न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

प्राभाकरमतेनार्थापत्तेरनुमानवैलक्षण्यनिरूपणम्—
प्राभाकरास्तु प्रकारान्तरेणानुमानाद्भेदमुत्राचक्षते अनुमाने गमकविशेषणा-
मन्यथानुपपन्नत्वमनलं विना धूमो हि नोपपद्यते, इह तु विपर्ययः गम्यो गमकेन
विना नोपपद्यते गम्यो बहिर्भावः स जीवतो गृहाभावं विना नोपपद्यते गृहान्नि-
र्गतो जीवन् बहिर्भवतीति,भाष्यमप्येवं योजयन्ति, दृष्टः श्रुतो वार्थो ऽर्थक-
ल्पना अर्थान्तरं(१) कल्पयतीत्यर्थः, यतः सा कल्पना प्रमेयद्वारिका ऽन्यथा नो-
पपद्यते कल्पमानो ऽर्थो ऽन्यथा नोपपद्यते स च गम्य इति,
प्राभाकरमतार्थापत्तेरनुमानवैलक्षण्यनिराकरणम्—
एतदपि ग्रन्थवैक्ष्म्योपपादनमात्रं न तु नूतनविशेषोत्प्रेक्षणम्, गम्ये
तावदगृहीते सति तद्गतमनुपपद्यमानत्वं कथमवधार्येत गृहीते तु गम्ये किं
तद्गतानुपपद्यमानत्वग्रहणेन साध्यस्य सिद्धत्वात्, पुरा तद्गतमन्यथाऽनुपप-
द्यमानत्वं गृहीतमासीदिति चेद्, अहो महाननुमानाद्विशेषः इदं हि पूर्वं
प्रतिबन्धग्रहणमुक्तं स्यात्,
अपि च बहिर्भावस्य गृहाभावं विनाऽनुपपत्तिरिति उक्ते तस्मिन्सति त-
स्योपपत्तिर्वक्तव्य सा च का किमुत्पत्तिर्ज्ञाप्तिर्वा, यदि ज्ञप्तिः सा चानुमाने ऽपि,
गम्यं गमकं विना नास्ति तस्मिन्सत्यस्तीति समानः पन्थाः ।
उत्पत्तिस्तु गृहाभावाद् बहिर्भावस्य दुर्भणा ।
प्राक् सिद्धे हि गृहाभावे तदुत्पादः क्षणान्तरे ॥
कारणं पूर्वसिद्धं हि कार्योपादाय कल्पते ।
तेनैकत्र क्षणे जीवन्न गृहे न बहिर्भवेत् ॥
तस्माद्यत्किंचिदेतत् ।
एवं च यदेके ज्ञप्त्युत्पत्तिकृतमिह वैलक्षण्यमुत्प्रेक्षितवन्तो धूमेनाग्निर्गम्यते
एव गृहाभावेन बहिर्भावो जन्यते ऽपीति तदपि प्रत्युक्तं भवति ।
यत्तु संबन्धग्रहणाभावादित्युक्तं तदपि न सुन्दरम्, मन्दिराशुद्धम्(२) द्वा-
रावत्तिनस्तदुत्पत्तेः ।
एतच्च स्वयमाशङ्क्य न तैः प्रतिसमाहितम् ।
उदाहरणमन्यत्तु व्यत्ययेन प्रदर्शितम् ॥
गृहाभावेन बहिरभावकल्पनमिति तत्रैव तदेव तदेव वक्तव्यम्, इयमभाव-
पूर्विका न भवत्येवार्थापत्तिः, षडर्थापत्तीः प्रतिज्ञायैमामभावपूर्वीकामर्थापत्तिमु-
(१) ‘अर्थापत्तिरपि दृष्टः श्रुतो वार्थोऽन्यथा नोपपद्यत इत्यर्थकल्पना’ इति शा-
बरभाष्यम् ।
(२) मन्दिराशुद्धमित्यधिकं प्रतिभाति ।
५ न्या०