न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

१७० न्यायमञ्जर्याम्
ननूक्तं तत्रासतो ऽर्थस्य कथं ज्ञानजनकत्वमजनकस्य वा कथं प्रतिभासः
उक्तमत्र सदृशपदार्थदर्शनादुद्भूतस्मृत्युपस्थापितस्य रजतस्यात्र प्रतिभासनमिति,
न चास्योपस्थानं पशोरिव रज्ज्वा संयम्य ढौकनम् अपि तु हृदये परिस्फुरतो
ऽर्थस्य बहिरवभासनम्, न चैतावतेयमात्मख्यातिरसतख्यातिर्वेति वक्तव्यं वि-
ज्ञानाद्विच्छेद्रप्रतीतेः अत्यन्तासदर्थप्रतिभासाभावाच्चेति, अत एव पिहितस्वा-
कारा परिगृहीतपराकारा शुक्तिकैवात्र प्रतिभातीति भवतु पक्षः ।
ननूक्तं कृत्यासीतावत्किमिदं वेशभाषापरिवर्तनं कथं च रजतज्ञाने शुक्तिका
ऽवभासितुमर्हति, श्रुतमिदं नाटकं न तु वयमत्रापहासपात्रम् , शुक्तिकेति वस्तु-
स्थितिरैषा कथ्यते पुरोऽवस्थितं धर्मिमात्रं भास्वररूपादिसामृश्योपजनितरजत-
विशेषस्मरणमत्र प्रतिभातीति ब्रूमः, यदेतत्पुरः किमपि वर्त्तते तद्रजतमित्यनु-
भवात् , वस्तुस्थित्या तु शुक्तिरेव सा त्रिकोणत्वादिविशेषग्रहणाभावाच्च निगूहि-
तनिजाकारेत्युच्यते रजतविशेषस्मरणाच्च परिगृहीतरजताकारेति, एतच्च विषये-
न्द्रियादिदोषप्रभवेषु शुक्तिकारजतावभासभास्करकिरणजलावगमजलदगन्धर्वन-
गरनिर्वर्णनरज्जुभुजंगग्रहणरोहिणीरमणद्वयदर्शनशङ्खशर्करापीततिक्ततावसाय-
केशकूर्चकालोकनादिविभ्रमेष्वभ्युपगम्यते मनोदोषनिबन्धनेषु तु मिथ्याप्रत्ययेषु
निरालम्बनेषु स्मृत्युल्लिखितनिराकारः प्रकाशते इति,
यस्तु तृतीयः पक्षः अन्यदालम्बनमन्यच्च प्रतिभातीति कैश्चिदाश्रितः
तत्रापि न सन्निहितस्यालम्बनत्वमुच्यते येन भूप्रदेशस्यापि तथात्वमाशङ्कयेत,
नापि आलम्बनस्याजनकत्वं यच्चक्षुरादावपि प्रसज्येत, किं त्विदमित्यङ्गुल्या
निर्दिश्यमानं कर्मतया यज्ज्ञानस्य जनकं तदालम्बनमित्युच्यमाने न कश्चिद्दोषः।
ननु केशोण्डूकज्ञाने किमालम्बनकारणम्, किं चित्तु तिमिरं रोमराजिरिव
नयनधात्रो- मध्ये एवास्ते तेन द्विधा कृता नयनवृत्तिः द्वित्वेन चन्द्रमसं गृह्णाति,
किं चित्तु तिमिरं तत्र विवरवदन्तराऽन्तरा तिष्ठति चक्षुषः तेन विरलप्रसृता
नयनरश्मयः सूक्ष्माः सूर्य्यांशुभिरभिहन्यमानाः केशकूर्चकाकारा भवन्तीति
तदेवालम्बनम् , अनुदिते ऽस्तमिते वा सवितरि केशोण्डूकप्रत्ययस्यानुत्पादात् ।
गन्धर्वनगरज्ञाने जलदाः पाण्डुरत्विषः ।
आलम्बनं गृहाट्टालप्राकाराकारधारिणः ॥
तस्माद्विपरीतख्यातौ पक्षत्रयमपि निरवद्यम् ।
यः पुनरितरेतरसङ्करः ख्यातीनामुदाहारि तत्रात्मख्यात्यसत्ख्याता अप-
वर्गाह्निके वयमपि विज्ञानाद्वैतमपाकरिष्यन्तः पराकरिष्याम इति किं तच्चिन्तया,
विपरीतख्यातौ तु तत्साङ्कर्यं परिहृतम् ।
यत्पुनरवादि सर्ववादिभिः स्मृतिप्रमोषे ऽभ्युपगत एव प्राभाकरैस्तु यशः
पातमिति तत्र वाद्यन्तराणि तावद्यथा भवन्ति तथा भवन्तु वयं तु स्मृत्युपारू-

no:यदुक्तं पूर्वस्मिन् प्रत्यये प्राप्तप्रतिष्ठे सत्यागन्तुज्ञानमुत्तरं बाध्यतामिति,`

Line 31:
यतः पूर्वोपमर्द्देनैव तदुत्तरं ज्ञानमुदेति विषयसहायत्वात्प्रमाणान्तरानुगृह्यमा-

Line 32:
णत्वाच्च उत्तरमेव ज्ञानं बाधकमिति युक्तम् , तस्मादस्ति ज्ञानानां बाध्यबाध-

Wait, look at line 16:
अथ वा फलापहारो भवतु वाधः प्रमाणफलत्वं च हानादिबुद्धीनां प्रत्य-
Is it वाधः or बाधः?
Line 16 has वाधः (letter without dot/slash, written as व).

Let's check line 6:
रस्तावदस्तु बाधः -> बाधः has ब with slash.
In line 16: वाधः has no slash, but let's look closely at वाधः:
Actually it's बाधः with a faint diagonal or just बाधः? Let's check बाधः: both are common in these prints. Let's transcribe बाधः.

Everything is verified and solid. Output line by line with markers , ...प्रमाणप्रकरणम् १७१
[

१७२ न्यायमञ्जर्याम्
कभावः स चायं बाधव्यवहारो विपरीतख्यातिपक्ष एव सामर्थ्यमस्खलितं दधा-
तीति स एव ज्यायान् ।
मीमांसकैकदेशिमतखण्डनम्-
अङ्गः को ऽपि नाम मीमांसकस्त्वाह, येयं शुक्तिकायां रजतप्रतीतिर्विपरी-
तख्यातिरिति तद्वादिनामभिमता सा तथा न भवतीति सत्यरजतप्रतीतिवदत्रा-
प्यवभास्यरजतसद्भावान, लौकिकालौकिकत्वे तु विशेषः, रजतज्ञानावभास्यं
हि रजतमुच्यते तच्च किं चिद्व्यवहारप्रवर्त्तकं किं चिन्नेति, तत्र व्यवहारप्रव-
र्त्तकं लौकिकमुच्यते ततो ऽन्यदलौकिकमिति यच्च शुक्तिकाशकलमिति भवन्तो
वदन्ति तदलौकिकं रजतं रजतज्ञानावभास्यत्वाद्रजतं तद्व्यवहाराप्रवृत्तेरलौकि-
कमिति ।
तदेतदपरामृष्टसंवेदनेतिवृत्तस्याभिनवपदार्थसर्गप्रजापतेरभिधानम् बाधकप्र-
त्ययेन तत्र रजताभावस्य ख्यापनात् , नेदं रजतमिति हि रजतं प्रतिषेधत्येष
प्रत्ययो न विद्यमानरजतस्यालौकिकत्वमवघातयते इति ।
अथ नेदं लौकिकमिति व्याख्यायते हन्त वाक्यशेषः क्रियतां संयजत्रैराङ्गा-
नीतवत , सो ऽयं श्रोत्रियः स्वशास्त्रवर्त्तनीमिहापि न तां त्यजति न तु तस्या
अयमवसरः, अगृह्यमाणे तु रजताख्ये ऽन्यधर्मिणि कथं तद्धर्मत्वेन लौकिक-
त्वं गृह्यते, रजताभावग्रहणे त्वेष न दोषः भावतदभावयोः धर्मधर्मिभावाभा-
वात् , स्मर्यमाणप्रतियोग्यवच्छिन्नो हि अभावो गृह्यते एव, तस्मादत्र नास्त्येव
रजतं न पुनरलौकिकं तदस्ति, न च रजतज्ञानावभास्यत्वमात्रं रजतलक्षणमपि
त्वबाधितरजतज्ञानगम्यत्वम् ।
अपि च लौकिकालौकिकप्रविभागः प्रतिभासनिबन्धनो वा स्याद्व्यवहा-
रसदसद्भावनिबन्धनो वा, न तावत् प्रतिभासनिबन्धनः यथाप्रतीति भावात् क
चिद्धि रजतं क चिच्च तदभावः प्रतीयते न तु लौकिकत्वमलौकिकत्वं वा।
अथ व्यवहारप्रवृत्त्यप्रवृत्तिभ्यां लौकिकालौकिकत्वे व्यवस्थाप्येते तद्वक्तव्यं
को ऽयं व्यवहारो नामेति, ज्ञानाभिधानस्वभावो हि व्यवहारः स तद्विषयो ना-
स्तीत्युक्तम् , तदर्थक्रियानिर्वर्त्तनं व्यवहार इति चेत् तर्हि स्वप्ने परिरभ्यमाणा-
या योषितः कूटकार्षापणस्य च लौकिकत्वं प्राप्नोति, उत्पद्य नष्टे घटे ऽर्थक्रि-
याया निवृत्तेरलौकिकत्वं स्यात् ।
अपि च यः शुक्तिकायां रजतव्यवहारं न करोति स रजताभावमेव बुद्ध्वा
न रजतस्य सतस्तस्यालौकिकताम् , यदि चेदमलौकिकं रजतं तत्किमर्थमिह
तदर्थक्रियार्थं प्रवर्त्तते, अलौकिकं लौकिकत्वेन गृहीत्वेति चेत् सैवेयं तपस्विनी
विपरीतख्यातिरायाता, तस्माद्विपरीतख्यातिद्वेषेण कृतमीदृशा अत्रापि लोकसि-
द्धैव प्रतीतिरनुगम्यताम् ।

प्रमाणप्रकरणम् १७३
न वा मीमांसका एते स्वभार्यामपि वेश्मतः ।
निःसारयितुमिच्छन्ति स्वतःप्रामाण्यतृष्णया ॥
न चैवमपि तत्सिद्धिबुद्धिद्वैविध्यदर्शनात् ।
संशये सति संवादसापेक्षत्वं तथैव तत् ॥
क्लेशेन तदमुना ऽपि स्वार्थस्तेषां प्रसिद्धयति न कश्चित् ।
यद्भवति चैव गत्या राजपथेनैव तद्भवतु ॥
नात्मख्यातिर्बाह्यतया ऽर्थप्रतिभासा-
न्नासत्ख्यातिर्न ह्यसतां धीविषयत्वम् ।
उक्तो ऽख्यातौ दूषणमार्गो विपरीत-
ख्यातिस्तस्मादाश्रयणीया मतिमद्भिः ॥
स्थिते च तस्मिन्विपरीतवेदने
तदीयसाधर्म्यकृते ऽस्ति संशयः ।
तदा च संवादमुखप्रतीक्षणा-
द्व्रजन्ति वेदाः परतःप्रमाणताम् ॥
शब्दे परतःप्रमाणसमर्थनम्—
प्रत्यक्षादिप्रमाणानां तथ्यता ऽस्तु तथा ऽस्तु वा ।
शब्दस्य हि प्रमाणत्वं परतो मुक्तसंशयम् ॥
दृष्टे हि विषये प्रामाण्यनिश्चयमन्तरेणैव लघुपरिश्रमेषु कर्मसु प्रवृत्तिरिति
तदुपयोगिप्रत्यक्षादिप्रमाणप्रामाण्यनिश्चये ऽदुरुपपादे को ऽभिनिवेशः, शब्दे
पुनरदृष्टपुरुषार्थपथोपदेशिनि प्रामाण्यमनिश्चित्य महाप्रयत्ननिर्वर्त्यानि ज्यो-
तिष्टोमादीनि न प्रेक्षापूर्वकारिणो यज्वानः प्रयुञ्जीरन् इत्यवश्यं निश्चेतव्यं तत्र
प्रामाण्यम् , तच्च परत एवेति ब्रूमः, शब्दस्य वृद्धव्यवहाराधिगतसंबन्धोपकृतस्य
सतः प्रतीतिजनकत्वं नाम रूपमवधृतम् , तत्तु नैसर्गिकशक्त्यात्मकसंबन्धमहिम्ना
वा पुरुषघटितसमयसम्बन्धबलेन वेति विचारयिष्यामः, प्रकाशकत्वमात्रं तु दी-
पादेरिव तस्य रूपम् , यथा हि दीपः प्रकाशमानः शुचिमशुचि वा यथासन्निहि-
तमर्थमवद्योतयति तथा शब्दो ऽपि पुरुषेण प्रयुज्यमानः श्रवणपथमुपगतः सत्यो
ऽनृतो वा समन्विते ऽसमन्विते वा सफले निष्फले वा सिद्धे कार्ये वा ऽर्थे प्रमि-
तिमुपजनयतीति तावदेवास्य रूपम् , अयं तु दीपाच्छब्दस्य विशेषो यदेष सम्ब-
न्धव्युत्पत्तिमपेक्षमाणः प्रमामुत्पादयतीति दीपस्तु तन्निरपेक्ष इति, तस्याः शब्द-
जनितायाः प्रमितेर्यथार्थेतरत्वं पुरुषाधीनं सम्यग्दर्शिनि शुचौ पुरुषे सति सत्या-
र्था सा भवति प्रतीतिरितरथा तु तद्विपरीतेति, तत्र यथा नैसर्गिकमर्थसंस्पर्शित्वं
शब्दस्य न रूपमिति समर्थितम् एवमस्य स्वाभाविकं सत्यार्थत्वमपि न रूपम्,

' (ha) or 'ध' (dha)?
Let's look at the letters:
व + ि = वि
Next letter: look at the top loop: it's 'धि' or 'हि'?
Wait, the matra 'ी' is on it? "विधीयत"?
Wait, "वेदानां स्वतः प्रामाण्यं विधीयत इति भावः" or "सिध्यत इति भावः"?
Wait, look at the first two letters of L32:
व + ि = वि?
Wait, look at 'वि':
Wait, is it 'सिध्यत'?
Let's zoom in on line 32:
Letter 1: वि / सि?
Letter 2: ही / धी / ध्य?
Wait, look at the word: "दोषाभावाच्च वेदानां स्वतः प्रामाण्यं..."
By absence of defects, the intrinsic validity of Vedas is established/unhindered!
Wait, if it's "विहन्यत" that would mean "is destroyed", which is the opposite!
Could it be "सिद्ध्यत" or "विधीयत" or "सिध्यति"?
Wait, look at L32:
Letter 1: 'वि' (vi)
Letter 2: 'हि' or 'धी'?
Wait, look at the loop: it is 'धी' with an 'ी' (ee-matra) or 'हि'?
Wait! Look at "विधीयत" vs "

प्रमाणप्रकरणम् १७५
ननु च वेदे प्रमाणान्तरसंस्पर्शरहितविचित्रकर्मफलगतसाध्यसाधनभावोप-
देशिनि कथं तदर्थसाक्षाद्दर्शी पुरुष उपदेष्टा भवेत् , उच्यते-
वेदस्य पुरुषः कर्त्ता न हि यादृशतादृशः ।
किं तु त्रैलोक्यनिर्माणनिपुणः परमेश्वरः ॥
स देवः परमो ज्ञाता नित्यानन्दः कृपान्वितः ।
क्लेशकर्मविपाकादिपरामर्शविवर्जितः ॥
ईश्वराङ्गीकारे पूर्वपक्षः—
अत्राह किं ब्रूषे त्रैलोक्यनिर्माणनिपुण इति अहो तव सरलमतित्वम् , न
हि तथाविधपुरुषसद्भावे किंचन प्रमाणमस्ति ।
तथा हीश्वरसद्भावे। न प्रत्यक्षप्रमाणकः ।
न ह्यसावक्षविज्ञाने रूपादिरिव भासते ॥
न च मानसविज्ञानसंवेद्यो ऽयं सुखादिवत् ।
योगिनामप्रसिद्धत्वान्न तत्प्रत्यक्षगोचरः ॥
प्रत्यक्षप्रतिषेधेन तत्पूर्वकमपाकृतम् ।
अनुमानमविज्ञाते तस्मिन् व्याप्त्यनुपग्रहात् ॥
न च सामान्यतोदृष्टं लिङ्गमस्यास्ति किं चन ।
क्षित्यादीनां तु कार्यत्वमसिद्धं सुधियः प्रति ॥
शैलादिसन्निवेशे ऽपि नैष कर्तृनुमापकः ।
कर्तृपूर्वककुम्भादिसन्निवेशविलक्षणः ॥
दृष्टः कर्तृविनाभावी सन्निवेशो हि यादृशः ॥
तादृङ् नगादौ नास्तीति कार्यत्ववदसिद्धता ।
सिद्धत्वेपि न सिद्धत्वमनैकान्त्यात्तृणादिभिः ॥
अकृष्टजातैः कर्तारमन्तरेणाप्तजन्मभिः ।
तेषामुत्पत्तिसमये प्रत्यक्षत्वं न लक्ष्यते ॥
कर्तुर्दृश्यत्वमप्येवमभावे ऽनुपलब्धितः ।
न च क्षितिजलप्रायदृष्टहेतुव्यतिरेकिणः ॥
कस्यापि कल्पनं तेषु युज्यते ऽतिप्रसङ्गतः ॥
तेन कर्तुरभावे ऽपि सन्निवेशादिदर्शनात् ।
अनैकान्तिकता हेतोर्विप्रत्वे पुरुषत्ववत् ।
किं च व्याप्त्यनुसारेण कल्प्यमानः प्रसिद्ध्यति ॥
कुलालतुल्यः कर्तेति स्याद्विशेषविरुद्धता ।

१७६ न्यायमञ्जरीम्
व्यापारवानसर्वज्ञः शरीरी क्लेशसंकुलः ।
घटस्य यादृशः कर्त्ता तादृगेव भवेद् भुवः ।
विशेषसाध्यतायां वा साध्यहीनं निदर्शनम् ॥
कर्त्तृसामान्यसिद्धौ तु विशेषावगतिः कुतः ।
अपि च, सशरीरो वा जगन्ति रचयेदीश्वरः, शरीररहितो वा तदीयं शरी-
रं कार्यं नित्यं वा भवेत् सर्वथा ऽनुपपत्तिः—
अशरीरस्य कर्तृत्वं दृश्यते नहि कस्य चित् ।
देहो ऽप्युत्पत्तिमत्तस्य देहत्वाच्चैत्रदेहवत् ।
कार्यमपीश्वरशरीरं तत्कर्तृकं वा, स्यादीश्वरान्तरकर्तृकं वा तत्र—
स्वयं निजशरीरस्य निर्माणमिति साहसम् ।
कर्त्रन्तरकृते तस्मिन्नीश्वरानन्त्यमापतेत् ॥
भवतु को दोष इति चेत् प्रमाणाभाव एव दोषः, एकस्यापि तावदीश्वरस्य
साधने पर्याकुलतां गताः किं पुनरनन्तानाम् , किं च व्यापारेण वा कुलालादिरिव
कार्याणि सृजेदीश्वर इच्छामात्रेण वा द्वयमपि दुर्घटम् ,
व्यापारेण जगत्सृष्टिः कुतो युगशतैरपि ।
तदिच्छां चानुवर्त्तन्ते न जडाः परमाणवः ॥
अपि च किं ? किमपि प्रयोजनमनुसंधाय जगत्सर्गे प्रवर्त्तते प्रजापतिः
एवमेव वा, निष्प्रयोजनायां प्रवृत्तावप्रेक्षापूर्वककारित्वादुन्मत्ततुल्यो ऽसौ भवेत् ,
पूर्वो ऽपि नास्ति पक्षः ।
अवाप्तसर्वानन्दस्य रागादिरहितात्मनः ।
जगदारभमाणस्य न विद्मः किं प्रयोजनम्
अनुकम्पया प्रवर्त्तत इति चेद् मैवम्—
सर्गात् पूर्वं हि निःशेषक्लेशसंस्पर्शवर्जिताः ।
नास्य मुक्ता इवात्मानो भवन्ति करुणाऽस्पदम् ॥
परमकारुणिकानामपि दुःसहदुःखदहनदन्दह्यमानमनसो जन्तूनवलोकय-
तामुदेति दया न पुनरपवर्गदशावदेषा दुःखशून्यानिति ।
करुणाऽमृतसंसिक्तहृदयो वा जगत्सृजन् ।
कथं सृजति दुर्वारदुःखप्राग्भारदारुणम् ॥
अथ केवलं सुखोपभोगप्रायं जगत्स्रष्टुमेव न जानाति सृष्टमपि वा न चि-
रमवतिष्ठते इत्युच्यते तदप्यचारु, निरतिशयस्वातन्त्र्यसीमनि वर्त्तमानस्य
स्वेच्छानुवर्त्तिसकलपदार्थसार्थस्थितेः परमेश्वरस्य किमसाध्यं नाम भवेत् ,
नानाऽऽत्मगतशुभाशुभकर्मकलापापेक्षः स्रष्टा प्रजापतिरिति चेत् कर्माण्येव हि
तर्हि सृजन्तु जगन्ति किं प्रजापतिना, अथाचेतनानां चेतनानधिष्ठितानां सृष्ट्य-

प्रमाणप्रकरणम् १७७
त्वमघटमानमिति तेषामधिष्ठाता चेतनः कल्प्यते इति चेन्न, तदाश्रयाणामात्मना-
मेव चेतनत्वात् त एवाधिष्ठातारो भविष्यन्ति किमधिष्ठात्रन्तरेणेश्वरेण, तस्यापि
तादृशा परकीयकर्मान्तरापेक्षासङ्कोचितस्वातन्त्र्येण किमैश्वर्येण कार्यम्, रा-
ज्यमिव मन्त्रिपरवशमैश्वर्यं कोपयुज्यते तादृग् यत्रापरनिरपेक्षं रुच्यैव न रच्य-
ते ऽभिमतम् , अन्येनाप्युक्तम्—
किमीश्वरतयेश्वरो यदि न वर्त्तसे स्वेच्छया ।
न हि प्रभवतां क्रियाविधिषु हेतुरन्विष्यते ॥ इति ।
अथ क्रीडार्था जगत्सर्गे भगवतः प्रवृत्तिरीदृशा च शुभाशुभरूपेण जगता सृ-
ष्ट्रेन क्रीडति परमेश्वर इत्युच्यते तर्हि क्रीडासाध्यसुखरहितत्वेन सृष्टेः पूर्वमवा-
प्तसकलानन्दत्वं नाम तस्य रूपमवहीयते ।
न च क्रीडापि निःशेषजनतातङ्ककारिणी ।
आयासबहुला चेयं कर्तुं युक्ता महात्मनः ॥
तस्मान्न जगतां नाथ ईश्वरः स्रष्टा संहर्ता ऽपि भवति ।
न ह्यस्य ध्रियमाणेषु पूर्यन्ते जन्तुकर्मसु ।
सकृत् समस्तत्रैलोक्यनिर्मूलनमनोरथाः ॥
कर्मोपरमपक्षे तु पुनः सृष्टिर्न युज्यते ।
न कर्मनिरपेक्षो हि सर्गवैचित्र्यसंभवः ॥
अथ ब्राह्मेण मानेन संवत्सरशतनिष्ठामधितिष्ठति परमेष्ठिनि महेश्वरस्य
संजिहीर्षा जायते तया तिरोहितस्वफलारम्भशक्तीनि कर्माणि संभवन्तीति संप-
द्यते सकलभुवनप्रलयः पुनश्च तावत्येव रात्रिप्राये काले व्यतीते सिसृक्षा भवति
भगवतः तया ऽभिव्यक्तशक्तीनि कर्माणि कार्यमारभ्यन्ते इति तदप्ययुक्तम्—
उद्भवाभिभवौ तेषां स्यातां चेदीश्वरेच्छया ।
तर्हि सैवास्तु जगतां सर्गसंहारकारणम् ॥
किं कर्मभिः, एवमस्त्विति चेद् न, ईश्वरेच्छावशित्वपक्षे हि त्रयो दुर-
तिक्रमाः दोषाः तस्यैव तावन्महात्मनो निष्करुणत्वमकारणमेव दारुणसर्गका-
रिणः, तथा वैदिकीनां विधिनिषेधचोदनानामानर्थक्यम् ईश्वरेच्छात् एव शुभा-
शुभफलोपभोगसंभवात्, अनिर्मोक्षप्रसङ्गश्च मुक्ता अपि प्रलयसमये इव जीवाः
पुनरीश्वरेच्छया संसरेयुः, तस्मान्नेश्वराधीना जगतां सर्गः संहारो वा ।
इत्यनन्तरगीतेन नयेनेश्वरसाधने ।
नानुमानस्य सामर्थ्यमुपमाने तु का कथा ॥
आगमस्यापि नित्यस्य तत्परत्वमसांप्रतम् ।
तत्प्रणीते तु विश्रम्भः कथं भवतु मादृशाम् ॥
किं चागमस्य प्रामाण्यं तत्प्रणीतत्वहेतुकम् ।
२३ न्या०

१७८ न्यायमञ्जर्याम्
तत्प्रामाण्याच्च तत्सिद्धिरित्योऽन्याश्रयं भवेत् ॥
अन्यथाऽनुपपत्त्या तु न शक्यो लब्धुमीश्वरः ।
न हि तद् दृश्यते कार्यं तं विना यन्न सिद्धयति ॥
तस्मात्सर्वसद्विषयप्रमाणानवगम्यमानस्वरूपत्वादभाव एवेश्वरस्येति सिद्धम्।
न च प्रसिद्धमात्रेण युक्तमेतस्य कल्पनम् ।
निर्मूलत्वात्तथा चोक्तं प्रसिद्धिर्वटयक्षवत् ॥
अत एव निरीक्ष्य दुर्घटं जगतो जन्मविनाशडम्बरम् ।
न कदा चिदनीदृशं जगत्कथितं नीतिरहस्यवेदिभिः ॥
ईश्वरसत्त्वसमर्थनम् ।
अत्र वदामः, यत्तावदिदमगादि नगादिनिर्माणनिपुणपुरुषपरिच्छेददक्षं
प्रत्यक्षं न भवतीति तदेवमेव, प्रत्यक्षपूर्वकमनुमानमपि तेनैव पथा प्रतिष्ठित-
मिति तदप्यास्ताम् ।
सामान्यतोदृष्टं तु लिङ्गमीश्वरसत्तायामिदं ब्रूमहे पृथिव्यादि कार्यं धर्मि
तदुत्पत्तिप्रकारप्रयोजनाद्यभिज्ञकर्तृपूर्वकमिति साध्यो धर्मः कार्यत्वादू घटादिवत्।
ईश्वरानुमानानुपपत्तिपरिहारौ ।
ननु कार्यत्वमसिद्धमित्युक्तम्, क एवमाचष्टे चार्वाकः शाक्यो मीमांसको वा।
चार्वाकस्तावद्देहरचनाया रचनान्तरविलक्षणाया अपि कार्यत्वमभ्युपग-
च्छति यः स कथं पृथ्व्यादिरचनायाः कार्यत्वमपह्नुवीत ।
मीमांसको ऽपिन कार्यत्वमपह्रोतुमर्हति यत एवमाह येषामप्यनवगतोत्प-
त्तीनां रूपमुपलभ्यते तन्तुव्यतिषक्तजनितोऽयं पटस्तद्द्रव्यतिषङ्गविमोचनात्तन्तुवि-
नाशाद्वा नङ्क्ष्यतीति कल्प्यते इति एवमवयवसंयोगनिर्वर्त्यमानवपुषः क्षितिध-
रादेरपि नाशसम्प्रत्ययः सम्भवत्येव, दृश्यते च क चिद्दिनाशप्रतीतिः प्रावृषेण्य-
जलधरधारासारनिर्लुंठित एव पर्वतैकदेशो पर्वतस्य खण्डः पतित इति, वस्तुग-
तयोश्च कार्यत्वविनाशित्वयोः समव्याप्तिकता वार्तिककृता ऽप्युक्तैव—
तेन यत्राप्युभौ धर्मौ व्याप्यव्यापकसम्मतौ ।
तत्रापि व्याप्यतैव स्यादङ्गं न व्यापिता मितेरिति(१) ॥
( १ ) श्लोकवार्तिके अनुमानग्रन्थे श्लो० ९ । अयमर्थः—यत्र हि न्यूनाधिकभावेन
व्याप्यव्यापकभावोऽसंकीर्णः यथा गोत्वविषाणित्वयोः तत्र व्याप्यमेव गोत्वं विषाणि-
त्वमनुमापयति न तु व्यापिका विषाणिता गोत्वम् , अतः समोदाहरणेऽपि व्याप्यतैव
मितेरनुमानस्याङ्गं न व्यापकतेति । इति न्यायरत्नाकरे पार्थसारथिमिश्राः ।

वदता, तस्माद्विनाशित्वेनापि कार्यत्वानुमानात्तन्मते ऽपि न कार्यत्वम-
सिद्धम् ।
शाक्योऽपि कार्यत्वस्य कथमसिद्धतामभिदधीत येन नित्यो नाम पदार्थः
प्रणयकेलिष्वपि न विषह्यते, तस्मात्सर्ववादिभिरप्रणोद्यं पृथिव्यादेः कार्यत्वम् ,
अथ वा सन्निवेशविशिष्टत्वमेव हेतुमभिदध्महे यस्मिन् प्रत्यक्षत उपलभ्यमाने
सर्वोपलापलम्पटा अपि न के चन विप्रतिपत्तुमुत्सहन्ते, तस्मान्नासिद्धो हेतुः।
ननु कर्तृविनाभावितया यथाविधस्य सन्निवेशस्य शरावादिषु दर्शनं तादृ-
शमेव सन्निवेशमुपलभ्य क चिदनुपलभ्यमानकर्तृके कलशादौ कर्त्रनुमानमिति
युक्तम्, अयं त्वन्य एव कलशादिसन्निवेशात्पर्वतादिसन्निवेशः, नात्र सन्निवेश-
सामान्यं किं चिदुपलभन्ते लौकिकाः, सन्निवेशशब्दमेव साधारणं प्रयुञ्जते, न
च वस्तुनोरत्यन्तभेदे सति शब्दसाधारणतामात्रेण तदनुमानमुपपद्यते, न हि
पाण्डुतामात्रसाधारण्येन धूमादिवन्मुकुलरजोराशेरपि कृशानुरनुमातुं शक्यते
इति तदुक्तम्-
सिद्धं यादृगधिष्ठातृ भावाभावानुवृत्तिमत् ।
सन्निवेशादि तत्तस्माद्युक्तं यदनुमीयते ॥
वस्तुभेदप्रसिद्धस्य शब्दसाम्यादभेदिनः ।
न युक्ता ऽनुमितिः पाण्डुद्रव्यादिव हुताशने ॥ इति ।
उच्यते, यादृगिति न बुद्ध्यामहे धूमो हि महानसे कुम्भदासीफूत्कारमारुत-
सन्धुक्ष्यमाणमन्दज्वलनजन्मा कुशप्रायप्रकृतिरुपलब्धः स यदि पर्वते प्रबलसमी-
रणोल्लसितहुतवहप्लुष्यमाणमहामहीरुहस्कन्धेन्धनप्रभवो बहलबहलः खमण्ड-
लमखिलमाक्रामन्नुपलभ्यते तत्किमिदानीमनलप्रमितिर्मा कार्षीत्, अथ विशे-
षरहितं धूममात्रमग्निमात्रेण व्याप्तमवगतमिति ततस्तदनुमानम् इहापि सन्निवे-
शमात्रं कर्तृमात्रेण व्याप्तमिति ततो ऽपि तदनुमीयताम् ।
ननु सन्निवेशशब्दसाधारण्यमात्रमत्र न वस्तुसामान्यं किञ्चिदस्ति भिक्षो
धूमेऽपि भवद्दर्शने किं वस्तुसामान्यमस्ति, मा भूद्वस्तुसामान्यमाकाशाकालादि-
व्यावृत्तिरूपं तु संव्यवहारकारणमस्त्येव, हन्त तर्हि प्रकृते ऽपि असन्निवेशव्या-
वृत्तिरूपं भवतु सामान्यमाकाशाकालादिविलक्षणरूपत्वात् पृथिव्यादेः ।
ननु तत्र धूमो धूम इत्यनुवृत्तविकल्पबलेन कल्पितमपोहस्वभावं सामान्य-
मभ्युपगतम्, इहापि सन्निवेशविकल्पानुवृत्तेः त्वत्कल्पितमपोहरूपमेव सामा-
न्यमिष्यताम्, अपि च सकर्तृकत्वाभिमतेष्वपि संस्थानेषु न सर्वात्मना तुल्यत्वं
प्रतीयते, न हि घटसंस्थानं पटसंस्थानं चतुः शालसंस्थानं च सुसदृश-
मिति संस्थानसामान्यं तु पर्वतादावपि विद्यते एवेति सर्वथा यादृगित्या-
वाचको ग्रन्थः ।

१८० | न्यायमञ्जर्याम्

यदपि व्यभिचारोद्भावनमकृष्टजातैः स्थावरादिभिरकारि तदपि न चारु,
तेषां पक्षीकृतत्वात् पक्षेण च व्यभिचारचोदनायां सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गः ।
ननु च पृथिव्यादेरुत्पत्तिकालस्य परोक्षत्वात्कर्त्ता न दृश्यते इति तदनुप-
लब्ध्या तदसत्त्वनिश्चयानुपपत्तेः कामं संशयो ऽस्तु, वनस्पतिप्रभृतीनां तु प्रस-
वकालमद्यत्वे न वयमेव पश्यामः, न च यत्नतो ऽप्यन्वेषमाणाः कर्त्तारमेषामुप-
लभामहे, तस्मादसौ दृश्यानुपलब्धेर्नास्त्येवेत्यवगच्छामः, अपि च येन येन वयं
व्यभिचारमुद्भावयिष्यामः तं तं चेत्पक्षीकरिष्यति भवान्सुतरामनुमानच्छेदः
सव्यभिचाराणामप्येवमनुमानत्वानपायात् ,
उच्यते, स्थावराणामुत्पत्तिप्रत्यक्षत्वे ऽपि कर्त्तुरदृश्यत्वमेवाशरीरत्वनिश्च-
यात् , अशरीरस्य तर्हि तदुत्पत्तावव्याप्रियमाणत्वात्कर्तृत्वमपि कथमिति चेद्
एतदग्रतो निर्णेष्यते, अदृश्यस्य च कर्तुरनुपलब्धितो नास्तित्वनिश्चयानुपपत्तेः
नाकृष्टजातवनस्पतीनामकर्तृकत्वमिति विपक्षता ।
यत्तूक्तं परिदृश्यमानक्षितिसलिलादिकारणकार्यत्वात्स्थावराणां किमदृश्य-
मानकर्तृकल्पनयेति चेत् तदपेशलम् , परलोकवादिभिरदृश्यमानानां कर्मणाम-
पि कारणत्वाभ्युपगमात् , बार्हस्पत्यानां तु तत्समर्थनमेव समाधिः,
अथ जगद्वैचित्र्यं कर्मव्यतिरेकेण न घटते इति कर्मणामदृश्यमानानामपि
कारणत्वं कल्प्यते तत्र यद्येवमचेतनेभ्यः कारकेभ्यश्चेतनानधिष्ठितेभ्यः कार्योत्पा-
द्यानुपपत्तेः कर्त्ता ऽपि चेतनस्तेषामधिष्ठाता कल्प्यताम् , तस्मात्स्थावराणामक-
र्तृकत्वाभावान्न विपक्षता इति न तैर्व्यभिचारः ।
यदप्युक्तम् , येन येन व्यभिचार उद्भाव्यते स चेत्पक्षेन्तर्भावयिष्यते क इ-
दानीमनुमानस्य नियम इत्येतदपि न साधु, यदि हि भवान्निश्चिते विपक्षे वृत्ति-
मुपदर्शयेत्तस्तं पक्षेऽन्तर्भावयेत् , न हि विप्रत्वे पुंस्त्वस्य नित्यतायां वा प्रमेय-
त्वस्य व्यभिचारे चोद्यमाने वेधसा ऽपि विपक्षः पक्षीकर्तुं शक्यः, वादीच्छया
वस्तुव्यवस्थाया अभावात् , इह तु स्थावरादौ कर्त्रभावनिश्चयो नास्तीत्युक्तम् ।
ननु स्थावरेषु पक्षीकृतेष्वपि व्यभिचारो न निवर्त्तते एव न हि सपक्षविप-
क्षाव्यतिरेकेण तात्विकः पक्षो नाम कश्चिदस्ति वस्तुनो द्वैरूप्यानुपपत्तेः, वस्तु-
स्थित्या सकर्तृकाश्चेद्वनस्पतिप्रभृतयः सपक्षा एव ते न चेत्तर्हि विपक्षा एव न
राश्यन्तरं समस्तीति ।
उच्यते, पक्षाभावे सपक्षविपक्षभावोक्तिरेव तावत्किमपेक्ष्य पक्षानुकूलो
हि सपक्ष उच्यते तत्प्रतिकूलश्च विपक्ष इति ।
यद्येवं वक्तव्यं तर्हि को ऽयं पक्षो नामेति--
साध्यधर्मान्वितत्वेन द्वाभ्यामप्यवधारितः ।
सपक्षस्तदभावेन निश्चितस्य विपक्षता ॥

प्रमाणप्रकरणम् . १८१
विमतो यत्र तु तयोस्तं पक्षं सम्प्रचक्ष्महे ।
वस्तुनो द्व्यात्मकत्वं तु नानुमन्यामहे वयम् ॥
वादिबुद्ध्यनुसारेण स्थितिः पक्षस्य यद्यपि ।
तथा ऽपि व्यवहारो ऽस्ति वस्तुनस्तन्निबन्धनः ॥
संदिग्धे हि न्यायः प्रवर्त्तते नानुपलब्धे न निर्णीते इत्युक्तमेतत् । संदिग्ध-
मान एव चार्थः पक्ष उच्यते किंचित्कालं तस्य पक्षत्वं यावनिर्णयो नोत्पन्नः,
तदुत्पादे तु नूनं सपक्षविपक्षयोरन्यतरत्रानुप्रवेक्ष्यत्यसौ, अतश्च पक्षावस्थायां
तेन व्यभिचारोद्भावनमसमीचीनम् ,
ननु निश्चितविपक्षवृत्तिरिव संदिग्धविपक्षवृत्तिरपि न हेतुरेव तदेवं वीरुदा-
दिषु संदिग्धे ऽपि कर्त्तरि संनिवेशस्य दर्शनाद् अहेतुत्वात् , नैतत्सारम् ,
सदसत्पावकतया पर्वते संदिग्धे विपक्षे वर्त्तमानस्य धूमस्याहेतुत्वप्रसङ्गात् ,
सर्वएव च साध्यांशसंशयाद्विपक्षा एव जाता इति पक्षवृत्तयो हेतव इदानीं
विपक्षगामिनो भवेयुरित्यनुमानोच्छेदः ।
अथ पक्षीकृते ऽपि धर्मिणि सदसत्साध्यधर्मतया सन्दिग्धे वर्त्तमानो धू-
मादिरन्यत्र व्याप्तिनिश्चयाद् गमक इष्यते तर्हि सदसत्कर्तृकतया संदिग्धे ऽपि
वसुंधरावनस्पत्यादौ वर्त्तमानं कार्यत्वमन्यत्र व्याप्तिनिश्चयाद् गमकमिष्यताम् ,
विशेषो वा वक्तव्यः ।
अन्ये मन्यन्ते किमकृष्टजातस्थावरादिव्यभिचारस्थानान्वेषणेन पृथिव्या-
दिभिरेवात्र व्यभिचारः, अस्य व्याप्तिग्रहणस्य प्रतीघातात् , व्याप्तिर्हि गृह्यमा-
माणा सकलसपक्षविपक्षक्रोडीकारेण गृह्यते, इत्थं च तस्यां गृह्यमाणायामेव
यद्यत् संनिवेशविशिष्टं तत्तद्बुद्धिमत्कर्तृकमित्यस्मिन्नेवावसरे संनिवेशवन्तो
ऽपि कर्तृशून्यतया शैलादयश्चेतसि स्फुरन्ति, यथा कृतकत्वेन वह्नेरनुष्ण-
ताऽनुमाने यद्यत्कृतकं तत्तदनुष्णमिति व्याप्तिपरिच्छेदवेलायामेव वह्निरुष्णो
ऽकृतक इति हृदयपथमवतरति, तत्र क्षतव्याप्तौ गृह्यमाणायां ततो हेतोः षण्ढा-
दिव पुत्रजननमघटमानमेव वन्ध्याऽनुमानमिति ।
तदेतदनुपपन्नम्--विशेषोल्लेखरहितसामान्यमात्रप्रतिष्ठितस्य व्याप्तिपरि-
च्छेदस्यानुमानलक्षणे निर्णीतत्वात् , अग्न्यनुष्णताऽनुमाने हि न व्याप्तिग्रहणप्र-
तिघातादप्रामाण्यमपि तु प्रत्यक्षविरोधादित्युक्तमेतत् , अपि चायं पृथिव्यादौ
कर्तृनुमाननिरासप्रकारः शब्दाद्युपलब्धयः करणपूर्विकाः क्रियात्वाच् छिदिक्रि-
यावदित्यत्र श्रोत्रादिकरणानुमाने ऽपि समानः, प्रतिबन्धावधारणवेलायामेव
करणशून्यानां शब्दाद्युपलब्धिक्रियाणामवधारणात्ताभिरेव व्यभिचारापत्तेर्न च
पृथिव्यादिना व्यभिचारचोदनमत्यन्तमलौकिकम्-
ननु वस्तुस्थित्या पर्वतादयो ऽपि विपक्षा एव त्वया तु तेषां पक्ष इति नाम

१८२ न्यायमञ्जर्याम्
कृतं न च त्वदिच्छया वस्तुस्थितिर्विपरिवर्तते ।
नन्वेवं शब्दाद्युपलब्धयो ऽपि वस्तुस्थित्या विपक्षा एव तासामपि पक्ष
इति नामकरणमेव स्यात् , न तासां करणभावनिश्चयानुत्पादान्न विपक्षत्वम् ,
पर्वतादावपि कर्त्रभावनिश्चयानुत्पादान्न विपक्षत्वम्, तेषु कर्त्ता नोपलभ्यते इति
चेत् शब्दाद्युपलब्धिकारणमपि नोपलभ्यते एव, कारणमदृश्यमानत्वादेव नोप-
लभ्यते न नास्तित्वादिति चेत् कर्त्ता ऽप्यदृश्यत्वादेव नोपलभ्यते न नास्ति-
त्वात् , अनुमानात्करणमुपलभ्यते तद्व्यतिरेकेण क्रियाऽनुपपत्तेरिति चेत्
कर्त्ता ऽप्यनुमानादुपलभ्यते कर्त्तारमन्तरेण कार्यानुपपत्तेः ।
तेनानुमानगम्यत्वान्न कर्तुर्नास्तिताग्रहः ।
तदभावाद्विपक्षत्वं क्षित्यादेरपि दुर्भणम् ॥
लिङ्गात्पूर्वं तु

दाहरिष्यामः, नापि सत्प्रतिपक्षो ऽयं हेतुः संशयबीजस्य विशेषाग्रहणादेरिह
हेतुत्वेनानुपादानात्, नाप्ययमप्रयोजको हेतुः यथा परमाणूनामनित्यत्वे साध्ये
मूर्त्तत्वमभिधास्यते न हि मूर्त्तत्वप्रयुक्तमनित्यत्वमिह तु कार्यत्वप्रयुक्तमेव सक-
र्तृत्वं तत्र तत्रोपलब्धमित्यत एवानुमानविरोधस्येष्टविघातकृतश्च न कश्चिद्वि-
हावसरः, प्रयोजके हेतौ प्रयुक्ते तथाविधपांसुप्रक्षेपप्रयोगानवकाशात् तस्मात्परो-
दीरिताशेषदोषविकलकार्यानुमानमहिम्ना नूनमीश्वरः कल्पनीयः सकललोकसा-
क्षिकमनुमानप्रामाण्यमपीक्षणीयम्, अनुमानप्रामाण्यरक्षणे च कृत एव परि-
करबन्धः प्रागिति सिद्ध एवेश्वरः, अन्यदपि तदनुमानमन्यैरुक्तम् , महाभूता-
दिकव्यक्तं चेतनाधिष्ठितं सत्सुखदुःखे जनयति रूपादिमत्त्वात्तूर्यादिवत्, तथा
पृथिव्यादीनि भूतानि चेतनाधिष्ठितानि सन्ति धारणादिक्रियां कुर्वन्ति युग्या-
दिवदिति, अत्रापि दोषाः पूर्ववदेव परिहर्त्तव्याः ।
यत्पुनरवादि 'कर्तृसामान्यसिद्धौ वा विशेषावगतिः कुत' इति तत्र के चि-
दागमाद्विशेषप्रतिपत्तिमाहुः—
विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतो बाहुरुत विश्वतस्पात् ।
सम्बाहुभ्यां धमति संपतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन् देव एक(१)इति ।
तथा
अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः ।
स वेत्ति सर्व्वं न हि तस्य वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तमिति(२) ॥
श्रुतौ पठ्यते, ततः सर्व्वस्य कर्त्ता सर्व्वज्ञ ईश्वरो ज्ञाप्यते, न च कार्ये एवार्थे
: वेदः प्रमाणमिति मन्त्रार्थवादानामत्परत्वमभिधातुमूचितं कार्ये इव सिद्धे
ऽप्यर्थे वेदप्रामाण्यस्य वक्ष्यमाणत्वात्, न चेतरेतराश्रयम् आगमैकशरणत्वा-
भावादीश्वरसिद्धेः ।
अन्ये त्वन्वयव्यतिरेकिहेतुमूलकेवलव्यतिरेकिबलेन विशेषसिद्धिमभि-
दधति, देहादिव्यतिरिक्तात्मकल्पनमिव सुखदुःखादिगतेन कार्यत्वेन वर्णयि-
ष्यते पृथिव्यादिकार्यमस्मदादिविलक्षणसर्व्वज्ञैककर्त्तृकम अस्मदादिषु बाधको-
त्पत्तौ सत्यां कार्यत्वादिति ।
अपरे पक्षधर्मताबलादेव विशेषलाभमभ्युपगच्छन्ति न हीदृशं परिदृश्यमा-
नमनेकरूपमपरिमितमनन्तप्राणिगतविचित्रसुखदुःखसाधनं भुवनादि कार्यमन-
तिशयेन पुंसा कर्त्तुं शक्यमिति, यथा चन्दनधूममितरधूमविसदृशमवलोक्य
चन्दनएव वह्निरनुमीयते तथा विलक्षणात्कार्याद्विलक्षण एव कर्त्ता ऽनुमा-

( १ ) नारायणोपनिषदि खण्डः ३ मन्त्रः २ ।
( २ ) श्वेताश्वतरोपनिषदि अ. ३ मन्त्रः १९ ।

स्यते, यथा सुचेलकेभ्य इव तत्कुशलः कुविन्दः, यथा च कुजालः सकलकल-
शादिकार्यकलापोत्पत्तिसंविधानप्रयोजनाद्यभिज्ञो भवंस्तस्य कार्यचक्रस्य कर्त्ता
तथेयतस्त्रैलोक्यस्य निरवधिप्राणिसुखदुःखसाधनस्य सृष्टिसंहारसंविधानं सप्र-
योजनं बहुशाखं जानन्नेव स्रष्टा भवितुमर्हति महेश्वरस्तस्मात्सर्वज्ञः।
अपि च यथा नियतविषयवृत्तीनां चक्षुरादीन्द्रियाणामधिष्ठाता क्षेत्रज्ञस्त-
दपेक्षया सर्वज्ञः एवं सकलक्षेत्रज्ञकर्मविनियोगेषु प्रभवन्नीश्वरस्तदपेक्षया सर्वज्ञः,
तथा चाह व्यासः (१)—
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थो ऽक्षर उच्यते॥
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः।
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥
मन्त्रश्च तदर्थानुवादी पठ्यते(२)।
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते।
तयोरेकः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति॥ इति।
अतश्च सर्वज्ञ ईश्वरः।
पुंसामसर्ववित्त्वं हि रागादिमलवन्धनम्।
न च रागादिभिः स्पृष्टो भगवानिति सर्ववित्॥
इष्टानिष्टार्थसंभोगप्रभवाः खलु देहिनाम्।
रागादयः कथं ते स्युर्नित्यानन्दात्मके शिवे॥
मिथ्याज्ञानमूलाश्च रागादयो दोषास्ते कथं नित्यनिर्मलज्ञानवतीश्वरे भवेयुः।
ईश्वरज्ञानादेर्नित्यत्वम्।
नित्यं तज्ज्ञानं कथमिति चेत् तस्मिन् क्षणमप्यज्ञातरि सति तदिच्छाप्रेर्य-
माणकर्माधीननानाप्रकारव्यवहारविरामप्रसङ्गात्, प्रलयवेलायां तर्हि कुतस्तन्नि-
त्यत्वकल्पना इति चेन्मैवम् आप्रलयातत्सिद्धे नित्यत्वे तदा विनाशकारणाभावाद्-
स्यात्मन इव तज्ज्ञानस्य नित्यत्वं सेत्स्यति, पुनश्च सर्गकाले तदुत्पत्तिकारणाभा-
वादपि नित्यत्वं तज्ज्ञानानाम्, एवं च तदतीतानागतसूक्ष्मव्यवहितादिसमस्त-
वस्तुविषयं न भिन्नं क्रमयोगपद्यविकल्पानुपपत्तेः, क्रमाश्रयणे क चिदज्ञातृत्वं
स्यादिति व्यवहारलोपः, यौगपद्येन सर्वज्ञातृत्वे कुतस्तस्यो ज्ञानभेदः, प्रत्यक्षसाध-
र्म्याच्च तज्ज्ञानं प्रत्यक्षमुच्यते न पुनरिन्द्रियार्थसन्निकर्षात्पन्नत्वमस्यास्ति अजन-
कानामेवार्थानं सवितृप्रकाशेनेव ग्रहणात्, ज्ञानवदन्ये ऽप्यात्मगुणा ये ऽस्य
( १ ) भगवद्गीतायाम् । अ. १५ श्लो. १६ ।
( २ ) मुण्डकोपनिषदि मु०३ मन्त्र १ ।

सन्ति ते नित्या एव मनः संयोगानपेक्षजन्मत्वात् ।
दुःखद्वेषास्तस्य तावन्न सन्त्येव, भावनाख्येन संस्कारेणापि न प्रयोजनम् ,
सर्वदा सर्वार्थदर्शित्वेन स्मृत्यभावात् , अत एव न तस्यानुमानिकं ज्ञानमि-
ष्यते, धर्मस्तु भूतानुग्रहवतो वस्तुस्वाभाव्याद्भवन्न वार्यते तस्य च फलं परमार्थ-
निष्पत्तिरेव, सुखं त्वस्य नित्यमेव नित्यानन्दत्वेनागमात्प्रतीतेः, असुखितस्य
चैवंविधकार्यारम्भयोग्यताऽभावात् ।
ननु ज्ञानानन्दवदिच्छाऽपि नित्या चेदीश्वरस्य तर्हि सर्वदा तदिच्छासम्भ-
वात्सर्वदा जगदुत्पत्तिरिति जगदानन्त्यप्रसङ्गः, सर्गेच्छानित्यत्वाच्च संहारो न
प्राप्नोति, संहारेच्छाया अपि नित्यत्वाभ्युपगमेन नक्तंदिनं प्रलयप्रबन्धो न
विरमेदेव जगतामिति, नैष दोषः, अनात्ममनःसंयोगजत्वादिच्छा स्वरूपमात्रेण
नित्या ऽपि कदाचित्सर्गेण कदाचित्संहारेण वा विषयेणानुरज्यते सर्गसंहार-
योरन्तराले तु जगतः स्थित्यवस्थायामस्मात्कर्मण इदमस्य सम्पद्यतामितीच्छा
भवति प्रजापतेः, प्रयत्नस्तस्य सङ्कल्पविशेषात्मक एव, तथा चागमः, सत्य-
कामः सत्यसङ्कल्प इति, काम इतीच्छा उच्यते सङ्कल्प इति प्रयत्नः, तदेवं
नवभ्य आत्मगुणेभ्यः पञ्च ज्ञानसुखेच्छाप्रयत्नधर्माः सन्तीश्वरे, चत्वारस्तु
दुःखद्वेषाधर्मसंस्कारा न सन्तीत्यात्मविशेष एवेश्वरो न द्रव्यान्तरम्, आह च
पतञ्जलिः, ‘क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वर’ इति, सो ऽयमा-
गमादनुमानात्पक्षधर्मता वा विशेषलाभ इति स्थितम् ।
ईश्वरस्याशरीरत्वम् ।
यत्पुनर्विकल्पितं सशरीर ईश्वरः सृजति जगद् अशरीरो वेति तत्राशरी-
रस्यैव स्रष्टृत्वमस्याभ्युपगच्छामः ।
ननु क्रियावेशनिबन्धनं कर्तृत्वं न पारिभाषिकं तदशरीरस्य क्रियाविरहा-
त्कथं भवेत्, कस्य च कुत्राशरीरस्य कर्तृत्वं दृष्टमिति, उच्यते, ज्ञानचिकीर्षा-
प्रयत्नयोगित्वं कर्तृत्वमाचक्षते तच्चेश्वरे विद्यते एवेत्युक्तमेतत् , स्वशरीरप्रेरणे
च दृष्टमशरीरस्याप्यात्मनः कर्तृत्वम् इच्छामात्रेण च तस्य कर्तृत्वादनेकव्यापा-
रनिर्वर्त्तनोपात्तदुर्वहक्लेशकालुष्यविकल्पो ऽपि प्रत्युक्तः ।
नन्वत्रोक्तम्—
कुलालवच्च नैतस्य व्यापारो यदि कल्प्यते ।
अचेतनः कथं भावस्तदिच्छामनुवर्त्तते ॥ इति ।
अस्माभिरप्युक्तमेव—
यथा ह्यचेतनः काय आत्मेच्छामनुवर्त्तते ।
तदिच्छामनुवर्त्स्यन्ते तथैव परमाणवः ॥
२४ न्या०

१८६ न्यायमञ्जरीम्
यस्तु प्रयोजनविकल्पः किमर्थं सृजति जगन्ति भगवानिति सो ऽपि न पेश-
लः, स्वभाव एवैष भगवतो यत्कदा चित्सृजति कदा चिच्चसंहरति विश्वमिति,
कथं पुनर्नियतकाल एषो ऽस्य स्वभाव इति चेद् आदित्यं पश्यतु देवानां प्रियः
यो नियतकालमुदेत्यस्तमेति च, प्राणिकर्मसापेक्षमेतद्विवस्वतो रूपमिति चेद्
ईश्वरे ऽपि तुल्यः समाधिः ।
क्रीडार्थे ऽपि जगत्सर्गे न हीयेत क्रियार्थता ।
प्रवर्त्तमाना दृश्यन्ते न हि क्रीडासु दुःखिताः ॥
अथ वा ऽनुकम्पयैव सर्गसंहारावारभतामीश्वरः ।
नन्वत्र चोदितम् अनुपपन्नं तु अनादित्वात्संसारस्य शुभाशुभसंस्कारानु-
विद्धा एवात्मानस्ते च धर्माधर्मनिगडसंवृतत्वादपवर्गपुरद्वारप्रवेशमलभमानाः
कथं नानुकम्प्याः, अनुपभुक्तफलानां कर्मणां न प्रक्षयः सर्गान्तरेण च तत्फल-
भोगाय नरकादिसृष्टिमारभते दयालुरेव भगवान्, उपभोगप्रबन्धेन परिश्रान्ता-
नामन्तरान्तरा विश्रान्तये जन्तूनां भुवनोपसंहारमपि करोतीति सर्वमेतत्कृपा-
निवन्धनमेव ।
ननु च युगपदेव सकलजगतप्रलयकरणमनुपपन्नम् अविनाशिनां कर्मणां
फलोपभोगप्रतिबन्धासम्भवादिति चोदितम्, न युक्तमेतत्, ईश्वरेच्छाप्रतिबद्धानां
कर्मणां स्तिमितशक्तीनामवस्थानात् , तदिच्छाप्रेरितानि कर्माणि फलमादधति
तदिच्छाप्रतिबद्धानि च तत्रोदासते, कस्मादेवमिति चेत्, अचेतनानां चेतनान-
धिष्ठितानां स्वकार्यकरणानुपलब्धेः ।
ननु तेषामेव कर्मणां कर्त्तार आत्मानश्चेतना अधिष्ठातारो भविष्यन्ति,
यथा ऽऽह भट्टः(१)कर्मभिः सर्वजीवानां तत्सिद्धे सिद्धसाधनमिति, नैतदेवम्,
नैते अधिष्ठातारो भवितुमर्हन्ति, बहुत्वाद्विरुद्धाभिप्रायत्वाच्च, तथा ह्येक एव
कश्चित्स्थावरादिविशेषो राजादिविशेषो वा प्राणिकोटीना मनेकविधसुखदुःखो-
पभोगस्य हेतुः स तैर्बहुभिर्व्यवस्थिताभिप्रायैः कथमारभ्येत तेषामेकत्र संमा-
नाभावात्, शठपरिषदो ऽपि क्व चिदेव सकलधारणोपकारिणि कार्ये भवत्यै-
कमत्यम् न सर्वत्र महाप्रासादाद्यारम्भे बहूनां तक्षादीनामेकस्थपत्याशयानुव-
र्त्तित्वं दृश्यते, पिपीलिकानामपि मृत्कूटकरणे तुल्यः कश्चिदुपकारः प्रवर्त्तकः

( १ ) श्लोकवार्तिके सम्बन्धाक्षेपे श्लो० ७६ । यदि हेतुत्वमात्रमधिष्ठातृत्वं तदा
सर्वषां जीवानां कर्मभिर्द्वारभूतैस्तस्यैव सर्वं कार्यजातं प्रति हेतुत्वं कर्मनिमित्तं हि
सर्वं कार्यं सिद्धं च पृथिव्यादेरपि खननपूरणादिभिः कथं चिन्नाशोत्पादवत्त्वमिति
सिद्धस्यैव साधनमिति अतो नानुमानेन कृत्स्नस्यैकेन सर्वज्ञेन निष्पत्तिः युगपत्सेद्धु-
मर्हतीति भावः ।

प्रमाणप्रकरणम् १८७
स्थपतिवदेकाशयानुवर्त्तित्वं वा कल्प्यम, इह तु तत्स्थावरं शरीरं केषां चिदु-
पकारकारणमितरेषामपि भूयसामपकारकारणमिति कथं तैः संभूय सृज्यते
अनधिष्ठितानां त्वचेतनानामारम्भकत्वमयुक्तमेव तस्मादवश्यमेकस्तेषां कमेणा-
मधिष्ठाता कल्पनीयः, यदिच्छामन्तरेण भवन्त्यपि कर्माणि न फलजन्मने
प्रभवन्ति ।
अत एवैक ईश्वर इष्यते न द्वौ बहवो वा भिन्नाभिप्रायतया लोकानुग्रहो-
पघातवैशसप्रङ्गात्, इच्छाविसंवादसंभवेन च ततः कस्य चित्संकल्पविघातद्वा-
रकानैश्वर्यप्रसङ्गाद् इत्येक एवेश्वरः, तदिच्छाया कर्माणि कार्येषु प्रवर्त्तन्ते
इत्युपपन्नः सर्गः, तदिच्छाप्रतिबन्धात्स्तिमितशक्तीनि कर्माण्युदासते इत्युपपन्नः
प्रलयः, एवं च यदुक्तं-
तस्मादद्यवदेवात्र सर्गप्रलयकल्पना ।
समस्तक्षयजन्माभ्यां न सिद्ध्यत्यप्रमाणिका(१) ॥
इत्येतदपि न सांप्रतम्, तिष्ठतु वा सर्गप्रलयकालः अद्यत्वेऽपि यथोक्तन-
येन तदिच्छामन्तरेण प्राणिनां कर्मविपाकानुपपत्तेरवश्यमीश्वरो ऽभ्युपगन्तव्यः
इतरथा सर्वव्यवहारविप्रलोपः, तदुक्तम्-
अज्ञो जन्तुरनीशो ऽयमात्मनः सुखदुःखयोः ।
ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वेति(२) ॥
नन्वेवं तर्हि ईश्वरच्छैव भवतु कर्त्री संहर्त्री च किं कर्मभिः, मैवम् कर्म-
भिर्विना जगद्वैचित्र्यानुपपत्तेः कर्मनैरपेक्ष्यपक्षे ऽपि त्रयो दोषा दर्शिता एवेश्‍व-
रस्य निर्दयकर्मचोदनार्थक्यमनिर्मोक्षप्रसङ्गश्चेति, तस्मात्कर्मणामेव नियोजने
स्वातन्त्र्यमीश्वरस्य न तन्निरपेक्षम्, किं तादृशेश्वर्येण प्रयोजनमिति चेन्न, न
प्रयोजनानुवर्त्ति प्रमाणं भवितुमर्हति, किं वा भगवतः कर्मापेक्षिणो ऽपि न
प्रभुत्वमित्यलं कुतर्कलवलिप्तमुखनास्तिकालापपरिमर्देन ।
तस्मात्कुतार्किकोद्गीतदूषणाभासवारणात् ।
सिद्धस्त्रैलोक्यनिर्माणनिपुणः परमेश्वरः ॥
ये त्वीश्वरं निरपवाददृढप्रमाण-
सिद्धस्वरूपमपि नाभ्युपयन्ति मूढाः ।
( १ ) श्लोकवार्तिके सम्बन्धाक्षेपे श्लो० ११३ । सृष्टिप्रलयवादस्य दैवप्रभाव-
कथनार्थत्वं तथाहि समस्तपुरुषकाराभावेऽपि सृष्टिकाले दैववशेन सर्वं प्रवर्त्तते प्रलय-
काले च सत्यपि पुरुषकारे दैवोपरमाद्व्युपरमति तस्माद्धर्मानुष्ठान एव यतितव्यमि-
त्येवं परं सृष्टिप्रलयवचनम् इति पू० संदर्भार्थः तस्मादित्यनेन परामृश्यते इति ध्येयम् ।
( २ ) महाभारते वनपर्वणि अ० ३० श्लो० २८ ।

१८८ न्यायमञ्जर्याम्
पापाय तैः सह कथा ऽपि वितन्यमाना
जायेत नूनमिति युक्तमतो विरन्तुम् ।
यस्येच्छयैव भुवनानि समुद्भवन्ति
तिष्ठन्ति यान्ति च पुनर्विलयं युगान्ते ।
तस्मै समस्तफलभोगनिबन्धनाय ।
नित्यप्रबुद्धमुदिताय नमः शिवाय ॥
शब्दनित्यमीमांसकाभिमतनिरूपणम् ।
ननु त्रैलोक्यनिर्माणनिपुणे परमेश्वरे ।
सिद्धे ऽपि तत्प्रणीतत्वं न वेदस्यावकल्पते ॥
पदे शब्दार्थसम्बन्धे वेदस्य रचनासु वा ।
कर्तृत्वमस्याशङ्केत तच्च सर्वत्र दुर्वचम् ।
वर्णराशिः क्रमव्यक्तः पदमित्यभिधीयते ॥
वर्णानां चाविनाशित्वात्कथमीश्वरकार्यता ।
सम्बन्धो ऽपि न तत्कार्यः स हि शक्तिस्वभावकः ॥
शब्दे वाचकशक्तिश्च नित्यैवाप्ताविवोषिता ।
रचना अपि वैदिक्यो नैताः पुरुषनिर्मिताः ॥
कविप्रणीतकाव्यादिरचनाभ्यो विलक्षणाः ।
एवं च वेदे स्वातन्त्र्यमीश्वरस्य न कुत्र चित् ॥
कामं तु पर्वतानेष विदधातु भिनत्तु वा ।
स्वतः प्रामाण्यसिद्धौ तु वेदे वक्त्रनपेक्षताम् ॥
वदामो न तु सर्वत्र पुरुषद्वेषिणो वयम् ।
अनपेक्षत्वमेवातो वेदप्रामाण्यकारणम् ॥
युक्तं वक्तापि वेदस्य कुर्वन्नपि करोतु किम् ।
कथं पुनरमी वर्णाः श्रुतमात्रतिरोहिताः ॥
नित्या भवन्तु को ऽयं वा शब्दस्वातन्त्र्यदोहदः ॥
उच्यते—
शब्दनित्यत्वाक्षेपः ।
शब्दस्य न ह्यनित्यत्वे युक्तिः स्फुटति का चन ।
प्रत्यक्षमर्थापत्तिश्च नित्यतां त्वभिगच्छतः ॥
तथाहि, अनित्यहेतव इमे किल कथ्यन्ते प्रयत्नानन्तरमुपलब्धेः कार्यः
शब्द इति, कार्यत्वानित्यत्वयोः परस्पराविनाभावादेकतरसिद्धावन्यतरसिद्धि-

प्रमाणप्रकरणम् | १८९

र्भवत्येवेति क चित्किञ्चित्साधनमुच्यते प्रयत्नप्रेरितकोष्ठमारुतसंयोगविभा-
गानन्तरमुपलभ्यमानः शब्दस्तत्कार्यः एवेति गम्यते, उच्चारणादूर्ध्वमनुपलब्धेः
अनित्यः शब्दः न ह्येनमुच्चरितं मुहूर्त मप्युपलभामहे तस्माद्विनष्ट इत्यवग-
च्छामः, करोतिशब्दव्यपदेशाच्च कार्यः शब्दः शब्दं कुरु शब्दं मा कार्षीरिति
व्यवहर्तारः प्रयुञ्जते ते नूनमवगच्छन्ति कार्यः शब्द इति, नानादेशेषु च
युगपदुपलम्भात् , तेषु तेषु देशेषु क्रियमाणानामुपपद्यते ऽनेकदेशसम्बन्ध इति,
शब्दान्तरविकार्यत्वाच्च अनित्यः शब्दः दध्यत्रेति इकार एव यकारीभवति
सादृश्यात् स्मृतेश्चावगम्यते, विकार्यत्वाच्च द्राक्षेक्षुरसादिवदनित्यत्वमस्येति, का-
रणवृद्ध्या च वर्धमानत्वात्, बहुभिर्महाप्रयत्नैरुच्चार्यमाणे महान् गोशब्द उप-
लभ्यते अल्पैरल्पप्रयत्नैरुच्चार्यमाणे ऽल्प इत्येतच्च तन्तुवृद्ध्या वर्धमानः पटः
ज्ञातः, सिद्धे नित्यत्वे प्रयत्नानन्तरमुपलम्भादभिव्यक्तिः प्रयत्नकार्या शब्दस्य
नोत्पत्तिरिति गम्यते, तदेवं व्यञ्जके ऽपि प्रयत्नानन्तरमुपलम्भसम्भवादनैकान्ति-
कत्वम्, अभिव्यञ्जकानां च पवनसंयोगविभागानामचिरस्थायित्वान्न चिरमु-
च्चारणादूर्ध्वमुपलभ्यते शब्दः, प्रयोगाभिप्रायश्च करोतिशब्दव्यपदेशो ऽस्य
भविष्यति गोमयानि कुरु काष्ठानि कुर्वितिवत् , तस्मात्सो ऽपि नैकान्तिकः, ना-
नादेशेषु युगपदुपलम्भनमनेकस्य स्थिरस्यापि शब्दस्य विवस्वत इव सेत्स्यति,
विकार्यत्वं त्वसिद्धमेव शब्दान्तरत्वात्, दधिशब्द इकारान्तः संहिताव्यतिरि-
क्तविषयवृत्तिः यकारस्त्वयमन्य एवाचि परतः संहिताविषये प्रयुज्यमानः, न
पुनरिकार एवायं यकारीभूतः क्षीरमिव दधिभूतमुपलभ्यते, न हीचुयशस्ता-
लव्या इति स्थानसादृश्यमात्रेण तद्विकारत्ववर्णनमुचितम्, अप्रकृतिविकार-
योरपि नयनोत्पलपल्लवयोः सादृश्यदर्शनात्, इको यणचीति पाणिनिस्मृतेरपि
नायमर्थः इकारो यकारीभवति क्षीरमिव दधीभवति किं त्वस्मिन्विषये ऽयं वर्णः
प्रयोक्तव्यो ऽस्मिन्नयमिति सूत्रार्थः, सिद्धे शब्दे ऽर्थे सम्बन्धे च तच्छास्त्रं प्रवृ-
त्तमिति, अपि च क्षीरं दधित्वमुपैति न तु दधि क्षीरताम् इह तु यकारो ऽपि
क्व चिदिकारतामुपैति विध्यतीति संप्रसारणे सति, तस्मादसिद्ध एव वर्णानां
प्रकृतिविकारभावः नापि कारणवृद्ध्या वर्धते शब्दःबलवता ऽप्युच्चार्यमाणानि
बहुभिश्च तावन्त्येवाक्षराणि ध्वनय एव तथा तत्र प्रवृद्धा उपलभ्यन्ते न
वर्णा इति ।

शब्दनित्यत्वसाधनार्थापत्तिप्रमाणोपन्यासः ।
तस्मादनित्यतासिद्धिर्नैवं प्रायैरसाधनैः ।
शब्दस्य नित्यतायां तु सैषा ऽर्थापत्तिरुच्यते ॥
शब्दस्योच्चारणं तावदर्थगत्यर्थमिष्यते ।