न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

यद्यपि द्रव्यदेवतेतिकर्त्तव्यताविधानद्वारकमङ्गविधिवदर्थवादवाक्यानां कार्योपायि-
कत्वं नास्ति तथापि प्रतीयङ्गस्त्वं न निवार्यते, अत एव प्रामाण्योपायोगित्वमाचक्षते
न प्रमेयापयोगित्वम् , केवलविधिपदश्रवणे हि न तदाद्रियन्ते यज्वानः, तत्र वि-
धिविभक्तेः शक्तिरवसीदति तां निमज्जन्तीमिवार्थवादजनितकर्मप्राशस्त्यप्रत्यय
उत्तभ्नाति सर्वजिता यजेतेत्येता न तथाविधः श्रद्धाऽतिशयो भवति, यथाविधः
सर्वजिता वै देवाः सर्वमयजन्सर्वस्याप्त्यै सर्वस्य जित्यै सर्वमेवैतेन सर्वं जयति
इत्यर्थवादपदेभ्यः, लोके ऽपि इयं गौः क्रेतव्येत्येतो न तथा क्रेतारः प्रवर्त्तन्ते
यथा एषा बहुस्निग्धक्षीरा सुशीला सापत्या अनवप्रजा चेत्येवमादिभ्यः स्तुति-
पदेभ्यः, स्वानुभवसाक्षिको ऽयमर्थः अत एव के चिदश्रुतार्थवादके ऽपि विधि-
वाक्ये तत्कल्पनमिच्छन्ति, यथा क चिदर्थवादाद्विधिकल्पनमिति यथोक्तम्
“विधिस्तुत्योः सदा वृत्तिः समानविषयेष्यते” अनधिगम्यमानविधिवाक्यसंबन्धा-
द्यर्थवादाद्विधिरुन्नीयते न गम्यमानविधिसंबन्धात् ।
अत एव च सो ऽरोदीदित्येवमादिभ्यो न रोदितव्यमित्यादिविधिकल्पन-
मिष्यते मुधैव पूर्वपक्षिणा तदाशङ्कितम्, विध्यन्तरेणैकवाक्यत्वं हि प्रत्यक्ष-
मिहोपदिश्यते बर्हिषि रजतं न देयमित्यस्य विधेः शेषो ऽयं सो ऽरोदीदित्यादिः
रुद्रो हरोद् तस्य यदश्रु अशीर्यत तद्रजतमभवत् यो हि बर्हिषि रजतं ददाति
पुरा ऽस्य संवत्सराद् गृहे रोदनं भवतीति तस्माद्बर्हिषि रजतं न देयमिति,
प्राजापत्यमजं तूपरमालभेतेत्येतस्य विधेः शेषः प्रजापतिरात्मनो वपामुदखिद-
दिति वपाहोममाहात्म्यप्रदर्शनार्थमुच्यते अग्नौ वै प्रगृहीतमात्रायां वपायामज-
स्तूपर उदगादिति, आदित्यः प्रायणीयश्चरुरित्यस्य विधेः शेषो ऽयं देवा वै
देवयजनमध्यवसाय दिशो न प्राजानन्नित्थं व्यामोहानामादित्यः चरुर्नाशयिता
यथा दिङ्मोहोस्येति एवं तत्र तत्र विधिशेषत्वमर्थवादानां वेदितव्यम् ।
कथं पुनरिदमसत्यमेवोच्यते रुद्ररुदिताद्रजतमजायत प्रजापतिवपाहोमस-
मिद्धादग्नेरजस्तूपर उदगादिति, उच्यते नेदमसत्यम् यदस्य वाक्यस्य प्रतिपाद्यं ⸱
तत्र सत्यार्थमेवेदम्, न चास्य यथाश्रुतो ऽर्थः प्रतिपाद्यः किं तु विधेयो निषे-
ध्यो वा कश्चिदर्थः इहान्वाख्याने द्वयमपतति यच्च वृत्तान्तज्ञानं यच्च कस्मिँ-
श्चिदर्थे प्ररोचनाद्वेषौ तत्र वृत्तान्तज्ञानं न प्रवर्त्तकं न निवर्त्तकमिति प्रयोजना-
भावादनर्थकमनादरणीयम्, प्रचोचनाद्वेषौ तु प्रवृत्त्यङ्गत्वात्तदर्थौ गृहीत्वा प्ररोच-
नायाः प्रवर्त्तेत्त द्वेषान्निवर्त्तेतेति तत्र तत्प्रतिपाद्यसत्यार्थ एवार्थवादः ।
यत्त्वरुदति रुद्रे कथं तद्रोदनवचनम् अरोदनप्रभवे वा रजते कथं तदुद्भव-
वताभिधानमिति, गुणवादमात्रं गौण एष वादः श्वेतवर्णसारूप्यादिना रोदन-
प्रभवं रजतं निन्दितुमुच्यते, एवं पशुयागे वपाहोमप्रशंसार्थै प्रजापतिरात्मनो
वपामुदखिददिति वृत्तान्ताख्यानं योजनीयम्, आदित्यचरुप्रशंसार्थै देवा