न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

प्रमाणप्रकरणम् २६५
प्रति यजिरप्राप्तत्वाद्द्विधीयते गुणं च प्रति प्राप्तत्वादनूद्यते, अनवगते हि कर्मणि
गुणविधानमघटमानमित्यवश्यं गुणविधिपक्षे गुणं प्रति यजिः प्राप्तत्वादुद्देश्यो
भवति प्रधानं च, स एव स्वाराज्यं प्रति विधेयत्वादुपादेयो गुणश्चेति विरुद्ध-
रूपापत्तेर्न यजिरुभाभ्यां युगपत्संबन्धुमर्हति यः स्वाराज्यं साधयितुमिच्छेत् स
यजेतेत्यन्यद्रूपम् , यद्यजेत तद्वाजपेयेनेत्यन्यद्रूपम् , तस्माद्भावार्थप्राप्तौ
प्रमाणान्तरापेक्षणाद् गुणविधिपक्षे तदप्रमाणं वचनम् , अथैष दोषो मा
भूदिति नामधेयपक्ष आश्रीयते तदैषामुद्भिदादिपदानां विस्पष्टमेवानर्थक्यम् ,
यावदेवोक्तं भवति यजेतेति तावदेव वाजपेयेनेति, एवमानर्थक्यादन्यत्राप्यस-
माश्वासः ।
नामधेयप्रमाण्याक्षेपनिरासः
अत्रोच्यते गुणविधिपक्षे यथा भवानाह तथैव नामधेयपक्ष एव तु श्रेयानि-
त्यभ्युपगम्यते, तथा हि, भावार्थस्य फलं प्रति करणत्वात्तत्सामानाधिकरण्येन
तृतीया प्रयुज्यते तत्र वाजपेयेनेति, साध्यश्च भवन्भावार्थः करणभावमनुभव-
तीति साध्यत्वापेक्षया तत्सामानाधिकरण्येन क्व चिद् द्वितीया ऽपि प्रयुज्यते
अग्निहोत्रं जुहोतीति ।
ननु गुणवन्नामापि विधातव्यमेवानभिहितस्यानवगमात् , ततश्च गुणवि-
धिपक्षस्पृशो वाक्यभेदादिदोषास्तदवस्था एव, नैतदेवम् , न ह्यस्य कर्मण इदं
नाम वेदितव्यमिति संज्ञासंज्ञिसंबन्धं वेदो विदधाति योगेन तु केन चित्प्रवर्त्त-
मानं नामधेयमवगम्यते एव, उद्भेदनमनेन पशूनां क्रियते इत्युद्भिद्विदम् , दधि
मधु घृतं धाना उदकं तत्संसृष्टं प्राजापत्यमिति नानाविधविचित्रद्रव्यसाध्यत्वा-
च्चित्रा अग्नये होत्रमस्मिन्नित्यग्निहोत्रं यथैव श्येनो निपत्यादत्ते एवमनेन द्विष-
न्तं भ्रातृव्यमादत्ते इत्यर्थवादात् श्येन एव श्येनो यागः वाजमन्नं पीयते ऽस्मि-
न्निति वाजपेयो यागः, तस्मात्कर्मनामान्येतानि ।
यत्तु नामधेयपक्षे नैरर्थक्यमाशङ्कितं तदपि न चारु, नामापि गुणफलोप-
लब्धे रर्थवदिति अभियुक्तैः परिहृतत्वात् , एवंनामेदं कर्मेत्यवगम्यते तत्र गुणे
द्रव्यदेवतादिः फलं च तस्य स्वर्गः पश्चादवगम्यते इति, तस्मान्नामधेयपदाना-
मविरुद्धो ऽन्वयः, क्व चित्पुनरप्राप्ते भावार्थे सगुणमेव तत्कर्म चोद्यते यथा आग्ने-
यो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायां पौर्णमास्यां चाऽच्युतो भवति इति, यथा वा एत-
स्यैव रेवतीषु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा पशुकामो ह्येतन यजेतेति, अलं
शास्त्रान्तरोक्तगहनकथाविस्तरेण इति नास्ति नामधेयद्वारेणापि प्रामाण्याक्षेपः
सर्वप्रकारमेव सिद्धं वेदप्रमाणत्वमिति ।
३४ न्या०