निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( १५ ) ४ अ० १ पा० १ खं०
२१ नंसन्ते नमन्ते (पा०२ ख०२) | “विवस्वते सुवित्रं संसन्ते मरुतः”
२२ आहनसः आहननवन्तः। (पा०२ खं०७) | “एतेमद्वा आहनसः”
२४ अस्रसत् अद्रुसादिती। अद्यसानिनीवा। | “अश्वसन्न ससतो बोधयन्ती ।”
(पा०२ खं० ८)
२५ इषिभ्यः ईषणिानः। एषणिानः। ऋषीवि- | “ते वाशी मन्त इषिभ्य
नोवा। (पा० २ खं० ८)
२६ वाहः स्तोत्रम् । (पदं अनेकार्थम्)। | ‘वाहः कृणवाव जुष्टम्”
स्तोमएवहि देवानां वोढाभवति
२८ सुविते सुइते । सूते। (शब्द समाधौ) | “सुविते माधाः”
(अनेकार्थच) (पा० ३ खं०१)
३२ दावने दानस्य । (पा० ३ खं० २) | “वयमकूपारस्य दावने”
३३ अकूपारस्य अकूपारस्स्य । अकूपारः,आदि- | ‘वयमकूपारस्य”
त्यः, समुद्रः, कच्छपश्च ।
३४ शिशीते निश्यति । (पा० ३ खं०२) | “शिशीतेऽशृङ्गी रक्षसे विनिदत्त”
३५ सुतकेभिः सतकनैः । पदं अनेकार्थम् । | “अग्निः सुतुकः सुतकेभिरश्वैः”
(पा० ३ खं० ३)
३६ सुप्रावयाः सुप्रगमनः (इतिशब्दसमाधिः) | “सुप्रावया अस्मिन् यज्ञे”
(पा० ३ खं० २)

हिन्दी निरुक्त ( १६ ) ४ अ० १ पा० १ सं०

निघण्टु-स्थ सं० | अनेकार्थ | तत्त्व (अर्थ) अवगम | निगमः

३७ | अप्रमायुवः | अप्रमाद्यन्तः । ( पा० ३ खं० ३ ) | "असत्रमायुवो रक्षितारो दिवे दिवे"
३८ | च्यवनः | च्यावनः । ( ऋषिः ) | "युवं च्यवानं सनयं यथा रथम्"
| | ( पा० ३ खं० ३ ) |
४१ | जहुरे | जहिरे । ( अनेकार्थधातुप्रकृ- | "जहुरे विचिंतयन्तः"
| | तिः ) ( पा० ३ खं० ३ ) |
४३ | क्राणाः | कुर्वाणाः । ( पा० ३ खं० ३ ) | "गीर्भिः क्राणा अनूषत" ।
४४ | वाशी | वाक् ( पदे अनेकार्थम् । ) | "वाशीभि स्ततक्षाश्मन्मयीभिः" ।
| | ( पा० ३ खं० ३ ) |
४५ | विषूच्यस्य | विष्वञ्चस्य । ( पा० ३ ख० ३) | "सशूद् दूर्यो विषूच्यस्य जन्तोः" ।
४७ | पिता | माता (पातवा) पालयितावा | "द्यौर्मे पिता" ।
| | जनयितावा । ( पा० ३ ख. ५ ) |
४८ | शंयोः | ( सुखंयोः ) ( पञ्चम्यन्तं वा ष- | "शशानः शंयोररपो दधात" ।
| | ष्ठ्यन्तं वा) शमनं च रोगाणां |
| | यावनं च भयानाम् । |
| | अथापिबार्हस्पत्य : । | "तच्छंयोरावृणीमहे"

हिन्दी निरुक्त ( १७ ) ४ अ० १ पा० १ खं०
४६ | अदितिः | अदीना। देवमाता [पा०४खं०१] | "अदितिद्यौः" ।
५१ | जहुरिम् | जरस्थ् । [पा० ४ खं० ३] | "नीचायमानंजहुरिं न श्येनम्"
५२ | मन्दी. | मन्दतेः स्तुतिकर्मणः । [पा०४ खं० ३] | "प्रमन्दिने पितुमदर्चता वचः"
५६ | दंसयः | कर्माणि । [पा० ४ खं०४] | "कुत्साय मन्मन्नह्यश्व दंसयः" ।
५७ | तूताव | तुताव । [पा० ४ खं० ४] | "स तूताव" ।
३

हिन्दी निरुक्त ( १८ ) ४ अ० १ पा० १ खं०
चतुर्थाध्याय के निरुक्तस्थ कुछ प्रासंगिक शब्द
शब्द अर्थ
मर्त्याः । मनुष्यनाम मर्यादा वा । (खं० २)
मेथतिः । आक्रोशकर्मा ।
पाश्या । पाशसमूहः ।
वयः । वेर्बहुवचनम् ।
(सुपर्णाः) सुपतनाः ।
चत्तुः ख्यातेः । चष्टेर्वा ।
पूर्धि पूरय । देहि वा ।
पार्श्वम् पर्शु मयमङ्गं भवति ।
पर्शुः स्पृशतेः ।
पृष्ठम् स्पृशतेः ।
अङ्गम् अङ्गनात् । अञ्चनाद्वा
श्रोणिः श्रोणतेः
दोः द्रवतेः ।
श्यामम् श्यायतेः ।
यकृत् यथाकथाच कृत्यते ।
शितिः श्यतेः ।
मांसम् माननंवा । मानसंवा । मनोऽस्मिन् सीदति इतिवा
मेदः मेद्यतेः ।
अद्रिः आहणाति एतेन । अपिवा अत्तेः ।
राधः इतिधननाम । राध्नुवन्ति एतेन ।
उभौ समुब्धौ भवतः ।
दमः इति गृहनाम ।
मनः मनोतेः ।
अतिथिः अभ्यतितोगृहान् भवति ।
अभ्येति तिथिषु परगृहान इतिवा । गृहाणिश्चेतिवा

हिन्दी निरुक्त ( १९ ) ४ अ० १ पा० १ खं०
प्रासंगिकशब्दाः।
शब्द अर्थ
दुरोणः इतिगृहनाम । दुरवा भवन्ति दुस्तर्पाः । भोजनानि
इतिवा धनानि इतिवा ।
सूचिकाः पुनर्मुष्कातेः ।
मूषः अपि, एतस्मादेव ।
त्रितः तीर्णतमो मेधया । अपिवा संख्यानामैव अभिप्रेतं
स्यात्-एकतो द्वितः त्रितःइतित्रयो बभूवुः। (खं०६)
वासराणि वेसराणि विवासनानि गमनानि-इतिवा । खं(७)
कर्त्तन
हन्तन } इति अनर्थका उपजनाः । ('न' अनर्थकः)
यातन
मरुत्वान् मरुद्भिस्तद्वान् । ( खं०८ )
वृषभः वर्षिता अपाम् ।
रणाय रमणीयाय ।
मदाय मदनीयाय ।
मधु सोमम् औपसिकम् । माद्यतेः (प्रथमपादःसमाप्तः )
द्वितीयः पादः
सक्तुः सचतेः । दुर्धावो भवति । कसतेर्वा स्याद्वि परीतस्य
विकसितो भवति । ( खं० २ )
धीराः प्रज्ञानवन्तः । ध्यानवन्तः ।
भद्रम् भगेनव्याख्यातम् । भजनीयंभूतानाम् । अभिद्रवणी-
यम् । भवद्दूरमयति इतिवा । भाजनवद्वा ।
लक्ष्मीः लाभाद् वा । लक्षणाद्वा । (लक्ष्यनाद्वा ) लाञ्छ-
नाद्वा । लषतेर्वा स्यात् प्रेप्साकर्मणः । लग्यतेर्वा-

हिन्दी निरुक्त (२०) ४ अ० १ पा० १ खं०
प्रासंगिकशब्दाः
शब्द। अर्थ
स्यात् आश्लेषकर्मणः । लज्जतेर्वा स्याद् अश्लाघा-
कर्मणः ।
हरितः आदित्यरश्मयः । (हरणाः) अश्वाः इति वा
वेसरम् अहः ।
रात्री रात्रीव, इतिवा उपमार्थे “यदत्रार्थाविरोधि
तत्प्रतिपत्तव्यम्” (खं० ३)
सिलिकमध्यमाः संसृतमध्यमाः। शीर्षमध्यमा वा । (खं०५)
शिरः (आदित्यः) यद्नुशेते सर्वाणि भूतानि । मध्ये वा
एषां तिष्ठति । इदमपि 'शिरः' एतस्मादेव । समा-
श्रितानि एतद् इन्द्रियाणि भवन्ति ।
शूरः शवतेर्गतिकर्मणः ।
दिव्याः दिविजोः ।
अत्याः अतनाः ।
हंसाः हन्तेः ।
श्रेणिः श्रयतेः ।
अज्मम् वाहिका (स्वर्गपथः)
कन्या कमनीया भवति । क्वैयं नेतव्या इति वा । कनते-
र्वा स्यात् कान्तिकर्मणः ।
दारु दृणातेर्वा । द्रुणातेर्वा ।
द्रु तस्मादेव ।
सुवास्तुः नदी । (खं० ७)
शुन्ध्युः शोधनात् । आदित्यः ) शकुनिः । आपश्च ।
वक्षः भासा अध्यूढम् । इदमपि 'वक्षः' एतस्मादेव ।
अध्यूढंकाये ।

हिन्दी निरुक्त ( २१ ) ४ अ० १ पा० १ खं०
प्रासंगिक शब्दाः।
शब्द अर्थ
नोधाः ऋषिः। नवनं दधाति।
अद्य अन्नम्।
वाशी वाक्। सा हि वाश्यते। (द्वितीयःपादः समाप्तः)
तृतीयः पादः
रयिः धनम्। राते र्दानकर्मणः।
कच्छपः कच्छं पाति। कच्छेन पाति। कच्छेन पिवति
इति वा।
कच्छः खच्छः। खल्छदः। अयमपि नदीकच्छः एतस्मा-
देव। कम्-उदकं तेन छाद्यते।
रक्षः रक्षितव्यम्-अस्मात्। रहसि क्षणोति-इतिवा।
रात्रौ नक्षते इतिवा। (खं०२)
युवा प्रयौति कर्माणि। (खं० ३)
तक्षतिः करोतिकर्मा।
विचितयन्तः विचेतयमानाः।
पातम् पिवतम्।
द्रोः द्रुममयस्य।
हरिः सोमः। हरितवर्णः अयमपि इतरो 'हरिः' एतस्मादेव।
शिश्नदेवाः अब्रह्मचर्याः।
शिश्नम् श्नथतेः।
ऋतम् सत्यं वा। यज्ञं वा।
घा (अनर्थकम्। ) (खं० ४)
आगच्छान् आगमिष्यन्ति।
उपबर्बृहि उपधेहि।

हिन्दी निरुक्त ( ३२ ) ४ अ० १ पा० १ खं०
प्रासंगिक शब्दाः ।
शब्द अर्थ
बन्धुः संबन्धनात् । ( खं० ५ )
नाभिः संहननात् । “नाभ्या संनद्धागर्भा जायन्ते । ”
ज्ज्ञातिः संज्ञानात् ।
उत्तानः उत्ततानः ऊर्ध्वतानो वा ।
रपः रिप्रम् । इति पापनामनी ( तृ० पादः समाप्तः )
चतुर्थः पादः ।
वस्त्रमथिम् वस्त्रमाथिनम् ।
वस्त्रम् वस्तेः ।
तायुः इति स्तेन नाम ।
भरः संग्राम नाम । भरतेर्वा । हरतेर्वा ।
नीचायमानम् नीचैः अयमानम् ।
नीचैः निश्चितं भवति ।
उच्चैः उच्चितं भवति ।
श्येनः शंसनीयं गच्छति ।
यूथम् यौतेः । समायुतं भवति ( खं० ३ )
अपीच्यम् अपचितम् अपगतम् । अपिहितम् । अन्तर्हितंवा (खं०४)
अंहतिः (अंहश्च अंहूश्च) हन्तेर्निरूढोपधाद्विपरीतात् ।
देवपीयुर् देवहिंसितारम् । पीयति हिंसाकर्मा ।
समानम् सम्मानमात्रं भवति ।
मात्रा मानात् ।
दूरम् व्याख्यातम्
अन्तः अततेः ।

हिन्दी निरुक्त ( २४ ) ४ अ० १ पा० १ ख०
प्रासंगिक शब्दाः ।
शब्द अर्थ ।
हेमन्तः हिमवान्
हिमम् हन्तेर्वा । हिनोतेर्वा ।
अज॒रम् अजरणाधर्माणम् ।
अनर्वम् अप्रत्यृतम् अन्यस्मिन् ।
षलरे (षडरे) [ षट् अराः यस्मिन् सः तथा । ]
मासाः मानात् ।
प्रधिः प्रहितो भवति ।

❀ हिन्दी निरुक्त ❀

नैगम काण्ड
चतुर्थोऽध्यायः
१मः पादः
(खं० १)
━༻❁༺━
अथ निघण्टौ चतुर्थोऽध्यायः ।
[निघ०] जहा (१) निधा (२) शिताम
(३) मेहना (४) दमूनाः (५) मूषः (६)
इषिरेण (७) कुरुतन (८) जठरे (६) तितउ
(१०) शिप्रे (११) मघ्या (१२) मन्दू (१३)
ईर्मान्तासः (१४) कायमानः (१५) लोधम्
(१६) शीरम् (१७) विद्रधे (१८) द्रुपदे (१९)
तुग्वनि (२०) नंसन्ते (२१) नमन्त (२२)
आहनसः (२३) अञ्जसत् (२४) इष्मिणः
(२५) वाहः (२६) परितक्म्या (२७) सुविते
(२८) दयते (२६) नूचित् (३०) नूच (३१)
४

हिन्दी निरुक्त ( २६ ) ४ अ० १ पा० १ ख०
दावने (३२) अक्रूपारस्य (३३) शिशीते
(३४) सुतुकः (३५) सुप्रायणाः (३६) अ-
प्रायुवः (३७) च्यवनः (३८) रजः (३६) हरः
(४०) जुहुरे (४१) व्यन्तः (४२) क्राणाः
(४३) वाशी (४४) विषुणाः (४५) जामिः
(४६) पिता (४७) शंयोः (४८) अदितिः (४९)
एरिरे (५०) जसुरिः (५१) जरते (५२) मन्दिने
(५३) गौः (५४) गातुः (५५) दंसयः (५६)
तूताव (५७) चयसे (५८) वियुते (५९) ऋधक्
(६०) अस्याः (६१) अस्य (६२) इतिद्विषष्टिः
पदानि ॥ १ ॥
आद्यं नैघण्टुकं काण्डं व्याख्यातमतिविस्तरात् ।
अथैकपदिकं काण्डं व्याचक्षे हैन्दवीगिरा ॥ १ ॥
[निरुक्त-] ओ३म् । एकार्थमनेकशब्दम्—
इत्येतदुक्तम् । अथ यानि अनेकार्थानि एकशब्दानि
तानि अतोऽनुक्रमिष्यामः, अनवगतसंस्कारांश्च
निगमान् । तद् “ऐकपदिकम्” इतिआचक्षते ।
जहा जघान—इत्यर्थः ॥१॥

हिन्दी निरुक्त ( २७ ) ४ अ० १ पा० २ ख०
अनुवादः ।
"एकार्थ अनेक शब्द' हो, ऐसा प्रकरण कहा गया । ['ए-
कार्थ'-एक अर्थ पृथिवी आदि रूप अनेक गो आदि शब्दोंका
जहां तत्वभूत कहा जावे । 'अनेक शब्द' जहां अनेक गो आदि
शब्द पृथिवी आदि एक अर्थ के वाचक कहे जावें ।] अब जो
अनेकार्थ एक शब्द पद हैं, वे यहां से अनुक्रम से कहे जावेंगे ।
['अनेकार्थ'-जिन 'दयति' "अकूपार" आदि पदों के उपद्या,
दान दहन, और हिंसा आदि अनेक अर्थ वाच्य हैं । 'एक
शब्द'-जिन उपद्या, दान, दहन, और हिंसा आदि अनेक
अर्थों के दयति, अकूपार, आदि एक एक शब्द वाचक हैं वे
अर्थ मात्र ।] और अनवगत संस्कार, जिनके संस्कार या प्रकृति
प्रत्यय विभाग न जाने जावें, ऐसे निगमोंको कहेंगे । उस दोनों
प्रकार वाले प्रकरण को आचार्य 'ऐकपदिक' इस नाम से कहते
हैं [जैसे-] 'जहा' (१) का जघान या मारा यह अर्थ है ॥१॥
१ ( ख०२ )
[निरु०] “कोनुमर्य्या अमिशितः सखा सखाय-
मब्रवीत्। जहा को अस्मदीषते” [ऋ०सं०६,३,४९,२,]
मर्य्या इति मनुष्य नाम । मर्य्यादाभिधानं वा
स्यात् । मर्य्यादा (मर्यैरादीयते मर्य्यादा) मर्य्यादि-
१-“कोनुमर्य्या” [ ऋ० सं० ६, ३, ४९, २, ] इस मन्त्र
का त्रिशोक ऋषि । गायत्री छन्दः । महाव्रत में महदुक्थ में
तृचाशीति में शस्त्र है ॥ २ ॥

हिन्दी निरुक्त ( २८ ) ४ अ० १ पा० ३ ख०
नोर्विभागः । मेथातः आक्रोशकर्मा । 'अपापकं
जघानकमहंजातु' । 'कोऽस्मद्भीतः पलायते' ।
निधा (२) पाश्या भवति । यन्निधीयते । 'पाश्या'
पाशसमूहः । 'पाशः' पाशयतेः । विपाशनात् ॥२॥
अनुवादः ।
मन्त्रार्थः-किस बिना गाली दिए हुए भी सखा या
समान ज्ञान वाले मनुष्य ने सखा या समान ज्ञान (पुरुष)
को कहा [कि-'मुझे मत मार'] कभी भी किस पाप रहित को
मैंने मारा ? कौन मुझ से डर कर भागता है या भागा ।
'निधा' (२) पाश्या होती है। [अर्थात् बालों का या
तांत का पक्षियों के पकड़ने का जाल] 'निधा' क्यों ? जिससे
कि-यह पक्षियों के पकड़ने के अर्थ नीचे रखी जाती है, एवम्
जो 'निधि' या 'निधानी' कहना चाहिये 'निधा' कही जाती
है । 'पाश्या' क्या ? पाशों (फांसियों) का समूह । 'पाश' क्यों?
वधार्थक पाश (चु० उ०) धातु से है। क्यों कि- उससे विपा-
शन या वध होता है ॥२॥
१ ( ख० ३ )
[निरु०-] " वयः सुपर्णा उपसेदुरिन्द्रं प्रियमे
धाऋषयो नाधमानाः । अपध्वान्त मूर्णहि पूर्द्धि
१-"वयः सुपर्णाः" इति मन्त्रस्य शाक्यो गौरिवित्तिर्ऋषिः
त्रिष्टुप् छन्दः । अग्निष्टोमे मरुत्वतीयशस्त्रस्य परिधानीया एषा
निविद्धानीये सूक्ते ॥३॥

हिन्दी निरुक्त ( २६ ) ४ अ० १ पा०३ खं०
चक्षुर्मुमुग्ध्य १ स्मान्निधयेव बद्धान् ॥ ” [ऋ०सं०
८, ३, ४, ११ ]
[ भा०-] ‘वयः’ वे र्बहुवचनम् । (सुपर्णाः) सुपतना
आदित्यरश्मयः । “उपसेदुरिन्द्रं” याचमानाः। अपो⁻
र्णुहि आध्वस्तं “ चक्षुः । ” ‘ चक्षुः ’ ख्यातेर्वा ।
चष्टेर्वा । “पूर्द्धि” पूरय, देहि-इतिवा । [४र्थ पा०]
मुञ्च “अस्मान्” पाशैरिव “बद्धान्”
“पार्श्वतः श्रोणितः शितामतः” [ य०मा०सं०
२१, ४३ ] [ गद्यः ]
[ भा०- ] ‘ पार्श्व ’ पर्शुमयम् अङ्गं भवति ।
‘पर्शुः’ स्पृशतेः। संस्पृष्टा पृष्ठदेशम् । ‘पृष्ठं’ स्पृशतेः ।
संस्पृष्टमङ्गैः । ‘ अङ्गम् ’ अङ्गनात् । अञ्चनाद्वा ।
‘श्रोणिः’ श्रोणते र्गतिचलाकर्मणः । श्रोणिश्चल-
तीवगच्छतः ।
दोः ‘शिताम’ भवति । ‘दोः’ द्रवतेः ।
‘ योनिः शिताम ’ इतिशाकपूणिः । विषितो
भवति ।
‘ श्यामतः, यकृतः ’ इतितैटीकिः । ‘ श्याम ’
श्यायतेः । ‘यकृत्’ यथा कथा च कृत्यते ।

हिन्दी निरुक्त ( ३० ) ४ अ० १ पा० ३ खं०
'शितिमांसतो मेदस्तः' इतिगालवः । 'शितिः
श्यतेः । 'मांसं' माननं वा । मानसंवा । मनो-
ऽस्मिन् सीदति-इतिवा । 'मेदः' मेद्यतेः ॥ ३ ॥
अनुवादः ।
मन्त्रार्थः-'प्रियमेधाः' यज्ञ से प्यार करने वाले 'ऋषयः'
प्रकाशक 'सुपतनाः' अच्छे उड़ने वाले ' नाथमानाः ' याचना
करते हुए 'वयः' आदित्य के रश्मि 'इन्द्रम्' 'उप' आदित्य के
पास 'सेदुः' गए कि-'ध्वान्तम्' अन्धकार को 'अप-ऊर्णुहि'
दूर करो । 'चक्षुः' मनुष्यों को दृष्टि 'पूर्द्धि' पूरो (दो) 'नि-
धया' जाल से 'बद्धान्-इव' बँधे हुए पक्षियोंको जैसे 'अस्मान्'
हमें ' मुमुग्धि ' छोड़ो ॥
निरुक्तार्थ- 'वयः' 'वि' का बहुवचन है । ( 'सुपर्णाः । )
' सुपतन ' अच्छे उड़ने वाले आदित्य के रश्मि या किरणें
याचना करती हुई आदित्य के पास गईं । खोलो अँधेरे से
ढांपे हुए चक्षुः (नेत्र) को । 'चक्षुष' शब्द 'ख्या' (अदा०प०)
धातु से है । अथवा 'चक्ष' ( अदा० आ० ) धातु से । पूरण
कर या दे । (४र्थपा०) छोड़ हमें जालोंसे बँधे हुओं को जैसे ।
[शिताम ३-] “पार्श्वतः” पसवाड़े से “श्रोणितः”
कूले से “शितामतः” शिताम से 'पार्श्व' पर्शुओं (आंतों) से
बना हुवा (पांसू) अङ्ग होता है । 'पर्शु' स्पृश् ( तु० प० )
धातु से है [क्योंकि-] पृष्ठ (पीठ) के स्थान को छूए हुए होती
है । 'पृष्ठ' स्पृश् (तु०प०) धातु से है [क्योंकि-] अङ्गों से छूया
हुआ होता है । 'अङ्ग' [क्यों?] अङ्कन (चलने) से अथवा अञ्चन
(चलने) से 'श्रोणि' गत्यर्थक 'श्रुश' (भ्वा० प ) धातु से है ।

[क्योंकि ]श्रोणि(कूल्हा)चलते हुए की चलती हुई जैसी होती है ।
'शिताम' दो: या बाहु होता है । 'दो:' ' ' गतौ (भ्वा०
प०) धातु से है ।
'शिताम योनि (गुह्य) होती है, यह शाकपूणि आचार्य
मानते हैं ।
'शिताम' क्यों? । वह विषित या मल से व्याप्त होता है ।
जो अर्थ 'श्यामतः' पद से होता है, वही अर्थ 'शितामतः'
पद से होता है । अर्थात् "पार्श्वतः" इत्यादि गद्य मन्त्र में
'शिताम' नाम श्वास का है और 'श्याम' नाम यकृत् (पेटकी
कोई आंत) का है ।-यह तैटीकि आचार्य मानते हैं । 'श्याम'
शब्द 'श्यै' (भ्वा० आ०) धातु से है । [ क्योंकि-वह सम्पर्क से
होती है ] 'यकृत्' क्यों? । जैसे तैसे (विना परिश्रम) ही काटी
जा सकती है ।
'शितिमांस अर्थात् मेदा से' यह गालव आचार्य मानते
हैं । अर्थात् उनके मत में उक्त गद्य मन्त्र में 'शिताम' नाम
शितिमांस (श्वेतमांस) का है । 'शिति' शब्द 'शो' (दि० प०)
धातु से है 'मांस' क्यों? । जो कोई ही मान्य होता है, उसके
लिये बनाया जाता है। अथवा सुमनस् या सुन्दर मनसे लिया
जाता है । अथवा इस में मन सदन (स्थान) करता है इस से
यह मांस है । 'मेदस्' स्नेहार्थक 'मिद्' (दि० प०) धातुसे है॥३॥
१ (खं०४)
[निरु०-]"यदिन्द्र चित्र मेहनास्ति त्वादातमद्रिवः ।
१-"यदिन्द्र चित्र०" इति अग्रेर्भौमस्यार्षम् । अनुष्टुप् छन्दः
ऐन्द्री । स्वरपृष्ठानां स्वरसाम्नां प्रथमे स्वरसाम्नि "यज्जायथा
अपूर्व्य" इति स्तोत्रियः, स्वरपृष्ठानां "यदिन्द्रचित्रमेहना"इति
द्वे, "या इन्द्र भुज आभर" इति तृतीयानुरूपस्य-इति विनियोगः

राधस्तन्नो विदद्वस उभया हस्त्याभर ॥” [ऋ०सं०
४, २, १०, ३९]
(भा०) [चित्रं] चायनीयं मंहनीयं धनमस्ति,
'यत् मे इहनास्ति'-इतिवा । त्रीणि मध्यमानि पदा-
नि । त्वया नस्तद् दातव्यम् अद्रिवव् ! । 'अद्रिः'
आहणाति एतेन । अपिवा अत्तेःस्यात् । 'ते सो-
मादः' इति हविर्जायते । 'राधः' इति धन नाम ।
राध्नुवन्ति एनेन । तत् नः त्वं वित्तधन! उभाभ्यां
हस्ताभ्याम् आहर । 'उभौ' समुब्धौ भवतः ॥
दमूनाः (५) दममनावा । दानमनावा । दान्त-
मनावा । अपिवा 'दम' इति गृहनाम । तन्मनाः
स्यात् । 'ममो' मनोतेः ॥ ४ ॥
अनुवादः ।
मन्त्रार्थः-हे इन्द्र ! 'यत्' जो 'चित्रम्' पूजनीय 'मेहना'
मँहगा अथवा 'यत् मेहह्न' मुझे यहां अप्राप्त 'त्वादात्म' हमारे
लिये तुझसे देने योग्य 'राधः' तेरा धन 'अस्ति' है, 'तत्' वह
'नः' हमारे लिये हे 'अद्रिवः' वज्रके धारण करने वाले! हेविद्-
द्वसो ! धन को प्राप्त किए हुए ! 'उभया' दोनों 'हस्ति'हाथों
से 'आभर' ले आओ ॥
निरुक्तार्थ- "चित्र" 'चायनीय, पूजनीय या 'मंहनीय'
( मंहगा ) धन है । ( शाकल्यमत ) अथवा 'जो मेरे यहां नहीं
है'-यह ( गार्ग्यमत ।) 'यत्' 'मे' 'इह' 'न,' 'अस्ति' इस

हिन्दी निरुक्त ( ३३ ) ४ अ० १ पा० ४ख०
प्रकार बीच में तीन पद हैं । (सन्धिसे ‘मेहना’ एक पद जैसा
होगया है ।) हे अद्रिवन् ! वज्रके धारण करने वाले ! तुमसे
हमारे लिये वह (धन) देने योग्य है । 'अद्रि' क्यों ? इस से
आदरता या विदारण करता है। अथवा भक्षणार्थक ‘अद्’ (अदा०
प०) धातु से है। क्योंकि “ते सोमादः” (वे सोम के भक्षण
करने वाले ) [“हरी इन्द्रस्य निंसते”] [ऋ० सं० ८, ४, ३०, ४]
इस मन्त्र को विचारते हुए ऐसा ही जान पड़ता है । ‘राधस्’
यह धन का नाम है। क्यों कि-इससे सब कार्यों को राधन
(साधन) करते हैं। “तत्” सो “नः” हमारे लिये ‘त्वम्’ तू
‘वित्तधन’ हे प्राप्तधन ! ‘उभाभ्याम्’ दोनों ‘हस्ताभ्याम्’ हाथों
से “आहर” लेआ। ‘उभ’ क्यों ? सम्पूर्णा (पूरे) होते हैं ॥
(दमूनाः (५) । 'दमूना' क्यों ? दममनाः या मनको
दमन करनेवाला (दबाने वाला) है। अथवा दान में मन
वाला है । अथवा दान्त (दबे हुवे) मन वाला है। अथवा
‘दम’ यह घरका नाम है। उसमें मन रखता है । ‘मनः’
क्यों ? ‘मन’ (तनो०आ०) धातु से है। (इससे मनन किया
जाता है ।) ॥ ४ ॥
'मेहना' (४) पद में पद-विकल्प है । बह्वृच (ऋग्वेदी)
'मेहना' इतना एक पद मानते हैं, और छन्दोग (सामवेदी)
इस में 'मे-इह-न' ऐसे तीन पद मानते हैं। इन दोनों ही मतों
पर ध्यान देते हुए भाष्यकार ने शाकल्य और गार्ग्य दोनों,
आचार्यों के अभिप्राय यहां पर दिखाए हैं। प्रयोजन,
ऐसे ऐसे निर्वचन और दोनों आचार्यों के प्रामाण्य का
दिखाना है ।
पदकारों का पद विकल्प में अभिप्राय ।
विद्यावान् या धनवान् किसी उत्तम वस्तु को मांगता है,
५

हिन्दी निरुक्त (३४) ४ अ० १ पा० ५ खं०
जो कि उसके घर में नहीं हैं, चाहे कोई विलक्षण वस्तु हो,
या अपने घर में विद्यमान वस्तु की सदृशीय वस्तु । किन्तु
इन दोनों प्रकार की प्रार्थनीय वस्तुओं में एक ही के मांगने में
कोई प्रमाण नहीं है, इस लिये 'संहगा' या 'प्रार्थनीय', इस
अर्थ की बुद्धि से शाकल्य 'मेहना' को एक पद मानता है ।
अर्थात् इन के मत में ऐसी व्याख्या से उक्त दोनों प्रकार की
वस्तु मांगी जा सकती है ।
दूसरे गार्ग्य आचार्य के मत में 'मेहना' पद से वही वस्तु
मांगी गई है, जो 'मेइह नास्ति' (मेरे इस घर में नहीं है)
इस वाक्य से आती है, इस लिये यहां तीन पद ही होने
चाहिएं ।
“यदिन्द्र” मन्त्र के “मेहना” पद में किसी एक पक्ष
को पुष्ट करने वाला कोई लिङ्ग या प्रमाण नहीं, इसी से ऐसी
विप्रतिपत्ति (विरुद्ध उक्ति) हुई है । ऐसेही शाखा भेद से पदों
के विकल्पों में अर्थ के अविरोध से व्याख्या करनी होगी ॥२॥
(५ खं०)
१
[निरु०] “जुष्टो दमूना अतिथिर्दुरोण इमन्नो
यज्ञमुपयाहिविद्वान् । विश्वा अग्ने अभियुजो
विहत्या शत्रूयता माभरा भोजनानि ॥”
[ ऋ० सं० ३, ८, १८, ४ ]
१ 'जुष्टो दमूनाः' इति वसुश्रुतस्य आत्रेयस्य इयमार्षम् ।
त्रिष्टुप्छन्दः । आग्नेयी । प्रातरनुवाकाश्विनयोःशस्यते । स्विष्ट-
कृतपुरोनुवाक्येयं चातुर्मास्येषुसाकमेधे ।

हिन्दी निरुक्त ( ३५ ) ४ अ० १ पा० ५ ख०

(भा०) 'अतिथिः' अभ्यातितो गृहान् भवति ।
अभ्येति तिथिषु परकुलानि-इति वा । गृहाणि-
इति वा । (अयमपि इतरः अतिथिः एतस्मादेव)
'दुरोण' इति गृहनाम । दुरवा भवन्ति, दुस्तर्पाः ।
[२यपा०] “ इमं नो यज्ञ मुपयाहि विद्वान् ”
[३यपा०] सर्वा अग्ने अभियुजो विहत्य [४र्थपा०]
शत्रूयताम्आभर भोजनानि । [ व्याख्यान्तरम् ]
विहत्य अन्येषां बलानि, शत्रूणां भवनात् आहर
भोजनानि-इति वा । धनानि-इतिवा ।
'मूषः' (६) मूषिका इत्यर्थः । 'मूषिकाः' पुनः
मुष्णातेः । 'मूषो' ऽपि एतस्मादेव ॥५॥

अनुवादः ।

मन्त्रार्थः- हे भगवन्! अग्नि देव! 'जुष्टः' हमसे स्तुतियों
द्वारा सेवा किया हुआ, 'दमूनाः' कठोर मन न हुआ हुआ,
या 'यह मेरा घर है' ऐसा मानता हुआ अथवा 'इन्हें देनाही
चाहिये'-ऐसा मन करता हुआ, अथवा 'दमन शीलों में तेरा
मन है, और वैसे है,-यह जानता हुआ, 'अतिथि' सांझ सवेरे
अग्निहोत्रियों के अतिथि (सद्यमान' 'विद्वान्' हमारी भक्ति
को जानने वाला 'नः' हमारे 'दुरोणे' घर में 'इमम्' इस 'यज्ञम्'
यज्ञ को 'उपयाहि' आ । [और-] हे अग्ने ! अग्नि देव !
'विश्वा' सब 'अभियुजः' सामना करने वालों को 'विहत्य'