैन्द्रं" -> "हविरातिर्माच्छेद् वैन्द्रं" / "हविरात्तिमाच्छेद्".
In L20: "(२) क चिदन्यथा स्थितानि तदनुरो-"
Yes, "तदनुरो-" at the end of L20!

L21:
धादन्यथैव स्थाप्यन्ते प्रयाज

तैकघनाकार (१)वाक्यार्थानुसारेण सतामसतां वा पदानां निमित्तभावव्यवस्था-
पनादश्रूयमाणतथाविधैकदेशादपि वाक्यात्तदर्थावगतिसम्भवात्किं श्रुतार्थापत्त्या,
अत एव न सोपानव्यवहितं तस्यार्थस्य शाब्दत्वं साक्षादेव तत्सिद्धेः, न च
श्रूयमाणेषु निमित्तेषु कुतस्तदर्थमवगच्छामः अनवगच्छन्तश्च कीदृशं नैमित्तिक-
मवकल्पयामः—
उच्यते—श्रुतेष्वपि पदेषु तेषां निमित्तभावो न स्वमहिम्ना ऽवकल्पते किं तु
नैमित्तिकानुसारद्वारक इत्युक्तम्, एवमश्रुतेष्वपि भविष्यति, न यजौ करणवि-
भक्तिं शृणुमो न स्वर्गे कर्मविभक्तिं नाग्निविदादिषु क्विप्प्रत्ययं नाधुनादिषु प्र-
कृतिं न समासत्तद्धितेषु यथोचितां विभक्तिमपि च प्रतीम एव तदर्थम्, एवं वि-
श्वजिदादावपि यजेतेति नैमित्तिकबलादेव स्वर्गकामादि

spaces around ऽ?
"पूर्वोक्तवीथ्या ऽनेन पथा ऽस्तु वा ॥" - yes, printed with spaces around avagraha: "पूर्वोक्तवीथ्या ऽनेन पथा ऽस्तु वा ॥"

Line 17:
"ध्वनिनिराकरणम्-"

Line 18:
"एतेन शब्दसामर्थ्यमहिम्ना सो ऽपि वारितः ।"

Line 19:
"यमन्यः पण्डितंमन्यः प्रपेदे कं चन ध्वनिम् ॥"

Line 20:
"विधेर्निषेधावगतिर्विधिबुद्धिर्निषेधतः ।"

Line 21:
"यथा—" (or "यथा-")

Line 22:
"भ्रम धम्मिअ वीसत्थो(१) मा स्म पान्थ गृहं विश ॥"
Wait, note the (१) is directly attached to वीसत्थो: "वीसत्थो(१)".

Line 23:
"मानान्तरपरिच्छेद्वस्तुरूपोपदेशिनाम् ।"
Wait, look at "परिच्छेद्वस्तुरूपोपदेशिनाम् ।"
Yes, exactly as printed.

Line 24:
"शब्दानामेव सामर्थ्यं तत्र तत्र तथा तथा ॥"

Line 25:
"अथ वा नेदृशी चर्चा कविभिः सह शोभते ।"

Line 2

४६ न्यायमञ्जर्याम्
अभावस्य प्रमाणान्तरत्वनिरूपणम् —
आह अभावस्तर्हि प्रमाणान्तरमस्तु ।
सत्परिच्छेदकं यत्र न प्रमाणं प्रवर्त्तते ।
तदभावमितौ मानं प्रमाणाभाव उच्यते ॥
इह घटो नास्तीति घटं प्रति सदुपलम्भकप्रमाणप्रवृत्तिर्नास्तीति असौ प्र-
माणाभावो घटाभावं परिच्छिनत्ति, तत्र च घटविषयज्ञातृव्यापारानुत्पाद एव
दृश्यादर्शनवाच्यः प्रमाणं, नास्तीति बुद्धिः फलम् ।
अथ वा घटाभावग्राही ग्रहीतृव्यापारः सदुपलम्भकप्रमाणाभावजनितो ना-
स्तीति प्रत्ययस्वभावः प्रमाणं, फलं तु हानादिज्ञानं भविष्यति, तदुक्तम्—
प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिः प्रमाणाभाव उच्यते ।
सात्मनोऽपरिणामो वा विज्ञानं वा ऽन्यवस्तुनि ॥ (१) इति ।
अन्यवस्तुशब्देन घटाभाव उक्तः, तत्र तावदिदं नास्तीति ज्ञानं न प्रत्यक्ष-
जनितमिन्द्रियार्थसन्निकर्षाभावात् , सन्निकर्षो हि संयोगसमवायस्वभावः तत्प्र-
भावभेदो वा संयुक्तसमवायादिरिह नास्त्येव संयुक्तविशेषणभावो ऽपि न सम्भ-
वति कुम्भाभावस्य भूप्रदेशविशेषणत्वाभावात् , न ह्यसंयुक्तमसमवेतं वा किं
चिद्विशेषणं भवति संयुक्तस्य दण्डादेः समवेतस्य शुक्लगुणादेस्तथाभावदर्शनाद्,
अभावश्च न केन चित्संयुज्यते अद्रव्यभावात् , न क चित्स समवैति गुणादि-
वैलक्षण्यादिति, यदि च संयुक्तविशेषणभावसन्निकर्षोपकृतं चक्षुरभावं गृह्णाति
तर्हि तद्विशेषात्संयुक्तद्रव्यवर्त्तीन् रसादीनपि गृह्णीयात् तदभावमपि मा ग्रहीद्-
योग्यत्वाविशेषात् , योग्यायोग्यत्वकृतग्रहणाग्रहणनियमवादे वा योग्यतैव स-
न्निकर्षो भवति किं षट्कघोषेण, तस्मान्न घटाभावज्ञानं चाक्षुषम् ।
ननु भूप्रदेशं च घटाभावं च विस्फारिते चक्षुषि निरीक्षामहे निमीलिते तु
(१) श्लो० अभावग्रन्थे १० श्लो० । अभावोऽपि प्रमाणाभावो नास्तीत्यर्थः
स्यासन्निकृष्टस्य' इति भाष्यम् । तत्र 'प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तु रूपे न जायते । वस्तुस-
त्तावबोधार्थं तत्राभावप्रमाणता' इत्यनेन प्रमाणपदं प्रत्यक्षादिप्रमाणपञ्चकपरमिति
व्याख्याय अभावशब्दं व्याचष्टे—प्रत्यक्षादेरिति । तां (प्रत्यक्षाद्यनुत्पत्तिं) द्विधा वि-
भजते सेति । सोऽयमात्मनो घटादिविषयः प्रत्यक्षादिज्ञानस्वरूपः परिणामः तदभाव-
मात्रमेवानुत्पत्तिरभाव इति बोध्यते तच्च घटाद्यभावविषयं नास्ति बुद्धिजनकत्या इ-
न्द्रियादिवत्प्रमाणम् नास्तीतिबुद्धिश्चफलम् सैव या बुद्धिर्घटाद्यभावरूपे वस्तुनि जाय
माना लक्षणयानुत्पत्त्यभावशब्दाभ्यामुच्यते तत्प्रमाणे च हानादिधीः फलम् , तदेवं
भाष्यार्थः प्रत्यक्षाद्यभावो यो नास्तीत्यर्थस्य बोधकः सोऽभावो नाम प्रमाणम् इति
न्यायरत्नाकरः ।

[Header] प्रमाणप्रकरणम् ४७
तस्मिंस्तयोरन्यतरमपि न पश्यामः, तत्र समाने च तद्भावभावित्वे भूप्रदेशज्ञानं
चाक्षुषमभावज्ञानं तु न चाक्षुषमिति कुतो विशेषमवगच्छामः, बाढमवगच्छा-
मः, सन्निकर्षाभावादेव न ह्यसन्निकृष्टं चक्षुरवगतिजन्मने प्रभवति तद्भावभावितं
त्विदमन्यथासिद्धम् , विदूरदेशे व्यवस्थितस्थूलज्वालावलीजटिलज्वलनगतभा-
स्वररूपोपलम्भानुवृत्तितद्गतोष्णस्पर्शज्ञानवत्, तत्र यथा रूपानुमीयमानस्पर्शवे-
दने नयनान्वयव्यतिरेकान्वयविधानमन्यथासिद्धम् एवमिहापि भूप्रदेशोपलम्भा-
विनाभाविनि कुम्भाभावग्रहणे तत्कृतमिन्द्रियान्वयव्यतिरेकान्वयविधानमिति
न चाक्षुषो घटाभावप्रतिभासः, तदुक्तम्—
गृहीत्वा वस्तुसद्भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् ।
मानसं नास्तिताज्ञानं जायते ऽक्षानपेक्षया ॥ (१) इति ।
अतश्चैवमसन्निहितस्यापि क चिद्ग्रहणदर्शनात् , स्वरूपमात्रेण गौरमू-
लकमपुलब्धवतः ततो देशान्तरं गतस्य तत्र केन चिद् गर्गो ऽस्ति वा नास्ति
वेति पृष्टस्य सतः स्वरूपमात्रं गृहीतं गौरमूलकमनुस्मरतः तदानीमसन्निकृष्टे
ऽपि गर्गस्याभावे तदैव तस्य ज्ञानमुदेति तत्रेन्द्रियकथा ऽपि नास्ति इति न तस्य
प्रत्यक्षत्वम् , चानुमानगम्यो ऽयमभावः भूप्रदेशस्य तद्गतघटादर्शनस्य वा
लिङ्गत्वानुपत्तेः, न भूप्रदेशो लिङ्गम् अगृहीतसम्बन्धस्यापि तत्प्रतीतेः अनैका-
न्तिकत्वाद् अपक्षधर्मत्वात् , तदधिकरणभावानन्येन सम्बन्धग्रहणासम्भवाच्च,
नापि घटादर्शनं लिङ्गम्, अपक्षधर्मत्वाद्घटादर्शनं घटस्य धर्मो न तदभावस्य,
घटाभावप्रतीति प्रति व्याप्रीयमाणत्वात्तद्धर्मत्वमस्येतिचेन्न इतरेतराश्रयप्रसङ्गात्,
तद्धर्मत्वे सति लिङ्गप्रतीतिजनकत्वं प्रतीतिजन्मनि सति तद्धर्मताज्ञानमदर्शनस्य
दुर्घटमेव, सिद्धायां तु किं पक्षधर्मताज्ञानेन साध्यप्रतीतेः सिद्धत्वात् ,
अपि चेदमदर्शनाख्यं लिङ्गमविदितव्याप्ति कथमभावस्यानुमापकं भवेत् ,
व्याप्तिग्रहणं च धूमाग्निवदुभयधर्मिग्रहणपूर्वकम् , तत्र व्याप्तिग्रहणवेलाया-
मेव तावत् कुतस्त्यमभावाख्यधर्मिग्रहणमिति चिन्त्यम् , तत एवानुमानादिति
यद्युच्यते तदितरेतराश्रयम् , अनुमानान्तरनिबन्धने तु तद्ग्रहणे ऽनवस्था,
अदर्शनाख्यलिङ्गमपि दर्शनाभावस्वभावमिति तत्स्वरूपपरिक्वेदचिन्तायामपि
अयमेव पन्थाः, अता दूरमपि गत्वा तदवगमसिद्धये प्रमाणान्तरमभावपरिच्छे-
दनिपुणमवगन्तव्यमिति तत एव तदवगमसिद्धेर्न तस्यानुमेयत्वम् , न चेदमिह
(१.) श्लोकवा० अभावग्रन्थे श्लोक २७ । दृश्यादर्शनमभावे प्रमाणं नादर्शन-
मात्रं येन चाश्रयभूतं भूतलादिकं वस्तु गृहीतस्तस्यैव घटो दृश्यो भवति नान्यस्य दृ-
ङ्मीलिताक्षस्यैव च तद्ग्रहणमिति दृश्यादर्शनसिद्धयेऽक्षापेक्षा नाभावग्रहणाय आश्रये
गृहीते प्रतियोगिनि च स्मृतेऽक्षास्थानीयेन दृश्यादर्शनसहायेन मनसैवाभावज्ञानमिति
नेन्द्रियस्याभावग्रहणे शक्तिः कल्पनीयेत्यर्थः ।