न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

१७८ न्यायमञ्जर्याम्
तत्प्रामाण्याच्च तत्सिद्धिरित्योऽन्याश्रयं भवेत् ॥
अन्यथाऽनुपपत्त्या तु न शक्यो लब्धुमीश्वरः ।
न हि तद् दृश्यते कार्यं तं विना यन्न सिद्धयति ॥
तस्मात्सर्वसद्विषयप्रमाणानवगम्यमानस्वरूपत्वादभाव एवेश्वरस्येति सिद्धम्।
न च प्रसिद्धमात्रेण युक्तमेतस्य कल्पनम् ।
निर्मूलत्वात्तथा चोक्तं प्रसिद्धिर्वटयक्षवत् ॥
अत एव निरीक्ष्य दुर्घटं जगतो जन्मविनाशडम्बरम् ।
न कदा चिदनीदृशं जगत्कथितं नीतिरहस्यवेदिभिः ॥
ईश्वरसत्त्वसमर्थनम् ।
अत्र वदामः, यत्तावदिदमगादि नगादिनिर्माणनिपुणपुरुषपरिच्छेददक्षं
प्रत्यक्षं न भवतीति तदेवमेव, प्रत्यक्षपूर्वकमनुमानमपि तेनैव पथा प्रतिष्ठित-
मिति तदप्यास्ताम् ।
सामान्यतोदृष्टं तु लिङ्गमीश्वरसत्तायामिदं ब्रूमहे पृथिव्यादि कार्यं धर्मि
तदुत्पत्तिप्रकारप्रयोजनाद्यभिज्ञकर्तृपूर्वकमिति साध्यो धर्मः कार्यत्वादू घटादिवत्।
ईश्वरानुमानानुपपत्तिपरिहारौ ।
ननु कार्यत्वमसिद्धमित्युक्तम्, क एवमाचष्टे चार्वाकः शाक्यो मीमांसको वा।
चार्वाकस्तावद्देहरचनाया रचनान्तरविलक्षणाया अपि कार्यत्वमभ्युपग-
च्छति यः स कथं पृथ्व्यादिरचनायाः कार्यत्वमपह्नुवीत ।
मीमांसको ऽपिन कार्यत्वमपह्रोतुमर्हति यत एवमाह येषामप्यनवगतोत्प-
त्तीनां रूपमुपलभ्यते तन्तुव्यतिषक्तजनितोऽयं पटस्तद्द्रव्यतिषङ्गविमोचनात्तन्तुवि-
नाशाद्वा नङ्क्ष्यतीति कल्प्यते इति एवमवयवसंयोगनिर्वर्त्यमानवपुषः क्षितिध-
रादेरपि नाशसम्प्रत्ययः सम्भवत्येव, दृश्यते च क चिद्दिनाशप्रतीतिः प्रावृषेण्य-
जलधरधारासारनिर्लुंठित एव पर्वतैकदेशो पर्वतस्य खण्डः पतित इति, वस्तुग-
तयोश्च कार्यत्वविनाशित्वयोः समव्याप्तिकता वार्तिककृता ऽप्युक्तैव—
तेन यत्राप्युभौ धर्मौ व्याप्यव्यापकसम्मतौ ।
तत्रापि व्याप्यतैव स्यादङ्गं न व्यापिता मितेरिति(१) ॥
( १ ) श्लोकवार्तिके अनुमानग्रन्थे श्लो० ९ । अयमर्थः—यत्र हि न्यूनाधिकभावेन
व्याप्यव्यापकभावोऽसंकीर्णः यथा गोत्वविषाणित्वयोः तत्र व्याप्यमेव गोत्वं विषाणि-
त्वमनुमापयति न तु व्यापिका विषाणिता गोत्वम् , अतः समोदाहरणेऽपि व्याप्यतैव
मितेरनुमानस्याङ्गं न व्यापकतेति । इति न्यायरत्नाकरे पार्थसारथिमिश्राः ।