न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

प्रमाणप्रकरणम् . १८१
विमतो यत्र तु तयोस्तं पक्षं सम्प्रचक्ष्महे ।
वस्तुनो द्व्यात्मकत्वं तु नानुमन्यामहे वयम् ॥
वादिबुद्ध्यनुसारेण स्थितिः पक्षस्य यद्यपि ।
तथा ऽपि व्यवहारो ऽस्ति वस्तुनस्तन्निबन्धनः ॥
संदिग्धे हि न्यायः प्रवर्त्तते नानुपलब्धे न निर्णीते इत्युक्तमेतत् । संदिग्ध-
मान एव चार्थः पक्ष उच्यते किंचित्कालं तस्य पक्षत्वं यावनिर्णयो नोत्पन्नः,
तदुत्पादे तु नूनं सपक्षविपक्षयोरन्यतरत्रानुप्रवेक्ष्यत्यसौ, अतश्च पक्षावस्थायां
तेन व्यभिचारोद्भावनमसमीचीनम् ,
ननु निश्चितविपक्षवृत्तिरिव संदिग्धविपक्षवृत्तिरपि न हेतुरेव तदेवं वीरुदा-
दिषु संदिग्धे ऽपि कर्त्तरि संनिवेशस्य दर्शनाद् अहेतुत्वात् , नैतत्सारम् ,
सदसत्पावकतया पर्वते संदिग्धे विपक्षे वर्त्तमानस्य धूमस्याहेतुत्वप्रसङ्गात् ,
सर्वएव च साध्यांशसंशयाद्विपक्षा एव जाता इति पक्षवृत्तयो हेतव इदानीं
विपक्षगामिनो भवेयुरित्यनुमानोच्छेदः ।
अथ पक्षीकृते ऽपि धर्मिणि सदसत्साध्यधर्मतया सन्दिग्धे वर्त्तमानो धू-
मादिरन्यत्र व्याप्तिनिश्चयाद् गमक इष्यते तर्हि सदसत्कर्तृकतया संदिग्धे ऽपि
वसुंधरावनस्पत्यादौ वर्त्तमानं कार्यत्वमन्यत्र व्याप्तिनिश्चयाद् गमकमिष्यताम् ,
विशेषो वा वक्तव्यः ।
अन्ये मन्यन्ते किमकृष्टजातस्थावरादिव्यभिचारस्थानान्वेषणेन पृथिव्या-
दिभिरेवात्र व्यभिचारः, अस्य व्याप्तिग्रहणस्य प्रतीघातात् , व्याप्तिर्हि गृह्यमा-
माणा सकलसपक्षविपक्षक्रोडीकारेण गृह्यते, इत्थं च तस्यां गृह्यमाणायामेव
यद्यत् संनिवेशविशिष्टं तत्तद्बुद्धिमत्कर्तृकमित्यस्मिन्नेवावसरे संनिवेशवन्तो
ऽपि कर्तृशून्यतया शैलादयश्चेतसि स्फुरन्ति, यथा कृतकत्वेन वह्नेरनुष्ण-
ताऽनुमाने यद्यत्कृतकं तत्तदनुष्णमिति व्याप्तिपरिच्छेदवेलायामेव वह्निरुष्णो
ऽकृतक इति हृदयपथमवतरति, तत्र क्षतव्याप्तौ गृह्यमाणायां ततो हेतोः षण्ढा-
दिव पुत्रजननमघटमानमेव वन्ध्याऽनुमानमिति ।
तदेतदनुपपन्नम्--विशेषोल्लेखरहितसामान्यमात्रप्रतिष्ठितस्य व्याप्तिपरि-
च्छेदस्यानुमानलक्षणे निर्णीतत्वात् , अग्न्यनुष्णताऽनुमाने हि न व्याप्तिग्रहणप्र-
तिघातादप्रामाण्यमपि तु प्रत्यक्षविरोधादित्युक्तमेतत् , अपि चायं पृथिव्यादौ
कर्तृनुमाननिरासप्रकारः शब्दाद्युपलब्धयः करणपूर्विकाः क्रियात्वाच् छिदिक्रि-
यावदित्यत्र श्रोत्रादिकरणानुमाने ऽपि समानः, प्रतिबन्धावधारणवेलायामेव
करणशून्यानां शब्दाद्युपलब्धिक्रियाणामवधारणात्ताभिरेव व्यभिचारापत्तेर्न च
पृथिव्यादिना व्यभिचारचोदनमत्यन्तमलौकिकम्-
ननु वस्तुस्थित्या पर्वतादयो ऽपि विपक्षा एव त्वया तु तेषां पक्ष इति नाम