न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

२६४ न्यायमञ्जर्याम्
स्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षयमश्नद" इत्यादिवचनोपदिष्टसामान्यसुखसाधनादृष्टनिब-
न्धनैवेयमिहाकृतकर्मणां वृष्टिपश्वादिसम्पदिति न बृहस्पतिमत्तवदकर्मनिमित्तं
फलम्, नापि कर्मफलसाध्यसाधनभावनियमव्यवहारोल्लङ्घनमिति ।
यच्च कारीर्याः क चित्फलविसंवादे समाधानमुक्तं "फलति यदि न सर्वं
तत्कदा चित्तदेव ध्रुवमपरमभुक्तं कर्म शास्त्रीयमास्ते" इति तेन सा ऽप्यनियत-
फलैव स्याद् न हि तत्कर्मान्तरमासंसारं प्रतिबन्धकं भवति फलोपभोगाद्धि
तस्यावश्यं क्षयेण भवितव्यम्, प्रतिबन्धके च क्षीणे कारीर्या स्वफलं तदा
दातव्यमेव सा ऽप्यदत्तफला न क्षीयते एवेत्येवं जन्मान्तरे तत्फलसम्भवात्तस्य
अनियतफलत्वम्, अनेन च प्रकारेण चित्रादेरप्यनियतफलत्वमस्माभिरिष्यते
एव यत्र सम्यक् प्रयुक्तायामपीष्टौ कर्मान्तरप्रतिबन्धादेव पशूनामनुपलम्भः
कल्प्यते सर्वथा सद्यःफलत्वमात्रवर्जं समानयोगक्षेमा कारीर्या चित्रेष्टिः, एतेन
ब्रह्मवर्चसवीर्यान्नाद्यग्रामादिकामेष्टयो ऽपि व्याख्याताः, तस्माद्यथाश्रुतं गौतमं
बोद्धव्यम् ।
यदप्यभ्यधायि समग्राङ्गोपसंहारेण काम्यकर्मप्रयोगात्कुतः कर्मणो वैगु-
ण्यावसर इति तदप्यसारम्, सर्वाङ्गोपसंहारेण प्रवृत्तावपि प्रमादादसंवेद्यमान-
वैगुण्यसम्भवात्, स च विचित्रः भाष्यकारेण प्रदर्शितः तस्मात्पूर्वोक्त एव
प्रतिसमाधानमार्गः श्रेयान् ।
स्वमतेन धर्मपदार्थनिरूपणम् ।
यत्पुनः पूर्वपाक्षिकेण कथितं कालान्तरे कर्माभावात्कुतः फलमिति तदपि
न सम्यक्—
यद्यप्या फलनिष्पत्तेः कर्मणो नास्त्यवस्थितिः ।
तथा ऽप्यस्त्येव संस्कारः पुरुषस्य तदाहितः ॥
कर्मजन्यो हि संस्कारः पुंसां बुद्ध्यादिवद्गुणः ।
तस्य चाफलसंयोगादवस्थितिरुपेयते ॥
यथेन्द्रियादिसंयोगादात्मनो बुद्धिसंभवः ।
तथा यागादिकर्मभ्यस्तस्य संस्कारसंभवः ॥
बुद्धिस्तु भङ्गुरा तस्य संस्कारस्तु फलावधिः ।
साध्यसाधनभावो हि नान्यथा फलकर्मणोः ॥
स्मृतिबीजं तु संस्कारस्तस्यान्यैरपि मृष्यते ।
तथैव फलसंयोगबीजं सो ऽस्य भविष्यति ॥
स यागदानहोमादिजन्यो धर्मगिरोच्यते ।
ब्रह्महत्यादिजन्यस्तु सो ऽधर्म इति कथ्यते ॥

"?
Let's check every single line carefully to make sure there are zero errors.

Let's go line by line:

Title:
प्रमाणप्रकरणम् २५५

Heading:
मतान्तरेण धर्मपदार्थस्य निरूपणं तत्खण्डनं च ।

Line 2:
कापिलास्तु अन्तःकरणस्य बुद्धेर्वृत्तिविशेषमाहुः, आर्हताः पुण्यपुद्गलान्
Note: "पुण्यपुद्गलान्" has a hyphen at the end? Yes, there's a hyphen: पुण्यपुद्गलान्- or dot? It's a hyphen/dash.
Let's check: "पुण्यपुद्गलान्-"

Line 3:
धर्मत्वेन व्यपदिशन्ति, शाक्यभिक्षवश्चित्तवासनां धर्ममाचक्षते, वृद्धमीमांसकाः
Note: "वृद्धमीमांसकाः" - correct.

Line 4:
यागादिकर्मनिर्वर्त्यमपूर्व नाम धर्ममभिवदन्ति, यागादिकमेव शाबरा ब्रुवते,
Note: "यागादिकमेव शाबरा ब्रुवते," - correct.

Line 5:
वाक्यार्थ एव नियोगात्मा ऽपूर्वशब्दवाच्यो धर्मशब्देन स एवोच्यते इति प्राभा-
Note: "नियोगात्मा ऽपूर्वशब्दवाच्यो" - correct.

Line 6

[२६६ न्यायमञ्जर्याम्]

ततश्चान्यतमं कालमभ्युपेत्यैनमुज्झतः ।
निन्देति न विरोधो ऽत्र कश्चिद्विधिनिषेधयोः ॥
अभ्यासे पौनरुक्त्यं च कार्यार्थत्वाददूषणम् ।
संपाद्यं पाञ्चदश्यं हि सामिधेनीषु चोदितम् ॥
इममहं पञ्चदशारेण वज्रेणापबाधे यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति
श्रूयते एकादशसामिधेन्य ऋचः पठ्यन्ते तत्राभ्यासमन्तरेण पाञ्चदश्यं
नावकल्पते इत्येवमवश्यकर्त्तव्यो ऽभ्यासः स चायमनियमेन प्राप्तो वचनेन
नियम्यते प्रथमोत्तमे ऋचौ त्रिरन्वाह्ये इति तस्मात्तत्प्रयोजनार्थत्वान्न पुन-
रुक्ततादोषः ।
अभ्यासे फलरहिते हि पौनरुक्त्यं
दोषः स्यादिह तु न तस्य निष्फलत्वम् ।
व्याघाताऽनृतपुनरुक्तता

प्रमाणप्रकरणम् २५७

धूम इति प्रत्यक्षविरुद्धमिदमभिधीयते नक्तन्दिनं द्वयोरपि इन्द्रियार्थसन्निकर्षे
सति ग्रहणात् ।
किं च एतन्न विद्मो यदि ब्राह्मणाः स्मोऽब्राह्मणा वेति ब्राह्मणजातेरुपदेश-
सहायप्रत्यक्षगम्यत्वात्तद्विरुद्ध एषो ऽर्थवादः शास्त्रविरोधो ऽप्यस्ति को ह वै
तद्वेद यदमुष्मिँल्लोके ऽस्ति वा न वेति, शास्त्रे स्वर्गादिफलानां ज्योतिष्टोमादिकर्म-
णामुपदेशाच्छक्येमनवक्लृप्तिः ।
अपि च गर्गत्रिरात्रब्राह्मणमधिकृत्य श्रूयते शोभते ऽस्य मुखं य एवं वेदेति
न हि कस्य चिदेवं विदतो मुखं शोभते इति प्रत्यक्षविरोधः ।
अन्यकर्मानर्थक्यशंसी च कश्चिदर्थवादो भवति पूर्णाहूत्या सर्वान्कामान-
वाप्नोति पशुबन्धयाजी सर्वांल्लोकानभिजयति तरति मृत्युं तरति पाप्मानं तरति
ब्रह्महत्यां यो ऽश्वमेघेन यजते यश्चैनं वेदेति यदि पूर्णाहूत्यैव सर्वकामावाप्तिः
पशुबन्धयागेनैव सर्वलोकजयः अश्वमेधवेदनेनैव तत्फलावाप्तिः तत्किमर्थमन्य-
कर्मोपदेशः, उपदिष्टान्यपि तानि बहुक्लेशसाध्यानि कर्माणि व्यर्थानि भवेयु-
रनेनैव लघुनोपायेन तत्फलप्राप्तेर्दर्शनात् ।
अपि च न पृथिव्यामग्निश्चेतव्यो नान्तरिक्षे न दिवीति वेदे चयननिषेध
एवात्र भङ्ग्या भवेद्दिवि चान्तरिक्षे च तावच्चयनप्रयोग एव नास्ति किं तन्निषे-
धेन पृथिवीचयननिषेधार्थं च यद्वाक्यं तच्चयनप्रतिषेधार्थमेव भवेत्, अपृथिव्य-
धिकरणस्य चयनस्यानुपपत्तेः,
अपि च यजमानः प्रस्तर आदित्यै। यूप इत्येवंजातीयानां प्रत्यक्षविरुद्धा-
र्थाभिधायिनामर्थवादानां का परिनिष्ठेति, तस्मान्न स्वरूपपरत्वं तेषामुपपद्यते,
नापि तेभ्य एव कार्यरूपार्थपरिकल्पनमुपपन्नम् अशक्यत्वात् , सो ऽरोदीद्य-
दरोदीत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्वमित्यत्र कार्यं कल्प्यमानमेवं कल्प्येत रुद्रः किल अरोद
दतो ऽन्येनापि रोदितव्यमिति तच्चाशक्यम् प्रियविप्रयोगजनितसंतापवशेन
हि वाष्पमोचनं रोदनमुच्यते न तच्चोदनापदेशात्कर्तुं शक्यते, प्रजापतिरात्मनो-
वपामुत्खिखेद तस्मादन्यो ऽप्येवमुत्खिदेदात्मनो वपामिति दुरनुष्ठानो ऽयमर्थः
को हि नामात्मनो वपामुत्खिदेत् कस्य वा वपाहोमे सति समनन्तरमेव अजः
पशुस्तूपर उद्गच्छेद् इति देवा दिशो नाज्ञासिषुरतो ऽन्यो ऽपि न जानीयादिति
अशक्योपदेशो न हि दिङ्मोहो नामोपदेशात्कर्तुं शक्यः, न च सर्वस्मादर्थवा-
दाद्विधिः कल्पयितुं शक्यः इति मध्यमो ऽपि न सत्पक्षः ।
नापि तृतीयः पक्षः संभवति वाक्यान्तरविहितकार्यरूपार्थोपयिकत्वं हि
तदुपयोगिद्रव्यदेवतादिविधानद्वारकं भवति यथा ऽग्निहोत्रं जुहोतीत्यत्र दध्ना
जुहोति पयसा जुहोतीति द्रव्यविनियोगविधेरग्नये च प्रजापतये च सायं
जुहोति देवताविधेर्वा, न चायमर्थवादेषु प्रकारः संभवति न चैभिः व्रीहीनवह-
३३ न्या०

न्ति व्रीहीन् प्रोक्षतीतिवद्दृष्टा ऽदृष्टा वा का चिदितिकर्त्तव्यतोपदिश्यते तस्मान्न
तेषां तदौपयिकत्वम् ।
ननु प्रेक्षावतां प्ररोचनातिशयकरणेन प्रवृत्त्युत्साहमावहन्तो ऽर्थवादास्तदुप-
योगिनो भविष्यन्ति, नैतदपि सम्यक् , प्रवृत्त्युत्साहो हि केषां चिन्मते निरपेक्षश-
ब्दप्रत्ययादेव सिद्धयति अस्मन्मते तु तत्प्रणेतृपुरुषप्रत्ययादिति किं प्ररोचनया,
एवंकाम इदं कुर्यादित्युक्ते यस्तत्र न प्रवर्त्तते स प्ररोचनयापि न प्रवर्त्तेतैवेति
यत्किं चिदेतत् , तदेवं प्रकारत्रयेणाप्यर्थवादपदानामनन्वयात् एकदेशाक्षेपेण
सर्वाक्षेप एव क्रियते इति अप्रमाणं वेदः ।
ननु यावत्येव प्रमाणान्तरविरुद्धत्वमुपलभ्यते तावत्येवाप्रामाण्यमस्तु सर्वत्र
तु कुतस्त्या तदाशङ्केति, मैवम् तत्सामान्यादन्यत्राप्यनाश्वासः, मीमांसकपक्षे हि
अर्थवादरहितकेवलवेदग्रन्थानुपलम्भात् तदनुषङ्गेण सर्वत्र सापेक्षत्वमवतरति,
नैयायिकमते तु वेदप्रणेतुरीश्वरस्य क चिद्वित्थवादित्वे दृश्यमाने कथमन्यत्र
सत्यवादितायां दृढः प्रत्ययो भवेदित्यप्रामाण्यं सर्वत्रेति ।
अर्थवादवाक्यमूलकस्य वेदप्रामाण्याक्षेपस्य परिहारः ।
अत्राभिधीयते, विध्येकवाक्यतयैव भूम्ना तावदर्थवादपदानि पठ्यन्ते वाय-
व्यं श्वेतमालभेत भूतिकामः वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता इत्यते। यद्यपि क्रिया नाव-
गम्यते नापि तत्संबद्धः कश्चिदर्थः तथा ऽपि विध्युद्देशेनैकवाक्यत्वं प्रतीयते भूति-
काम इत्येवमन्ते विध्युद्देशस्तेनैकवाक्यभूते। वायुर्वैक्षेपिष्ठेत्येवमादिः कथमेक-
वाक्यभावः पदानां साकाङ्क्षत्वात् ,
ननु भूतिकाम इत्येवमन्तेन वाक्येन विधेयं विहितम् उत्पादितं प्रतिपत्तुर्-
नाकाङ्क्षत्वं कृतं च शब्दकर्त्तव्यमिति किमनेन क्षेपिष्ठेत्यादिना प्रयोजनम्,
तदर्थस्यैव स्तुतिरिति ब्रूमः ।
ननु स्तुत्या किं प्रयोजनम् स्तुतो ऽस्तुतश्च तावानेव सो ऽर्थः, मैवम् , स-
स्तुतिपदे हि वाक्ये स्तुतिपदसहितं विधायकं विधायकं भवति किमिदानीं केवलं
लिङादियुक्तं वाक्यं न विधायकमुच्यते यदि स्तुतिपदानि न श्रूयन्ते तद्बाढं
भवति विधायकम् , एतेषु च सत्सु तत्सहितं तद्विधायकं भवति ने केवलं तथा
प्रतीतेः, स्तुतिपदसंबन्धे सति भिन्नवाक्यता मा भूदिति विधिपदेन च स्तुति-
पदेन च संभूयार्थो विधीयते तथा ऽवगमात् , अन्यथा हि प्रतीयमानः पदार्था-
न्वयस्त्यज्येत वाक्यभेदो वा कल्प्येत तस्मान्न स्तुतिपदानामानर्थक्यम्,
ननु केवलस्यापि विधिवाक्यस्य सामर्थ्यात्किमर्थं स्तुतिपदानि प्रयुज्यन्त
इति, उच्यते, अपर्य्यनुयोज्यो जैमिनीनां मते शब्दः अस्माकं च भगवानीश्वरः
उक्ते सति प्रतिपत्तारो वयं वेदस्य न कर्त्तारः, प्रतिपत्तौ च क्रमो दर्शितः, एवं च

यद्यपि द्रव्यदेवतेतिकर्त्तव्यताविधानद्वारकमङ्गविधिवदर्थवादवाक्यानां कार्योपायि-
कत्वं नास्ति तथापि प्रतीयङ्गस्त्वं न निवार्यते, अत एव प्रामाण्योपायोगित्वमाचक्षते
न प्रमेयापयोगित्वम् , केवलविधिपदश्रवणे हि न तदाद्रियन्ते यज्वानः, तत्र वि-
धिविभक्तेः शक्तिरवसीदति तां निमज्जन्तीमिवार्थवादजनितकर्मप्राशस्त्यप्रत्यय
उत्तभ्नाति सर्वजिता यजेतेत्येता न तथाविधः श्रद्धाऽतिशयो भवति, यथाविधः
सर्वजिता वै देवाः सर्वमयजन्सर्वस्याप्त्यै सर्वस्य जित्यै सर्वमेवैतेन सर्वं जयति
इत्यर्थवादपदेभ्यः, लोके ऽपि इयं गौः क्रेतव्येत्येतो न तथा क्रेतारः प्रवर्त्तन्ते
यथा एषा बहुस्निग्धक्षीरा सुशीला सापत्या अनवप्रजा चेत्येवमादिभ्यः स्तुति-
पदेभ्यः, स्वानुभवसाक्षिको ऽयमर्थः अत एव के चिदश्रुतार्थवादके ऽपि विधि-
वाक्ये तत्कल्पनमिच्छन्ति, यथा क चिदर्थवादाद्विधिकल्पनमिति यथोक्तम्
“विधिस्तुत्योः सदा वृत्तिः समानविषयेष्यते” अनधिगम्यमानविधिवाक्यसंबन्धा-
द्यर्थवादाद्विधिरुन्नीयते न गम्यमानविधिसंबन्धात् ।
अत एव च सो ऽरोदीदित्येवमादिभ्यो न रोदितव्यमित्यादिविधिकल्पन-
मिष्यते मुधैव पूर्वपक्षिणा तदाशङ्कितम्, विध्यन्तरेणैकवाक्यत्वं हि प्रत्यक्ष-
मिहोपदिश्यते बर्हिषि रजतं न देयमित्यस्य विधेः शेषो ऽयं सो ऽरोदीदित्यादिः
रुद्रो हरोद् तस्य यदश्रु अशीर्यत तद्रजतमभवत् यो हि बर्हिषि रजतं ददाति
पुरा ऽस्य संवत्सराद् गृहे रोदनं भवतीति तस्माद्बर्हिषि रजतं न देयमिति,
प्राजापत्यमजं तूपरमालभेतेत्येतस्य विधेः शेषः प्रजापतिरात्मनो वपामुदखिद-
दिति वपाहोममाहात्म्यप्रदर्शनार्थमुच्यते अग्नौ वै प्रगृहीतमात्रायां वपायामज-
स्तूपर उदगादिति, आदित्यः प्रायणीयश्चरुरित्यस्य विधेः शेषो ऽयं देवा वै
देवयजनमध्यवसाय दिशो न प्राजानन्नित्थं व्यामोहानामादित्यः चरुर्नाशयिता
यथा दिङ्मोहोस्येति एवं तत्र तत्र विधिशेषत्वमर्थवादानां वेदितव्यम् ।
कथं पुनरिदमसत्यमेवोच्यते रुद्ररुदिताद्रजतमजायत प्रजापतिवपाहोमस-
मिद्धादग्नेरजस्तूपर उदगादिति, उच्यते नेदमसत्यम् यदस्य वाक्यस्य प्रतिपाद्यं ⸱
तत्र सत्यार्थमेवेदम्, न चास्य यथाश्रुतो ऽर्थः प्रतिपाद्यः किं तु विधेयो निषे-
ध्यो वा कश्चिदर्थः इहान्वाख्याने द्वयमपतति यच्च वृत्तान्तज्ञानं यच्च कस्मिँ-
श्चिदर्थे प्ररोचनाद्वेषौ तत्र वृत्तान्तज्ञानं न प्रवर्त्तकं न निवर्त्तकमिति प्रयोजना-
भावादनर्थकमनादरणीयम्, प्रचोचनाद्वेषौ तु प्रवृत्त्यङ्गत्वात्तदर्थौ गृहीत्वा प्ररोच-
नायाः प्रवर्त्तेत्त द्वेषान्निवर्त्तेतेति तत्र तत्प्रतिपाद्यसत्यार्थ एवार्थवादः ।
यत्त्वरुदति रुद्रे कथं तद्रोदनवचनम् अरोदनप्रभवे वा रजते कथं तदुद्भव-
वताभिधानमिति, गुणवादमात्रं गौण एष वादः श्वेतवर्णसारूप्यादिना रोदन-
प्रभवं रजतं निन्दितुमुच्यते, एवं पशुयागे वपाहोमप्रशंसार्थै प्रजापतिरात्मनो
वपामुदखिददिति वृत्तान्ताख्यानं योजनीयम्, आदित्यचरुप्रशंसार्थै देवा

देवयजनमध्यवसाय दिशो न प्राजानन्निति ।
अथ वा नैयायिकानामनेकप्रकारपुरुषातिशयवादिनां यथाश्रुते ऽप्यर्थे ना-
त्यन्तमसंभवः रुद्रस्य रुदिताद्रजतजन्म प्रजापतेर्वपोत्खेदः तद्धोमात्तूपरपशू-
द्गमः देवानां देवयजनाध्यवसाने दिङ्मोह इत्येवंजातीयकमपि सत्यमस्तु को
दोषः, तत्सर्वथा ऽर्थवादानां प्रामाण्यम् ।
एवं स्तेनं मनो ऽनृतवादिनी वागिति गौण एष वादः प्रच्छन्नतया स्तेनं
मन उच्यते बाहुल्याभिप्रायेण चानृतवादिनी वागिति,
धूम एवाग्नेर्दिवा ददृशे नार्चिरर्चिरेवाग्नेर्नक्तं ददृशे न धूम इति दूरभूय-
स्त्वाभिप्रायेण कस्मै चित्प्रयोजनाय सायं प्रातर्होमदेवतास्तुतये कथ्यते,
न चैतद्विद्मो यदि ब्राह्मणाः स्मोऽब्राह्मणा वेति प्रवरानुमन्त्रणप्रशंसायै
संशय इव दर्शितः अब्राह्मणो ऽपि यजमानः प्रवरानुमन्त्रणेन ब्राह्मणः स्यादिति,
को ह वै तद्वेद यदमुष्मिँल्लोके ऽस्ति वा न वेति दृष्टफलं किमपि कर्म स्तोतुमुच्यते,
शोभतेऽस्य मुखं य एवं वेदेति विद्याप्रशंसैषा शोभते इति शिष्यैरुद्गीर्य्यमा-
णस्य मुखमिति, सर्वान्कामानवाप्नोति इति सर्वत्वं प्रकृतापेक्षम् स्तुत्यर्थं चाश्व
मेधाध्ययने ऽपि तत्फलवचनम् ,
हिरण्यं निधाय चेतव्यमिति स्तुत्यर्थतया दिव्यन्तरिक्षे पृथिव्यां च चयनं
प्रतिषिध्यते अनुपहितहिरण्यायां पृथिव्यामग्निर्न चेतव्यो न पुनर्न चेतव्य एव
तस्यामिति,
आदित्यो यूप इत्थमञ्जने सति तेजस्वतया यूपस्यादित्यरूपतास्तुतये
कथ्यते, तत्कार्यकारित्वाच्च यजमानः प्रस्तर उच्यते, न हि मुख्ययैव वृत्त्या
लोके शब्दाः प्रवर्त्तन्ते गौण्या ऽपि वृत्त्या व्यवहारदर्शनात् , एवं वेदे ऽपि तेषां
तथा प्रयोगो भविष्यति, इत्थं च मन्त्रेष्वप्यैन्द्र्या गार्हपत्योपस्थानमविरुद्धम् ,
एवं स्तुतिनिन्दास्वरूपास्तावदर्थवादाः विध्येकवाक्यत्वेन प्रमाणम् , पुराकृति-
पुराकल्पस्वरूपा अपि तथैव योज्याः,
कचित्पुनरर्थवादेनैव कश्चिदंशः पूर्यते इति न तु प्रतीत्यङ्गत्वमेव तस्य
कार्याङ्गत्वमपि भवति, यथा प्रतितिष्ठन्ति ह वा य एता रात्रीरुपयन्ति इत्यश्रूय-
माणाधिकारस्य रात्रिसत्रविधेरधिकारांशो ऽर्थवादादेव लभ्यते यथोक्तं(१)
फलमात्रेयो निर्देशादिति, तत्र हि प्रतिष्ठाकामाः सत्रमासीरन्नित्यर्थवादवशादव-
गम्यते वाक्यार्थः
क चिद्विधिवाक्यस्यार्थसंदेहे ऽर्थवादात्मकाद्वाक्यशेषात्तन्निश्चयो भवति
यथा अक्ताः शर्करा उपदधातीत्यञ्जनद्रव्ये घृततैलवसादिभेदेन संदिह्यमाने

( १ ) जैमिनिसूत्रम् अ० ४ पा० ३ सू० १८ ।

तेजो वै घृतमिति अर्थवादाद् घृतेनाक्ताः शर्करा उपधेया इति गम्यते ।
इत्यर्थवादा विधिनैक्यभावा-
त्तत्प्रमाणत्वममी भजन्ते ।
अस्ति प्रतीत्यन्वयिता हि तेषां
क चिच्च कार्यान्वयिता तु दृष्टा ॥
यद्वा स्वरूपपरतामपि संस्पृशन्ति
प्रामाण्यवर्म त इमे न परित्यजन्ति ।
नैयायिका हि पुरुषातिशयं वदन्तो
वृत्तान्तवर्णनमपीह यथार्थमाहुः ॥
आदित्ययूपवचनादिषु तु स्वरूप-
याथाथ्यमित्थमुपपादयितुं न शक्यम् ।
गौणीं तु वृत्तिमवलम्ब्य कृता तदर्थ-
व्याख्येति तेष्वपि न विप्लवनावकाशः ॥
मन्त्रप्रामाण्याक्षेपः ।
अथेदानीं मन्त्रा विचार्यन्ते किमर्थप्रकाशनद्वारेण विध्यर्थोपयोगिता तेषामु-
तोच्चारणमात्रेणेति, ननूभयथा ऽपि प्रामाण्याविशेषात्किं तद्विचारेण, न हीदं शास्त्रं
वेदस्यार्थविचाराय मीमांसावत्प्रवृत्तम् , अपि तु प्रामाण्यनिर्णयायैवेति, सत्यम् ,
प्रामाण्यनिर्णयायेदं शास्त्रं प्रवृत्तम् अविवक्षितार्थत्वे तु मन्त्राणामप्रतिपादक-
त्वलक्षणमप्रामाण्यमेव भवेत्तत्सामान्याद्वेदब्राह्मणवाक्यानामपि तथाभावप्रसङ्ग
इति वेदस्य कर्मावबोधार्थत्वं हीयते, न च संशयविपर्ययजननमेवाप्रामाण्यम्
अज्ञानजनकत्वमप्यप्रामाण्यमेव, तदुच्यते उच्चारणमात्रोपकारिणो मन्त्राः कुतः
तथा विनियोगोपदेशात् , उरु प्रथा उरु प्रथस्वेति पुरोडाशं प्रथयति यद्यर्थप्रका-
शनोपकारिणो मन्त्राः सामर्थ्यादेव प्रथनोपयोगी मन्त्रो ऽयमिति किमर्थं प्रथने.
विनियुज्यते वचनेन, यथा साक्षः पुरुषः परेण चेन्नीयते नूनमक्षिभ्यां न पश्य-
तीति गम्यते, अग्नीदग्नीन्विहरेति च करोत्येवासौ ऋत्विगग्निविहरणं किं वच-
नेन, उच्चारणमात्रोपकारिणि मन्त्रे तदुच्चारणादेवाद्दष्टं कि चिदुपकारजातं
कल्प्यते वाक्यक्रमनियमाच्चाविवक्षितार्थान् मन्त्रानवगच्छामः, नियतपदक्रमा
हि मन्त्राः पठ्यन्ते यद्यर्थप्रतिपादनेनोपकुर्युः नियतक्रमाश्रयणमनर्थकं स्यात्
क्रमान्तरेणापि तदर्थावगमसंपत्तेः ।
इतश्चाविवक्षितार्था मन्त्राः अविद्यमानार्थप्रकाशिनो हि के चिद्दृश्यन्ते
यथा “चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य ।
त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्यानाविवेश” इति, न हि चतुः शृङ्गं

२६२ न्यायमञ्जर्याम्
त्रिपादं द्विशिरस्कं सप्तहस्तं किं चिद्यज्ञसाधकमस्ति यदनेन प्रकाश्येत,
अतश्चैवम् अचेतनप्रैषप्रदर्शनाद् ओषधे त्रायस्वैनमिति न ह्योषधिर्बुद्ध्यते
त्राणाय नियुक्तास्मीति, शृणोत ग्रावाण इति चोदाहरणम् न ह्यचेतना
ग्रावाणः श्रोतुं नियुज्यन्ते, अपि च अदितिर्द्यौरन्तरिक्षमिति विप्रतिषिद्धमभिव-
दन्ति मन्त्राः कथं सैव द्यौस्तदेवान्तरिक्षं भवितुमर्हति, केषां चिच्च मन्त्राणा-
मर्थो ज्ञातुमेव न शक्यते ते कथमर्थप्रकाशनेनोपकुर्युः अम्यक्सा त इन्द्रऋष्टि-
रिति शृण्येव जर्फरी तुर्फरीतू इति इन्द्रः सोमस्य करकेति च, तस्मादविवक्षि-
तार्था मन्त्राः ।
अपि चोच्चारणमुभयथा ऽपि कर्त्तव्यं मन्त्राणामदृष्टाय वाऽर्थप्रत्यायनाय वा
यतो

चारवाचालतामाविष्करोतीति न प्रतन्यते,
यत्तु तदर्थविनियोगापदेशादित्यविवक्षितार्थत्वमुक्तं तत्र उरु प्रथा उरु प्रथस्वे-
ति लिङ्गादेव मन्त्रस्य प्रथनविनियोगसिद्धेः कामं तद्विधायकं वचनमनर्थकं भवतु
प्राप्तानुवादकत्वाद् न तु प्रतीयमानो मन्त्रार्थस्त्यक्तुं युक्तः, तत्किं वचनमन-
र्थकमेव नानर्थकं प्रतिपन्नार्थविषयं तु तत्, अर्थवादार्थं वा तद्वचनम् यज्ञपति-
मेव तत्प्रथयतीति तद्यज्ञपतिं यजमानमेवप्रजया पशुभिः प्रथयतीति, क चित्तु
गुणार्थविधानं यथा तां चतुर्भिरादत्ते इति, एवमग्नीदग्नीन्विहरेत्या-
दावपि द्रष्टव्यम्,
यत्तु नियतपदक्रमत्वादुच्चारणमात्रोपयोगिनो मन्त्रा इति तदप्यसाधु, मीमां-
सकानामनादित्वाद्ग्वेदस्य तत्क्रमलङ्घनानुपपत्तेः यथोक्तम्(१) “अन्यथा करणे
चास्य बहुभ्यः स्यान्निवारणम्” इति, ‘अस्माकमपि याहगीश्वरप्रणीतो वेदः
तदन्यथाकरणे किमध्येतॄणां स्वातन्त्र्यमस्ति, तस्मान्नार्थविवक्षायै मन्त्रक्रमः
प्रभवति ब्राह्मणवाक्यक्रमवत् ,
यदपि चत्वारि शृङ्गेत्यविद्यमानार्थवचनमाशङ्कितम्, तदप्यनभिज्ञतया यज्ञ-
स्य वैष गुणवादेन संस्तवः चत्वारि शृङ्गा इति वेदा उक्ताः त्रयो ऽस्य पादा इति
सवनानि द्वे शीर्षे इति दम्पती यजमानौ सप्त हस्तास इति च्छन्दांसि त्रिधा बद्ध
इति मन्त्रब्राह्मणकल्पैर्निबद्धः वृषभ इति कामान्वर्षति रोरवीतीति स्तोत्रशस्त्र-
प्रयोगबाहुल्याच्छब्दायमानः महोदेवो मर्त्यानाविवेशेति मनुष्यकर्तृकत्वेनैवमेष
यज्ञः स्तुतो भवति तद्यथा चक्रवाकमिथुनस्तनी हंसदन्तावली शैवालकेशी का-
शवसनीति नदी स्तूयते,
ओषधे त्रायस्वैनमिति चेतनवन्नियोगस्तस्याः स्तुत्यर्थः, शृणोत ग्रावाण
इति प्रातरनुवाकस्तुतिः इत्थं नामैष प्रातरनुवाकः प्रशम्यो यदचेतना ग्रावाणो
ऽपि शृणुयुः अदितिद्यौरदितिरन्तरिक्षमिति गुणवादादप्रतिषेधः, तद्यथा लोके
त्वमेव मे माता त्वमेव मे पिता त्वमेव भगिनी त्वमेव मे भ्रातेति ।
यत्तु केषां चिन्मन्त्राणामर्थो न ज्ञायते इति पुरुषापराधः अर्थावगमो-
पायेषु बहुषु सत्स्वपि तदन्वेषणालसः पुरुषो नार्थमवगच्छति न पुनर्मन्त्रो ऽत्रा-
पराध्यति ब्राह्मणवाक्यवदुपायतस्तदर्थावगमदर्शनात् , उपायश्च प्रथमस्ता-
वद्वृद्धव्यवहार एव तुल्यत्वाल्लोके वेदे शब्दार्थानां य एव लौकिकाः शब्दास्त-
एव वैदिकास्त एव चैषामर्था इति,
यद्यपि च अग्निवृत्राणि जङ्घनदिति वेदे कृतणत्वमग्निशब्दं
पठन्ति उत्ताना वै देवगवा वहन्ति वनस्पते हिरण्यपर्ण प्रदिवस्ते अर्थ-
( १ ) श्लोकवार्तिके तृतीयसूत्रे श्लो. १४९ ।

३६४ न्यायमञ्जर्याम्
मिति लौकिकवैदिकयोः शब्दयोरर्थयोश्च नानात्वमिवाशङ्क्यते तथा
ऽपि तथात्वं प्रत्यभिज्ञानेनावधार्य ईषद्विकृतास्त एव वेदे इति लौकिक्येव
व्युत्पत्तिः, लोकप्रसिद्धिविप्रतिषेधे तु शास्त्रवित्प्रसिद्धिः प्रमाणीक्रियते यथा
यवमयश्चरुर्बाराही उपानहौ वैतसे कटे प्राजापत्या सञ्चिनोतीति यववराहवे-
तसशब्दा दीर्घशूकसूकरवञ्जुलकेषु शिष्टप्रसिद्धा नियम्यन्ते न प्रियङ्गुकृष्णशकु-
निजम्बूष्विति, यत्र तु शिष्टप्रसिद्धिः नास्ति तत्र म्लेच्छेभ्यो ऽपि तदर्थव्युत्प-
त्तिराश्रीयते यथा पिकनेमतामरसशब्देषु, म्लेच्छप्रसिद्धेरप्यभावे निगमनिरुक्त-
व्याकरणवशेन धातुतो ऽर्थः परिकल्पनीयः, तेनाश्विनसूक्तप्रक्रमाज्जरणमरण-
निमित्तौ जर्भरीतुर्फरीतू इति द्विवचनान्तसरूपावेतौ शब्दावश्विनोर्वाचकाविति
गम्यते, एवमन्यत्राप्युत्प्रेक्षणीयम् , तदनेनापि निमित्तेन न मन्त्राणामविवक्षि-
तार्थत्वं वक्तव्यम् ।
अमी तस्मादर्थप्रकटनमुखेनैव दधति
क्रियार्थत्वं मन्त्रा न तु पठनमात्रेण जपवत् ।
न तद्वारेणापि श्लथयितुमतः शक्यत इदं
प्रमाणत्वं वेदे सकलपुरुषार्थामृतनिधौ ॥
नामधेयप्रमाण्याक्षेपः—
इदमिदानीं परीक्ष्यते, उद्भिदा यजेत चित्रया यजेत पशुकामः अग्निहोत्रं
जुहुयात्स्वर्गकामः श्येनेनाभिचरन्यजेत वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेतेति श्रूय-
ते, तत्र किमुद्भिदेति चित्रयेति अग्निहोत्रमिति श्येनेनेति वाजपेयेनेति गुणवि-
धय एते तत्तत्कर्मनामधेयानि वेति, किमनेन परीक्षितेन प्रयोजनम् , उभयत्रापि
प्रामाण्यं नोपपद्यते इति तदर्थमेवेदं परीक्ष्यते, यदि तावद्व्रीहिभिर्यजेत दध्ना
जुहोतीतिवद् गुणः कश्चिदुद्भिदादिपदैर्विधीयते अनेन द्रव्यविशेषेण यागः
कर्त्तव्य इति तदा भावार्थस्य यज्यादेरन्यतो ऽवगतिर्मृग्या, अनवगते भावार्थे
गुणविधानस्यानुपपन्नत्वात् , आग्नेयो ऽष्टाकपालो भवति अग्निहोत्रं जुहोतीति
विध्यन्तरेण भावार्थे चोदिते तत्र व्रीहिभिर्यजेत दध्ना जुहोतीति ।
ननु वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेतेत्यनेनैव वाक्येन यागाख्यो भावार्थः
चोद्यिष्यते गुणश्च तस्मिन्वाजपेयाख्यो विधास्यते इति को दोषः, कथं न
दोषः, अर्थद्वयविधानेन वाक्यभेदप्रसङ्गात् , यागेन स्वाराज्यं कुर्यादित्येको ऽर्थः
वाजपेयेन गुणेन यागं कुर्यादिति द्वितीयो ऽर्थः, न च सकृदुच्चरितं वाक्यमर्थ-
द्वयविधानाय प्रभवति ।
ननु यजेतेति रूपसाम्यादुभयत्रापि संबध्यते यजेत स्वाराज्यकामो वाजपे-
येन चेति तुल्यमस्योभयत्रापि रूपम् , न रूपसाम्यस्यासिद्धत्वात् , स्वाराज्यं

प्रमाणप्रकरणम् २६५
प्रति यजिरप्राप्तत्वाद्द्विधीयते गुणं च प्रति प्राप्तत्वादनूद्यते, अनवगते हि कर्मणि
गुणविधानमघटमानमित्यवश्यं गुणविधिपक्षे गुणं प्रति यजिः प्राप्तत्वादुद्देश्यो
भवति प्रधानं च, स एव स्वाराज्यं प्रति विधेयत्वादुपादेयो गुणश्चेति विरुद्ध-
रूपापत्तेर्न यजिरुभाभ्यां युगपत्संबन्धुमर्हति यः स्वाराज्यं साधयितुमिच्छेत् स
यजेतेत्यन्यद्रूपम् , यद्यजेत तद्वाजपेयेनेत्यन्यद्रूपम् , तस्माद्भावार्थप्राप्तौ
प्रमाणान्तरापेक्षणाद् गुणविधिपक्षे तदप्रमाणं वचनम् , अथैष दोषो मा
भूदिति नामधेयपक्ष आश्रीयते तदैषामुद्भिदादिपदानां विस्पष्टमेवानर्थक्यम् ,
यावदेवोक्तं भवति यजेतेति तावदेव वाजपेयेनेति, एवमानर्थक्यादन्यत्राप्यस-
माश्वासः ।
नामधेयप्रमाण्याक्षेपनिरासः
अत्रोच्यते गुणविधिपक्षे यथा भवानाह तथैव नामधेयपक्ष एव तु श्रेयानि-
त्यभ्युपगम्यते, तथा हि, भावार्थस्य फलं प्रति करणत्वात्तत्सामानाधिकरण्येन
तृतीया प्रयुज्यते तत्र वाजपेयेनेति, साध्यश्च भवन्भावार्थः करणभावमनुभव-
तीति साध्यत्वापेक्षया तत्सामानाधिकरण्येन क्व चिद् द्वितीया ऽपि प्रयुज्यते
अग्निहोत्रं जुहोतीति ।
ननु गुणवन्नामापि विधातव्यमेवानभिहितस्यानवगमात् , ततश्च गुणवि-
धिपक्षस्पृशो वाक्यभेदादिदोषास्तदवस्था एव, नैतदेवम् , न ह्यस्य कर्मण इदं
नाम वेदितव्यमिति संज्ञासंज्ञिसंबन्धं वेदो विदधाति योगेन तु केन चित्प्रवर्त्त-
मानं नामधेयमवगम्यते एव, उद्भेदनमनेन पशूनां क्रियते इत्युद्भिद्विदम् , दधि
मधु घृतं धाना उदकं तत्संसृष्टं प्राजापत्यमिति नानाविधविचित्रद्रव्यसाध्यत्वा-
च्चित्रा अग्नये होत्रमस्मिन्नित्यग्निहोत्रं यथैव श्येनो निपत्यादत्ते एवमनेन द्विष-
न्तं भ्रातृव्यमादत्ते इत्यर्थवादात् श्येन एव श्येनो यागः वाजमन्नं पीयते ऽस्मि-
न्निति वाजपेयो यागः, तस्मात्कर्मनामान्येतानि ।
यत्तु नामधेयपक्षे नैरर्थक्यमाशङ्कितं तदपि न चारु, नामापि गुणफलोप-
लब्धे रर्थवदिति अभियुक्तैः परिहृतत्वात् , एवंनामेदं कर्मेत्यवगम्यते तत्र गुणे
द्रव्यदेवतादिः फलं च तस्य स्वर्गः पश्चादवगम्यते इति, तस्मान्नामधेयपदाना-
मविरुद्धो ऽन्वयः, क्व चित्पुनरप्राप्ते भावार्थे सगुणमेव तत्कर्म चोद्यते यथा आग्ने-
यो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायां पौर्णमास्यां चाऽच्युतो भवति इति, यथा वा एत-
स्यैव रेवतीषु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा पशुकामो ह्येतन यजेतेति, अलं
शास्त्रान्तरोक्तगहनकथाविस्तरेण इति नास्ति नामधेयद्वारेणापि प्रामाण्याक्षेपः
सर्वप्रकारमेव सिद्धं वेदप्रमाणत्वमिति ।
३४ न्या०

वेदप्रामाण्यसिद्धयर्थमित्थमेताः कथाः कृताः ।
न तु मीमांसकख्यातिं प्रप्तास्मीत्यभिमानतः ॥
कार्य एवार्थे पदसङ्गतिग्रहः—
नन्वेवं विध्यर्थवादमन्त्रनामधेयानां कार्यौपयिकत्वदर्शनात्कार्यएवार्थे वेदः
प्रमाणमित्युक्तं स्यात् , ततः किं सिद्धे ऽर्थे तस्य प्रामाण्यं हीयते, ततोपि किं
भूयान्भूतार्थाभिधायिमन्त्रराशिरुपेक्षितो भवेत् , सकलस्य च वेदस्य प्रामा-
ण्यं प्रतिष्ठापयितुमेतत्प्रवृत्तं शास्त्रम् , अत्र के चिदाहुः, सर्वस्यैव वेदस्य कार्ये
ऽर्थे प्रामाण्यम् , तथा हि, गृहीतसम्बन्धः शब्दो ऽर्थमवगमयति सम्बन्धग्रहणं
चास्य वृद्धव्यवहारात्, वृद्धानां च व्यवहारः पानीयमानय गां बधान ग्रामं गच्छेति
कार्यप्रतिपादकैरेव शब्दैः प्रवर्त्तते इति तत्रैव व्युत्पद्यन्ते बालाः, प्रयोजनोद्देशेन हि
वृद्धा वाक्यानि प्रयुञ्जते, न च सिद्धार्थाभिधायिना प्रवृत्तिनिवृत्ती अनुपदर्शता
शब्देन किं चित्प्रयोजनमभिनिर्वर्त्ततइति तस्य न प्रयोगयोग्यत्वम्, अप्रयुज्य-
मानस्य च न सम्बन्धग्रहणम् अगृहीतसम्बन्धस्य च न प्रतिपादकत्वम् अप्रतिपा-
दकस्य च न प्रामाण्यम् , अपि च आख्यातपदोच्चारणमन्तरेण निराकाङ्क्षप्रत्य-
यानुत्पादादवश्यमाख्यातयुक्तं वाक्यं प्रयोक्तव्यम् , आख्यातपदेन साध्यरूपो ऽर्थ
उच्यते नामधेयपदेन च सिद्धः, भूतभव्यसमुच्चारणे भूतं भव्यायोपदिश्यते इति
वाक्यस्य साध्यार्थनिष्ठतेति न भूतार्थविषयं तस्य प्रामाण्यम्, अतश्च कार्ये ऽर्थे
शब्दस्य प्रामाण्यम्, यतश्च कार्यरूपो ऽर्थः शब्दस्यैव विषय इति, न च शब्दः
प्रमाणतां सिद्धे ऽर्थे लभते सिद्धो ऽर्थः प्रसिद्धत्वादेव प्रमाणान्तरपरिच्छेद्ययोग्य
इति तत्प्रतिपादने तत्प्रमाणान्तरसव्यपेक्षः शब्दो भवति, ततश्च तद्ग्राहिणः
प्रमाणान्तरस्यैव तत्र प्रामाण्यं स्यान्न शब्दस्य, शब्दश्च तदुपस्थापनमात्रनिष्ठ
एव स्यात्, तस्माच्छब्दप्रामाण्यमिच्छता कार्ये एवार्थे तत्प्रामाण्यमङ्गीकर्त्त-
व्यमिति ।
अकार्येऽपि पदसङ्गतिग्रहोपपादनम्
अत्रोच्यते, यद् ब्रूषे कार्यएवार्थे वाक्यस्य व्युत्पत्तिरिति तदयुक्तम्, एवं
हि सिद्धरूपो ऽयं तस्यार्थ इति कथं त्वयोच्यते, न ह्यलब्धव्युत्पत्तेः शब्दार्थ-
प्रत्ययो युज्यते, अर्थप्रतीतिश्च ततो दृश्यते व्युत्पत्तिश्च तत्र नास्तीति चित्रम्,
न च कार्यपरैरेव शब्दैः लोके व्यवहारो वर्त्तमानापदेशकेभ्योऽपि व्यवहारप्रवृत्ते-
स्तत्रापि व्युत्पत्तिर्भवत्येव, अपि चाङ्गुल्यादिना पुरोऽवस्थितमर्थं निर्दिश्य
यदा कश्चित्कथयत्यस्येदं नामेति तदा कार्योपदेशमन्तरेणापि भवत्येव व्युत्पत्तिः,
अस्माच्छब्दादयमर्थः प्रतिपत्तव्य इति कार्योपदेश एवासौ इति चेत् तादृशाना-
मक्षराणामश्रवणात् , अस्येदं नामेति हि श्रूयते नास्मादयं प्रतिपत्तव्य इति,

अस्येदं नामेत्येषामेवाक्षराणामेषो ऽर्थ इति चेद् न, अपदार्थस्य वाक्यार्थत्वा-
योगात्, न चैवं कल्पयितुमपि शक्यते अस्येदं नामेत्येतावत्तैव च तत्प्रतिप-
त्तिसिद्धेः प्रतिपत्तिकर्त्तव्यताभिधानस्य निष्प्रयोजनत्वात्, कार्यपरादपि शब्दाद्
व्युत्पत्तिर्भवन्ती न वाक्यार्थमात्रपर्यवसायिनी भवति किं त्वेकैकपदाद्वावापोद्वाप-
द्वारकपदार्थपर्यन्ता सा भवति पदार्थव्युत्पत्तिसंस्कृतमतेश्चाभिनवकविविरचित-
वर्त्तमानापदेशश्लोकश्रवणे ऽपि वाक्यार्थप्रतीतिर्दृश्यते एवेति नान्यत्पत्तिकृत-
मप्रामाण्यम्, न चासौ भूतार्थप्रतिपादकशब्दजनिता प्रतीतिर्बाध्यते संदि-
ग्धा वा तेन प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरकरणकप्रतीतिवत्प्रमाणफलमेव सा भवि-
तुमर्हति ।
यत्पुनरभ्यधायि कार्ये ऽर्थे प्रमाणान्तरनिरपेक्षतया प्रमाणं भवति शब्दः
न सिद्धे ऽर्थे प्रमाणान्तरसापेक्षत्वादिति तदसत्, प्रवर्त्तयितुमेव न शक्नोति
इत्यवोचाम वक्ष्यामश्च वाक्यार्थचिन्तायामपि, प्रमाणान्तरसापेक्षत्वं तस्य
प्रत्युत प्रामाण्यमावहति, किं चेदं सापेक्षत्वमिति वक्तव्यम्, किं सिद्धार्थाभि-
धायिनः शब्दस्योत्पत्तावेव प्रमाणान्तरापेक्षत्वम् उत तद्विषयस्य प्रमाणान्तरप-
रिच्छेद्ययोग्यत्वमित्युभयथा ऽतिप्रसङ्गः, उत्पत्तौ प्रमाणान्तरसव्यपेक्षतया यद्य-
प्रामाण्यं वर्ण्यते हन्त हतमनुमानं तस्योत्पत्तौ प्रत्यक्षादिसापेक्षत्वात्, वर्णितं
च तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानमिति, तद्विषयस्य प्रमाणान्तरग्रहणयोग्यतायां तु
तदप्रामाण्ये प्रत्यक्षादीनां सर्वेषामप्रामाण्यं प्राप्नोति प्रमाणसंप्लवस्य प्राक् प्रति-
पादितत्वात्, अपि च विधियुक्तेष्वपि वैदिकेषु लौकिकेषु वाक्येष्वधीष्व गां बधान
ग्रामं गच्छेत्येवमादिष्वन्वयव्यतिरेकाभ्यां हिताहितप्राप्तिपरिहारसाधनसामर्थ्या-
वगमेन प्रवृत्तिसिद्धेः विनियोगमात्रनिष्ठ एव विधिर्भवति, अप्रवृत्तप्रवर्त्तनात्मक-
निरपेक्षनिजव्यापारवैधुर्यात्कार्यपरत्वानुपपत्तेः अनुवादमात्रं विधिवचनमिति
कार्यार्थप्रामाण्यवादिनं सर्वमेव लौकिकं वाक्यमप्रमाणं स्यात् ।
ये तु भूतार्थवादिषु प्रवृत्तिनिवृत्तिकारिषु विधिनिषेधौ कल्पयन्ति ते नित-
रामृजवः, श्रूयमाणे ऽपि विधिरनुवादीभवति यत्र तत्राश्रुतः कल्प्यते इति कि-
मन्यदेतत्परमार्जवम्, प्रवृत्तौ तु तत्र विधिरप्रयोजक एव अन्वयव्यतिरेका-
भ्यां पुरुषार्थसाधनसामर्थ्यावगमात्पुरुषप्रत्ययाद्वा लोकेषु प्रवृत्तिसिद्धेः, तन्नैत-
त्स्यात् लौकिकवाक्यानां विवक्षापरत्वान्न कार्यार्थत्वम्,
अपि च पौरुषेयाद्वचनादेवमयं पुरुषो वेदेति भवति प्रत्ययो नैवमर्थप्रतीतिः,
वैदिकानि पुनरपौरुषेयतया कार्यपराण्येव वाक्यानीति एतदपि न पेशलम्, अपौ-
रुषेयस्य वचसः प्रतिषिद्धत्वात्, वेदे ऽपि कर्तुः ईश्वरस्य साधितत्वात्, न च पुरुष-
वचनमपि विवक्षापरमिति दर्शितम्, तथा हि न विवक्षा वाक्यार्थो देवदत्त गा-
मभ्याज कृष्णां दण्डेनेति पदग्रामे विवक्षावाचिनः पदस्याश्रवणात्, अपदार्थस्य

२६८ न्यायमञ्जर्याम्
वाक्यार्थत्वानुपपत्तेः, न च विषभक्षणवाक्यस्येव परगृहे भोजननिवृत्तौ पौरुषे-
यवचसो विवक्षायां तात्पर्यशक्तिरपि प्रभवति, न हि सर्वात्मना ऽभिधात्रीं शक्ति-
मवधीर्यैव तात्पर्यशक्तिः प्रसरतीति न विवक्षापरत्वम्, कथं तर्हि पुरुषवचनादु-
चारिताद्विवक्षाऽवगम इति चेद् अनुमानादिति ब्रूमः, कार्यत्वात्पदरचनायाः
पुरुषेच्छापूर्वकत्वमनुमीयते अर्थावगमपुरःसरं च पुरुषवचनाद्विवक्षानुमान-
मेवमयं वेद एवमयं विवक्षतीति अर्थोपरागरहितस्य विवक्षामात्रस्य जीवतां
निसर्गत एव सिद्धेः, अयमर्थो विवक्षित इत्यर्थोपरज्यमाना तु विवक्षा न
शक्या ऽर्थे ऽनवगते ऽवगन्तुम्, अर्थश्चेत्प्रथममवगतो वाक्यान्न तर्हि तद्विवक्षा-
परम्, अर्थपरमेव भवितुमर्हति, लोकवाक्यानां विवक्षापरत्वे बाह्ये ऽर्थे सम्ब-
न्धग्रहणासम्भवाद् वेदादपि वाक्यार्थावगमो न स्यादित्यलं प्रसङ्गेन, तस्मान्न
कार्यपरत्वेनैव शब्दस्य प्रामाण्यम् ।
यत्पुनरभाणि नाख्यातशून्यं वाक्यं प्रयोगार्हं तेन विना नैराकाङ्क्ष्यानु-
पपत्तेः आख्यातस्य च भव्यरूपो ऽर्थो न नाम्ना इव भूतो भूतभव्यसमुच्चारणे
च भूतं भव्यायोपदिश्यते इति सर्वत्र कार्यपरत्वम्, तदपि न सांप्रतम्, पुत्र-
स्ते जातः कन्या ते गर्भिणीति सुखदुःखकारिणामनुपदिष्टप्रवृत्तिनिवृत्तिकाना-
मनाख्यातानामपि वाक्यानां लोके प्राचुर्येण प्रयुज्यमानत्वात् ।
अथ सुखी भव दुःखी भवेति तत्र कार्यपरत्वं व्याख्यायते तदपि न
युक्तम्, ईदृशानामक्षराणामश्रवणात् कल्पनायाश्च निष्फलत्वात्, न हि भवेत्यु-
पदेशादसौ सुखी भवति सुखीभवितुं वा क चित्प्रवर्त्तते, उपाये पूर्वमेव प्रवृत्त-
त्वात् , उपेये च प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, किं तु पुत्रजन्मश्रवणत एवासौ सुखीभवति
तथा कस्य चिदुत्तरीयावगुण्ठिततनोर्निद्रायमाणस्य क चित्केन चित्केलिना
रज्जुवेष्टितवपुषः पश्चात्प्रबोधसमये सहसा सरीसृपवलितमात्मानं मन्यमानस्य
भयादनुन्मीलितचक्षुषः केन चित्प्रयुज्यमानं रज्ज्वा वेष्टितो ऽसीति वचः श्रवण-
पथमवतरति तत्सिद्धार्थबोधकमपि प्रमाणम्, न च तत्र मा भैषीरिति प्रयोगक-
ल्पनाप्रयोजनम् रज्जुवेष्टनप्रत्ययादेव भयनिवृत्तेः सिद्धत्वात्, तथा च विषम-
विषधराधिष्ठितो ऽयमध्वा निधियुक्तो ऽयं भूभाग इति भूतार्थख्यापकं वचो
दृश्यते न च तदप्रमाणम्, न च तत्र मा गास्त्वमनेनाध्वना निधिं गृहाणेति वि-
धिनिषेधपरत्वं युक्तम्, एषां पदानामश्रवणात् ।
ननु वक्तुः प्रेक्षापूर्वकारितया निष्प्रयोजनवचनानुच्चारादवश्यं मा गा गृहा-
णेति कार्याक्षराणि हृदये परिस्फुरन्ति कथं चिदालस्यादिना नोच्चारितानीति,
नैतद्युक्तम् , प्रेक्षापूर्वकारित्वादेव वक्तुः यथावस्थितवस्तुस्वरूपमात्राख्यापकव-
चनोच्चारणमेव युक्तम्, अर्थात्प्रवृत्तिनिवृत्त्योः सिद्धत्वात्, पराभिप्रायस्य चान-
वस्थितत्वेन नियतोपदेशानुपपत्तेः, सर्पबन्धजीविनो हि सपन्नगः पन्था उपादेय-

प्रमाणप्रकरणम् २६९
तया ऽवभाति वीतरागस्य च ब्रह्मविदो वित्तैषणव्युत्थितस्य गोविन्दस्वामिन
इव निधिरपि हेयतया परिस्फुरतीति कस्मै किमुपदिश्यताम् , वस्तुस्वरूपे तु
कथिते यथाहृदयवर्त्तिरागद्वेषानुवर्त्तनेन कश्चित्तत्र प्रवर्त्ततां कश्चित्ततो निवर्त्तता-
मिति भूतार्थकथनमेव लोके प्रेक्षावान् करोति न विधिनिषेधौ प्रयोक्तुमर्हतीति,
ये ऽपि ब्रुवते सर्वत्र प्रतिपत्तिकर्त्तव्यताविधानमेवादौ वेदितव्यम् अवि-
धिकस्य वाक्यस्य प्रयोगानर्हत्वादिति ते ऽपि न साधु बुध्यन्ते, विदितशब्दार्थ-
सम्बन्धस्य पुंसः शब्दश्रवणे सति प्रतिपत्तेः स्वतः सिद्धत्वेनानुपदेश्यत्वात् ,
असिद्धायां वा प्रतिपत्तौ प्रतिपत्तिकर्त्तव्यतापि कुतः प्रतीयेत ।
ननु कार्यार्थप्रतिपादकं पदमन्तरेण पदान्तराणि संसर्गमेव न भजन्ते
कार्याकाङ्क्षानिबन्धत्वात्सम्बन्धस्य तेन सर्वत्र कार्यपरत्वम् , उच्यते, नैष नियमः
कार्याकाङ्क्षागर्भ एव सर्वत्र सम्बन्ध इति वर्त्तमानापदेशकानामपि प्रेक्षापूर्वका-
रिवाक्यानामितरेतरसंसृष्टार्थप्रतीतिजनकत्वदर्शनात्, न हि दशदाडिमादिवाक्य-
सदृशि वर्त्तमानापदेशीनि वचांसि भवन्ति कार्यनिबन्धने हि सम्बन्धे तद्रहिता-
नामन्वय एव स्यात्, दर्शितश्चान्वयः पूर्वोदाहृतवाक्यानाम् , अपि च लिङ्-
न्तपद्युक्ते ऽपि वाक्ये पदान्तरार्थानां परस्परमन्वयो दृश्यते एव स कथं सम-
र्थिष्यते, कार्याकाङ्क्षानिबन्धने हि कार्ये सर्वेषामन्वयो न परस्परमिति ।
अथ ब्रूयात् सर्वथा कार्यसम्बन्धे प्रथममवगते सति पश्चादरुणैकहायनी-
न्यायेन वाक्यीयः परस्परान्वयो ऽपि सेत्स्यतीति, हन्त तर्हि परम्परान्वये
कार्याकाङ्क्षा कारणं तर्ह्यरुणया पिङ्गाक्ष्या एकहायन्या सोमं क्रीणातोति द्रव्य-
गुणयोर्विभक्त्या सोमक्रयं प्रांत युक्तत्वात्प्रथमं क्रयसम्बन्ध एव तयोर्गम्यते यश्च
पाश्चात्यः परस्परान्वयस्तत्र कार्यपारतन्त्र्यापादिका विभक्तिकारकाररणमसत्यामपि
तस्यां शुक्लः पट इति सामानाधिकरणप्रयोगेणान्वयसिद्धेः, तस्मात्कार्यैक्यनि-
बन्धनो ऽन्वय इति नियमो य उच्यते स कल्पनामात्रप्रभवो न प्रमाणव्यव-
स्थागम्य इति ।
यत्तु भूतभव्यसमुच्चारणे भूतं भव्यायोपदिश्यतइत्ययमपि न सार्वत्रिको
नियमो विपर्ययस्यापि व्रीहीनप्रोक्षतीत्यादौ दर्शनादलं वा दर्शपूर्णमासप्रकरण-
निवेशानुज्झितकार्यमुखप्रेक्षणदैन्येन व्रीहिप्रोक्षगोदाहरणेन,
आत्मा ज्ञातव्य इति तु सिद्धपर एव साध्योपदेशः, नह्यत्र कर्म किं चि-
त्साध्यं प्रधानमुपदिश्यते ऽधिकाराश्रवणात् , न च विश्वजिदादिवदधिकारक-
ल्पना काचिदुपदिश्यते न च कर्मप्रवृत्तिहेतुत्वमात्मज्ञानस्येति वक्ष्यामः, अर्थवा-
दस्त्वर्थवाद एव नाधिकारिकल्पनाय प्रभवति, तस्मादपहतपाप्मत्वादिगुणयुक्ता-
त्मस्वरूपनिष्ठत्वमेव तत्रावतिष्ठते, तस्मिन्नवगते पुरुषान्तरप्रार्थनादैन्यानुपपत्तेः
स एव ह्युत्तमः पुरुषार्थः, स च सिद्ध एव न साध्यः, यतस्तु कृतबुद्धीनाम-

विद्योपरमायैवेति व्याचक्षते,
ज्ञातव्य इति प्रतिपत्तिकर्त्तव्यतापरो ऽयं विधिरिति चेन्न, प्रतिपत्तेः प्रमि-
तत्वात्प्रमितेश्च प्रमेयनिष्ठत्वाज्ज्ञातव्य इति कर्मणि च कृत्यप्रत्ययनिर्देशा-
त्कर्मणश्चेप्सिततमत्वात्तत्परत्वमेवावागम्यते विधिरस्त्वत्र प्रसरन् क्व प्रसरेत्,
फलं तावद्विधेर्न विषय एव, यथा ऽऽह भट्टः(१) 'फलांशे भावनायाश्च प्रत्ययो न
विधायक' इति, उपायस्तु ज्ञानमेव ज्ञानं च ज्ञेयनिष्ठमित्युक्तम् ,
यस्तु यमनियमादिप्रतिपत्तीतिकर्त्तव्यताप्रकारोपदेशः सो ऽपि तथाविधा-
त्मरूपाधिगतये सत्यासत्यस्वभावनाम्ररूपप्रपञ्चविलापनद्वारा तत्रोपयुज्यते
इति सिद्धतन्त्रमेव साध्यम् ,
तिष्ठतु वा यमनियमप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यात्मज्ञानयोगीतकर्त्तव्य-
ताविधिः अन्येऽपि ज्योतिष्टोमादिविधयस्तन्निष्ठा एवेति वेदान्तिनः, साध्यस्य-
सर्वस्य क्षयित्वेनानुपादेयत्वात्सिद्धस्य ब्रह्मण एवानाद्यविद्यातीतस्यानपायिनः पुरु-
षार्थत्वात् , स्तोकस्तोकप्रपञ्चविलापनद्वारेणोत्तमधिकारयोग्यत्वापादनाद् ब्रह्म-
प्राप्यौपयिका एव सर्वविधयः, तथा च मनुः—
स्वाध्यायेन व्रतैर्होमैस्त्रैविद्येनेज्यया सुतैः ।
महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुःरिति(२) ॥
तदेवं सिद्ध एवार्थे वेदस्याहुः प्रमाणताम् ।
सर्वस्तावद्विषयो बहु वक्तव्यः प्रमाणता तु गिराम् ॥
किंतन्त्रता भवति कस्य तयोरितीयं
चर्चा चिराय न महत्त्युपयुज्यते नः ।
सन्तोषवृत्तिमवलम्ब्य वयं हि वेद-
प्रामाण्यमात्रकथनाय गृहीतयत्नाः ॥
प्रामाण्यसाधनविधावुपयोगि यच्च
वक्तव्यमत्र तदवादि यथोपयोगम् ।
वक्तव्यमिष्टमपि किं चिदिहाभिदध्म-
स्तच्छ्रूयतां यदि न धीः परिखिद्यते वः ॥
इति श्रीजयन्तभट्टकृतौ न्यायमञ्जर्या चतुर्थमाह्निकम् ॥

( १ ) श्लोकवार्त्तिके २सू० १श्लो २२२ मनु अभिचारविधिना विहिता हिंसा
कथं निषिध्येतेत्यत आह-फलांशे इति । तथा च फलस्याविधेयत्वात् सामान्यतः प्राप्तो
निषेधोऽभिचारविधिना फलांशे वारयितुं न शक्यत इत्यर्थः ।
( २ ) मनुस्मृतिः अ०२श्लो०२८

चानुमानं शब्दो वा सामान्यस्वरूपवास्तवत्वव्यवस्था-Wait,न चानुमानं शब्दो वा सामान्यस्वरूपवास्तवत्वव्यवस्था-`

Line 31:
पनसामर्थ्यमश्नुते शब्दलिङ्गयोर्विकल्पविषयत्वेन वस्तुग्राहित्वासम्भवात्, तत्प्रा.
Wait, at the end of line 31:
तत्प्रा. or तत्प्रा- or तत्प्रा?
Look at the end of line 31: तत्प्रा.
Yes, there is a dot: तत्प्रा. (an abbreviation or catchword indicating the start of the next page!).
In classical Indian printed books, the catchword at the bottom right before the footnote is very common: तत्प्रा. for तत्प्रामाण्य... on the next page!
Wait, is there a separator line before footnote? Yes, a horizontal line.

Line 32 (Footnote):
( १ ) गौतमसूत्रम् । अ० २ आ० १ सू० ६० । or अ० २ आ० २ सू० ६० ।?
Wait, let's look at that digit again very closely:
In अ० २ आ० १ सू० ६० ।:
Look at ( १ ): the character is १.
Now look at the character after आ०: it is identical to १ in ( १ )!
Wait,

२७२ न्यायमञ्जरीम्
प्यादिव्यवहारस्तु प्रकारान्तरेण दर्शयिष्यते, अतश्च न व्यक्तिव्यतिरिक्तं सामा-
न्यं भेदेनानुपलम्भात् , तथा हि, कुवलयामलकबिल्वादीनि करतलवर्त्तीनि पृथ-
गवलोक्यन्ते न जातिव्यक्ती इति न तयोर्भेदः, देशभेदस्य चाग्रहणाद्यत्खलु
यतोऽतिरिक्तं तत्तदधिष्ठितदेशव्यतिरिक्तदेशाधिष्ठानमवधार्यते घटादिव पटः न
चैवं जातिव्यक्ती इति न तयोर्भेदः, अतश्चैवं तद्ग्रहे तद्बुद्धयभावाद्यद्धि यतो
व्यतिरिक्तं तस्मिन्नगृह्यमाणे ऽपि गृह्यते घटादिव पटो न च व्यक्तावनुपलभ्य-
मानायां जातिरुपलभ्यते तस्मान्न ततो ऽसौ भिद्यते, तद्वृत्तित्वात्सामान्यस्य
तद्ग्रहे तदानुपलब्धिरिति चेन्न वृत्त्यनुपपत्तेः ।
जातिव्यक्तिसम्बन्धानुपपत्तिप्रदर्शनम्
किं प्रतिपिण्डं कार्त्स्न्येन वर्त्तते जातिरुतैकदेशेनेति द्वयमपि चानुपपन्नम्-
पिण्डे सामान्यमन्यत्र यदि कार्त्स्न्येन वर्त्तते ।
तत्रैवास्य समाप्तत्वान्न स्यात्पिण्डान्तरे ग्रहः ॥
एकदेशेन वृत्तौ तु गोत्वजातिर्न कुत्र चित् ।
समग्रा ऽस्तीति गोबुद्धिः प्रतिपिण्डं कथं भवेत् ॥
जातेश्च निरवयवत्वान्न के चिदेकदेशाः सन्ति यैरैषा प्रतिपिण्डं वर्त्तेत,
न चैकत्र पिण्डे समाप्त्या वर्त्तमाना पिण्डान्तरे समाप्त्यैव वर्त्तितुमर्हति,
समाप्तस्य पुनरुत्पत्तिं विना समाप्त्यन्तरानुपपत्तेः, तथा भूतस्य च वृत्तिप्रकार-
स्य क्व चिदप्यदर्शनात्, या च समवायात्मिका पिण्डेषु वृत्तिः सामान्यस्यौलु-
क्यैरुच्यते तामपि न बुद्ध्यामहे वयम् ।
अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानां यः सम्बन्ध इहप्रत्ययहेतुः स समवाय
इति यदुच्यते तदप्रतिषिद्धम्, अयुतसिद्धता च सम्बन्धश्चेति कथं सङ्गच्छते,
पृथक्सिद्धे हि वस्तुनी कुण्डबदरवदन्योन्यं सम्बध्येते स्त्रोपुंसवद्वा, अयुतसिद्धे
तु तदेकत्वात्किं केन सम्बध्यते, द्रव्यगुणयोरपृथक्सिद्धयोरपि सम्बन्धो विद्य-
त एवेति चेत् तदिदमुन्मत्तस्योन्मत्तसंवर्णनम् , गुणिनोऽपि गुणव्यतिरिक्तस्या-
नुपलम्भात् , अयं गुणी रूपादिभ्योऽर्थान्तरत्वेन नात्मानमुपदर्शयति व्यतिरेकं
च तेभ्यो वाञ्छन्तीति चित्रम् ।
यदपि नित्यानित्यविभागेन युतसिद्धेः स्वशास्त्रे परिभाषणं कृतम् , नित्या-
नां परमाणूनां पृथग्गतिमत्त्वं युतसिद्धिर्नित्यानां तु युताश्रयिसमवायित्वं वि-
भूनां परस्परमाकाशादीनां सम्बन्ध एव नास्तीति तदपि प्रक्रियामात्रम् , नाना-
त्वेन सिद्धिनिष्पत्तिर्ज्ञाप्तिर्वा युतसिद्धिरित्युच्यते तद्विपर्ययादयुतसिद्धिरैक्येन सि-
द्धिरवतिष्ठते तथा च सति सम्बन्धो दुर्वचः, अवयवावयविनोरपि समवाया-

त्मा सम्बन्ध एवमेव परिहर्त्तव्यः, यथाऽऽह भट्टः(१) नानिष्पन्नस्य सम्बन्धो
निष्पत्तौ युतसिद्धतेति, परमाख्वाकाशयोः परमाणुकालयोश्च सम्बन्ध इष्यते
नाकाशकालयोरन्योन्यमिति प्रक्रियैवेति अलमषान्तरचिन्तनेन, तस्मान्न जा-
तिव्यक्त्योः का चिद् वृत्तिरुपपद्यते ।
सुशिक्षितास्तु रूपरूपित्वलक्षणमाचते जातिव्यक्त्योः सम्बन्धं सोऽपि नोप-
पद्यते, रूपशब्दः किं शुक्लादिवचनः आकारवचनः स्वभाववचनो वा, शुक्लादिव-
चनत्वे नीरूपाणां पवनमनःप्रभृतीनां द्रव्याणां गुणकर्मणां च सामान्यशून्यता
स्यात्, आकारवचनत्वेऽपि अवयवसन्निवेशरहितानां तेषामेव गुणादीनां सामा-
न्यवत्ता न प्राप्नोति, स्वभाववचनत्वे तु जातिजातिमतोरव्यतिरेक एव भवेत् ।
अवभाति हि भेदेन स्वभावो न स्वभाविनः ।
शब्दातिरिक्ततैवेयं न तु वस्त्वतिरिक्कता ॥
किं चेदं रूपं नाम किं वस्त्वेव वस्तुधर्मो वस्त्वन्तरं वा, वस्त्वन्तरं तावन्न
प्रतिभातीत्युक्तम्, वस्तुधर्मोऽपि तद्व्यतिरिक्ततया स्थितो न चकास्त्येव, अव्य-
तिरेके च सम्बन्धवाचायुक्तिरनुपपन्नेत्युक्तम्, न च रूपरूपित्वलक्षणसम्बन्धः
संयोगसमवायव्यतिरिक्तः कोऽपि श्रोत्रियैर्विविच्य व्याख्यातुं शक्यते यथा
ईदृगिति, तस्माद्वाचायुक्तिनूतनतामात्रमिह कृतं न त्वर्थः कश्चिदुत्प्रेक्ष्यते
इत्यलं प्रसङ्गेन ।
जात्याधारानुपपत्तिप्रदर्शनम् ।
अपि चेयं जातिः—
सर्वसर्वगता वा स्यात्पिण्डसर्वगता ऽपि वा ।
सर्वसर्वगतत्वे स्यात्कर्कादावपि गोमतिः ॥
अश्वधीः शाबलेयादावुष्ट्रबुद्धिर्गजादिषु ।
पदार्थसंकरश्चैवमत्यन्ताय प्रसज्यते ॥
अथापि व्यक्तिसामर्थ्यनियमान्नैष संकरः ।
न हि कर्कादिपिण्डानां गोत्वादिव्यक्तिकौशलम् ॥
मैवं खण्डाद्यभिव्यक्तमपि गोत्वमनंशकम् ।
( १ ) श्लोकवार्तिक सू० ४ श्लो० १४६ । न चाप्ययुतसिद्धानां सम्बन्धित्वेन
कल्पना । इति कारिकापूर्वार्द्धम् । अयमर्थः वैशेषिकाः जातिव्यक्त्योरेकान्तभेदमेवा-
ङ्गीकृत्य समवायसम्बन्धं मन्यन्ते यदाहुः 'अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानामिहप्रत्यय-
हेतुर्यः सम्बन्धः स समवाय' इति अयुतसिद्धिश्चापृथक्सिद्धिः, तान्निराचष्टे न चेति ।
अनिष्पन्नस्य घटादेः सामान्येन सम्बन्धो न सम्भवति निष्पत्तौ च युतसिद्धता इति
अपृथक्सिद्धत्वानुपपत्तिरिति ।
३५ न्या०