न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

प्रमाणप्रकरणम् १८७
स्थपतिवदेकाशयानुवर्त्तित्वं वा कल्प्यम, इह तु तत्स्थावरं शरीरं केषां चिदु-
पकारकारणमितरेषामपि भूयसामपकारकारणमिति कथं तैः संभूय सृज्यते
अनधिष्ठितानां त्वचेतनानामारम्भकत्वमयुक्तमेव तस्मादवश्यमेकस्तेषां कमेणा-
मधिष्ठाता कल्पनीयः, यदिच्छामन्तरेण भवन्त्यपि कर्माणि न फलजन्मने
प्रभवन्ति ।
अत एवैक ईश्वर इष्यते न द्वौ बहवो वा भिन्नाभिप्रायतया लोकानुग्रहो-
पघातवैशसप्रङ्गात्, इच्छाविसंवादसंभवेन च ततः कस्य चित्संकल्पविघातद्वा-
रकानैश्वर्यप्रसङ्गाद् इत्येक एवेश्वरः, तदिच्छाया कर्माणि कार्येषु प्रवर्त्तन्ते
इत्युपपन्नः सर्गः, तदिच्छाप्रतिबन्धात्स्तिमितशक्तीनि कर्माण्युदासते इत्युपपन्नः
प्रलयः, एवं च यदुक्तं-
तस्मादद्यवदेवात्र सर्गप्रलयकल्पना ।
समस्तक्षयजन्माभ्यां न सिद्ध्यत्यप्रमाणिका(१) ॥
इत्येतदपि न सांप्रतम्, तिष्ठतु वा सर्गप्रलयकालः अद्यत्वेऽपि यथोक्तन-
येन तदिच्छामन्तरेण प्राणिनां कर्मविपाकानुपपत्तेरवश्यमीश्वरो ऽभ्युपगन्तव्यः
इतरथा सर्वव्यवहारविप्रलोपः, तदुक्तम्-
अज्ञो जन्तुरनीशो ऽयमात्मनः सुखदुःखयोः ।
ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वेति(२) ॥
नन्वेवं तर्हि ईश्वरच्छैव भवतु कर्त्री संहर्त्री च किं कर्मभिः, मैवम् कर्म-
भिर्विना जगद्वैचित्र्यानुपपत्तेः कर्मनैरपेक्ष्यपक्षे ऽपि त्रयो दोषा दर्शिता एवेश्‍व-
रस्य निर्दयकर्मचोदनार्थक्यमनिर्मोक्षप्रसङ्गश्चेति, तस्मात्कर्मणामेव नियोजने
स्वातन्त्र्यमीश्वरस्य न तन्निरपेक्षम्, किं तादृशेश्वर्येण प्रयोजनमिति चेन्न, न
प्रयोजनानुवर्त्ति प्रमाणं भवितुमर्हति, किं वा भगवतः कर्मापेक्षिणो ऽपि न
प्रभुत्वमित्यलं कुतर्कलवलिप्तमुखनास्तिकालापपरिमर्देन ।
तस्मात्कुतार्किकोद्गीतदूषणाभासवारणात् ।
सिद्धस्त्रैलोक्यनिर्माणनिपुणः परमेश्वरः ॥
ये त्वीश्वरं निरपवाददृढप्रमाण-
सिद्धस्वरूपमपि नाभ्युपयन्ति मूढाः ।
( १ ) श्लोकवार्तिके सम्बन्धाक्षेपे श्लो० ११३ । सृष्टिप्रलयवादस्य दैवप्रभाव-
कथनार्थत्वं तथाहि समस्तपुरुषकाराभावेऽपि सृष्टिकाले दैववशेन सर्वं प्रवर्त्तते प्रलय-
काले च सत्यपि पुरुषकारे दैवोपरमाद्व्युपरमति तस्माद्धर्मानुष्ठान एव यतितव्यमि-
त्येवं परं सृष्टिप्रलयवचनम् इति पू० संदर्भार्थः तस्मादित्यनेन परामृश्यते इति ध्येयम् ।
( २ ) महाभारते वनपर्वणि अ० ३० श्लो० २८ ।