सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary

महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished668 पृष्ठ

विषयानुक्रमणिका
अष्टम अध्याय
( उपाङ्गविधान ) ( श्लोक १-१७६ )
मुनिजन द्वारा अभिनय विषयक
प्रश्न तथा भरतमुनि का उत्तर
( श्लोक १-५ ) ३
अभिनय शब्द व्याख्या ( ६-७ ) ४
अभिनय के प्रकार ( ८-१० ) ५
अङ्गाभिनय उसके प्रभेद तथा
अङ्गादि ( ११-१३ ) ५
अभिनय की वस्तु ( १४-१५ ) ६
मस्तकाभिनय-भेद तथा लक्षण
( १६-१८ ) ६
आकम्पित तथा कम्पित-स्वरूप एवं
योजना ( १९-२१ ) ७
धुत तथा विधुत—स्वरूप एवं
योजना ( २२-२४ ) ८
परिवाहित तथा आधूत—स्वरूप
एवं योजना ( २५-२७ ) ८
अवधूत तथा अञ्चित—स्वरूप एवं
योजना ( २८-२९ ) ८
निहञ्चित तथा परावृत्त-स्वरूप एवं
योजना ( ३०-३२ ) ९
उत्क्षिप्त-स्वरूप एवं योजना ( ३३ ) १०
अधोगत- ,, ,, ( ३४ ) १०
लोलित ,, ,, ( ३५-३६ ) १०
दृष्टि-स्वरूप तथा प्रकार ( ३७-४३ ) ११
रसद्रष्टि-लक्षण तथा प्रयोग ( ४४-५२ )
कान्ता ( दृष्टि )—स्वरूप ( ४४ ) ११
भयान

( ८८ )
दृष्टियों की रसादि में योजना
( ८२-९३ ) १९-२०
पुतलियों के भ्रमणादि कार्य
( ९४-९६ ) २१
भ्रमणादि लक्षण ( ९७-९९ ) २२
अभिनय योजना ( १००-१०३ ) २२
दर्शन के विविध प्रकार (१०४-१०८) २३
पुटकर्म-प्रभेद तथा लक्षण
( १०९-११२ ) २४
पुटकर्म-अभिनय योजना
( ११३-११६ ) २४
भ्रुकुटीकर्म-प्रभेद तथा लक्षण
( ११७-१२१ ) २५
भ्रुकुटीकर्म-अभिनय योजना
( १२२-१२७ ) २६
नासाकर्म-प्रभेद तथा लक्षण
( १२८-१३० ) २७
नासाकर्म-अभिनययोजना
( १३१-१३४ ) २८
कपोलकर्म-प्रभेद तथा लक्षण
( १३४-१३६ ) २८
कपोलकर्म-अभिनययोजना
( १३७-१३९ ) २९
अधरोष्ठकर्म-प्रभेद तथा लक्षण
( १३९-१४२ ) २९
अधरोष्ठकर्म-अभिनययोजना
( १४२-१४४ ) ३०
चिबुककर्म-प्रभेद तथा लक्षण
( १४५-१४८ ) ३०
चिबुककर्म-अभिनययोजना
( १४८-१५१ ) ३१
मुखजकर्म-प्रभेद तथा लक्षण
( १५१-१५३ ) ३२
मुखजकर्म-अभिनययोजना
( १५३-१५९ ) ३२
मुखराग-प्रभेद तथा लक्षण
( १५९-१६० ) ३३
मुखराग-अभिनययोजना
( १६०-१६७ ) ३३
ग्रीवाकर्म-प्रभेद, लक्षण तथा
योजना ( १६८-१७६ ) ३४
नवम अध्याय
( हस्ताभिनय ) ( श्लोक १-२१४ )
असंयुक्तहस्त-संख्या तथा नाम
( १-७ ) ३७
संयुक्तहस्त-संख्या तथा नाम
( ८-१० ) ३८
नृत्तहस्त-संख्या तथा नाम ( ११-१६ ) ४०
असंयुक्त हस्तमुद्राओं के लक्षण-
विवरण ( १७ ) ४१
पताकहस्त-लक्षण तथा योजना
( १८-२६ ) ४१
त्रिपताकहस्त-लक्षण तथा योजना
( २७-२६ ) ४३
कर्तरीमुखहस्त-लक्षण तथा योजना
( ३८-४१ ) ४४
अर्धचन्द्रहस्त-लक्षण तथा योजना
( ४२-४४ ) ४६
अरालहस्त-लक्षण तथा योजना
( ४५-५१ ) ४७
शुकतुण्डहस्त लक्षण तथा योजना
( ५२-५३ ) ४९
मुष्टिहस्त-लक्षण तथा योजना
( ५४-५५ ) ४९
शिखरहस्त-लक्षण तथा योजना
( ५६-५७ ) ५०
कपित्थहस्त-लक्षण तथा योजना
( ५८-५९ ) ५०
कटकामुखहस्त-

( ८६ )
सर्पशीर्षहस्त-लक्षण तथा योजना
( ८२-८३ ) ५५
मृगशीर्षहस्त-लक्षण तथा योजना
( ८४-८५ ) ५६
कङ्गुलहस्त-लक्षण तथा योजना
( ८६-८७ ) ५६
अलपद्महस्त-लक्षण तथा योजना
( ८८-८९ ) ५७
चतुरहस्त-लक्षण तथा योजना
( ९०-९८ ) ५७
भ्रमरहस्त-लक्षण तथा योजना
( ९९-१०१ ) ५९
हंसास्यहस्त-लक्षण तथा योजना
( १०२-१०३ ) ६०
हंसपक्षहस्त-लक्षण तथा योजना
( १०४-१०७ ) ६०
सन्दंशहस्त-लक्षण तथा योजना
( १०८-११४ ) ६१
मुकुलहस्त-लक्षण तथा योजना
( ११५-११७ ) ६२
ऊर्णनाभहस्त-लक्षण तथा योजना
[

( ६० )
पक्षप्रद्योतक तथा गरुडपक्ष-लक्षण | नत-लक्षण ( १२ ) ८६
( १४३ ) ७९ | समुन्नत-लक्षण ( १३ ) ८६
दण्डपक्ष-लक्षण ( १९४ ) ७९ | प्रसारित तथा निवर्तित-लक्षण
ऊर्ध्वमण्डली तथा पार्श्वमण्डली- | तथा योजना ( १४ ) ८६
लक्षण ( १९५ ) ७९ | अपसृत लक्षण ( १५ ) ८५
उरोमण्डली तथा पार्श्वमण्डली | योजना ( १६-१७ ) ८७
लक्षण ( १९६ ) ७९ | उदर-प्रभेद तथा लक्षण ( १८ ) ८७
उरःपार्श्वमण्डल तथा पार्श्वमण्डली- | योजना ( १९-२० ) ८७
लक्षण ( १९७ ) ७९ | कटिप्रभेद ( २१ ) ८८
मुष्टिक-स्वस्तिक तथा पार्श्वमण्डली- | छिन्ना तथा निवृत्ता-लक्षण ( २२ ) ८८
लक्षण ( १९८ ) ८० | रेचिता तथा प्रकम्पिता-लक्षण
नलिनीपद्मकोश तथा पार्श्वमण्डली- | ( २३ ) ८८
लक्षण ( १९९ ) ८० | उद्वाहिता-लक्षण ( २४ ) ८८
अलपल्लवे तथा उल्बल तथा | योजना ( २४-२६ ) ८८
पार्श्वमण्डली-लक्षण ( २०० ) ८० | ऊरू प्रभेद ( २७ ) ८९
ललित, वलित तथा | कम्पित तथा वलित-लक्षण ( २८ ) ८९
पार्श्वमण्डली-लक्षण ( २०१ ) ८० | स्तम्भन तथा उद्वर्तन-लक्षण ( २९ ) ८९
हस्तकरणों के चार प्रकार | निवर्तन-लक्षण ( २९ ) ८९
( २०५-२०६ ) ८१ | योजनाएँ ( ३०-३२ ) ८९
आवेष्टित-लक्षण ( २०७ ) ८१ | जङ्घा-प्रभेद ( ३३-३४ ) ९०
उद्वेष्टित लक्षण ( २०८ ) ८१ | आवर्तित-लक्षण ( ३४-३५ ) ९०
व्यावर्तित लक्षण ( २०९ ) ८२ | नत-लक्षण ( ३५ ) ९०
परिवर्तित लक्षण ( २१० ) ८२ | क्षिप्त तथा उद्वाहित-लक्षण ( ३६ ) ९०
बाहुओं के दस प्रकार (२१२-२१४) ८२ | परिवृत्त-लक्षण ( ३७ ) ९०
| योजनाएँ ( ३७-३९ ) ९०
दशम अध्याय | पाद प्रभेद ( ४०-४१ ) ९१
( शारीराभिनय ) (श्लोक १-५७) | उद्घट्टितपाद-लक्षण तथा योजना
वक्षः के प्रभेद ( १ ) ८४ | ( ४१-४३ ) ९१
आभुग्न-लक्षण तथा योजना | समपाद-लक्षण योजना ( ४४-४७ ) ९२
( २-३ ) ८४ | त्र्यस्रपाद-योजना ९२
निभुंग्न-लक्षण तथा योजना | अग्रतलसंचरपाद-लक्षण योजना
( ४-५ ) ८४ | ( ४८-५० ) ९२
प्रकम्पित-लक्षण तथा योजना | अञ्चितपाद-लक्षण योजना
( ६-७ ) ८५ | ( ५१-५२ ) ९३
उद्वाहित-लक्षण तथा योजना ( ८ ) ८५ | कुञ्चितपाद-लक्षण तथा योजना
सम-लक्षण तथा योजना ( ९ ) ८५ | ( ५३-५४ ) ९३
पार्श्व के प्रभेद ( १०-११ ) ८६ | सूचीपाद लक्षण ९३

( ६१ )
पादचारी-स्वरूप ( ५५-५६ ) ९४ | आविद्धा चारी लक्षण ( ३८ ) १०२
एकादश अध्याय | उद्वृत्ता चारी लक्षण ( ३९ ) १०२
( चारीविधान ) ( श्लोक १-१०४ ) | विद्युद्भ्रान्ता चारी लक्षण ( ४० ) १०२
अलाता चारी लक्षण ( ४१ ) १०३
चारी-लक्षण ( १ ) ९५ | भुजङ्गत्रासिता चारी लक्षण ( ४२ ) १०३
व्यायाम-लक्षण ( २ ) ९६ | हरिणप्लुता चारी लक्षण ( ४३ ) १०३
चारी तथा करण-लक्षण ( ३ ) ९६ | दण्डपादा चारी लक्षण ( ४४ ) १०३
खण्ड तथा मण्डल-लक्षण ( ४ ) ९६ | भ्रमरी चारी लक्षण ( ४५ ) १०३
चारी-उपयोगिता ( ५-७ ) ९६ | चारी विधि ( ४६-५० ) १०४
भौमीचारी नाम ( ८-१० ) ९७ | स्थान नाम ( ५१ ) १०५
आकाशिकी चारी नाम ( १०-१३ ) ९७ | वैष्णवस्थान-लक्षण तथा योजना
चारी लक्षण | ( ५२-५८ ) १०५-१०६
समपादा लक्षण ( १४ ) ९८ | समपादस्थान-लक्षण योजना
स्थितावर्ता लक्षण ( १५ ) ९८ | ( ५८-६१ ) १०६
शकटास्या लक्षण ( १६ ) ९८ | वैशाखस्थान-लक्षण योजना
अध्यर्धिका लक्षण ( १७ ) ९८ | ( ६१-६५ ) १०७
चाषगति लक्षण ( १८ ) ९८ | मण्डलस्थान-लक्षण योजना
विच्यवा लक्षण ( १९ ) ९९ | ( ६५-६७ ) १०७
एलकाक्रीडिता लक्षण ( २० ) ९९ | आलीढस्थान-लक्षण योजना
बद्धा लक्षण ( २१ ) ९९ | ( ६७-७० ) १०८
ऊरुद्वृत्ता लक्षण ( २२ ) ९९ | प्रत्यालीढस्थान-लक्षण योजना
अड्गिता लक्षण ( २३ ) ९९ | ( ७०-७२ ) १०८
उत्स्पन्दिता लक्षण ( २४ ) ९९ | न्याय-नाम तथा उद्देश्य
जनिता लक्षण ( २५ ) ९९ | ( ७२-७६ ) १०९
स्यन्दिता लक्षण ( २६ ) १०० | भारतन्याय लक्षण
अपस्यन्दिता लक्षण ( २७ ) १०० | ( ७६-८० ) १०९-११०
समोत्सारितमत्तल्ली लक्षण ( २८ ) १०० | सात्वतन्याय लक्षण ( ८१-८२ ) ११०
मत्तल्ली लक्षण ( २९ ) १०० | वार्षगण्यन्याय लक्षण ( ८२-८४ ) ११०
आकाशिकी चारी | कैशिकन्याय लक्षण
अतिक्रान्ता चारी लक्षण ( ३० ) १०१ | ( ८४-८५ ) ११०-१११
अपक्रान्ता चारी लक्षण ( ३१ ) १०१ |
पार्श्वक्रान्ता चारी लक्षण ( ३२ ) १०१ | शस्त्रों की मोक्ष विधि ( ८५-८८ ) १११
ऊर्ध्वजानु चारी लक्षण ( ३३ ) १०१ | सौष्ठव लक्षण ( ८८-९२ ) १११
सूची चारी लक्षण ( ३४ ) १०१ | चतुरस्र लक्षण ( ९२-९३ ) ११२
नूपुरपादिका चारी लक्षण ( ३५ ) १०१ | करण ( ९३-९४ ) ११२
डोलपादा चारी लक्षण ( ३६ ) १०२ | करण के कार्य ( ९४-९५ ) ११३
आक्षिप्ता चारी लक्षण ( ३७ ) १०२ | व्यायामविधि ( ९५-१०२ ) ११३-११४

( ६२ )
द्वादश अध्याय
( मण्डलप्रचार ) ( श्लोक १–६८ )
आकाशिक तथा भौमिकमण्डलों के नाम ( १–६ ) ११५
अतिक्रान्तमण्डल लक्षण ( ७–१० ) ११६
विचित्रमण्डल लक्षण ( १०–१४ ) ११६
ललितसञ्चारमण्डल लक्षण ( १४–१७ ) ११७
सूचीविद्धमण्डल लक्षण ( १८–१९ ) ११८
दण्डपादमण्डल लक्षण ( २०–२२ ) ११८
विहृतमण्डल लक्षण ( २३–२६ ) ११९
अलातमण्डल लक्षण ( २७–२९ ) ११९
वामविद्ध (वामबन्ध) मण्डल लक्षण ( ३०–३३ ) १२०
ललितमण्डल लक्षण ( ३४–३७ ) १२१
क्रान्तमण्डल लक्षण ( ३८–४० ) १२१
भौमिकमण्डल लक्षण ( ४१ ) १२२
भ्रमरमण्डल लक्षण ( ४२–४४ ) १२२
आस्यन्दि(स्यन्दि)तमण्डल लक्षण ( ४५–४७ ) १२२
आवर्त(आस्यन्दि)तमण्डल लक्षण ( ४८–५० ) १२३
समोत्सारित(स्यन्दि)तमण्डल लक्षण ( ५१–५३ ) १२३
एलकाक्रीडितमण्डल लक्षण ( ५४–५५ ) १२४
अड्डितमण्डल लक्षण ( ५६–५८ ) १२४
शकटास्यमण्डल लक्षण ( ५९–६० ) १२५
अध्यर्धमण्डल लक्षण ( ६१–६२ ) १२५
पिष्टकुट्टमण्डल लक्षण ( ६३–६४ ) १२५
चाषगतमण्डल लक्षण ( ६५ ) १२६
सममण्डल लक्षण ( ६६ ) १२६
मण्डल प्रयोग विधि ( ६७–६८ ) १२६
त्रयोदश अध्याय
( गतिप्रचार ) ( श्लोक १–२२८ )
उपवहनविधि के पश्चात् पात्रप्रवेश-विधान ( १–३ ) १२७
उत्तम तथा मध्यम पात्रगत शारीर-भङ्गिमा ( ४–७ ) १२८
पादों की ताल, कला एवं लय का विधान ( ८–१४ ) १२९
पात्रों की स्वाभाविक गति ( १५–२४ ) १३०
पात्रानुसारी गति (विधान) ( २५–३४ ) १३२
गति लय विधान ( ३५–४० ) १३४
शृङ्गार रस में गति ( ४१–४८ ) १३६
रौद्ररस गति ( ४८–५४ ) १३७
बीभत्स रस गति ( ५५–५७ ) १३८
वीररस गति ( ५७–५९ ) १३९
अद्भुत तथा हास्य गति ( ६०–६१ ) १३९
करुणरस गति ( ६१–६७ ) १४०
शीतार्त्तपात्र गति ( ६७–७० ) १४१
भयानक रस गति ( ७०–७६ ) १४२
वणिक् तथा मन्त्रि गति ( ७६–७९ ) १४३
यति तथा श्रमण गति ( ७९–८६ ) १४४
अन्धपात्र गति ( ८७ ) १४५
रथावरोही पात्र गति ( ८८–९० ) १४५
विमानावरोहण गति ( ९१–९२ ) १४६
आकाशगमन गति ( ९३–९४ ) १४६
आकाशावतरण गति ( ९५ ) १४७
उन्नतप्रदेशारोहण गति ( ९६–१०० ) १४७
अवतरण-गति ( १०१–१०४ ) १४८
नौ-यात्रा गति ( १०५–१०७ ) १४९
अश्वाधिरोहण गति ( १०८ ) १५०
सर्पगति ( १०९ ) १५०
विटगति ( ११०–१११ ) १५१
कञ्चुकीगति ( ११२–११४ ) १५१
कृश, व्याधिग्रस्त तथा शान्त की गति ( ११५–११७ ) १५२

( ६३ )
पथिक गति ( ११८ ) १५३ | शोकावस्था में उपवेशनविधि
स्थूलगति ( ११९-१३० ) १५४ | ( १९९ ) १७०
मत्तगति ( १२१-१२२ ) १५४ | मूर्च्छा आदि दशा में उपवेशन-
उन्मत्तगति ( १२३-१३० ) १५६ | विधि ( २०० ) १७०
खञ्ज आदि गति ( १३१-१३७ ) १५६ | लज्जा में उपवेशनविधि ( २०१ ) १७१
विदूषक गति ( १३७-१४६ ) १५७ | धार्मिकविधि में उपवेशनविधि
दासादि गति ( १४६-१४८ ) १५९ | ( २०२ ) १७१
शकार गति ( १४८-१५० ) १५९ | प्रियाप्रसादन में उपवेशनविधि
नीचगति ( १५०-१५१ ) १६० | ( २०३ ) १७२
म्लेच्छ गति ( १५१-१५२ ) १६० | देववन्दन में उपवेशनविधि
पशुपक्षी गति ( १५२-१५९ ) १६० | ( २०४-२०६ ) १७२
गति में स्त्रियों के ( तीन ) स्थिति | विविधपात्रों के निर्धारित आसन
स्थान ( १६० ) १६१ | ( २०६-२०७ ) १७३
आयत स्थान-लक्षण ( १६१ ) १६२ | पुरुष पात्रों के आसन ( २०८-२१० ) १७३
आयतस्थान योजना ( १६२-१६४ ) १६२ | स्त्रीपात्रों के आसन ( २१०-२१४ ) १७४
अवहित्थस्थान लक्षण ( १६५ ) १६३ | मुनि तथा संन्यासी के आसन
अवहित्थस्थान योजना | ( २१५-२१६ ) १७४
( १६६-१६७ ) १६३ | आसन-सामान्यविधान
अश्वक्रान्तस्थान लक्षण ( १६८ ) १६४ | ( २१७-२२० ) १७५
अश्वक्रान्तस्थान योजना | शयन में शरीर-स्थिति ( २२१ ) १७५
( १६९-१७१ ) १६४ | आकुञ्चित लक्षण ( २२२ ) १७६
युवती ( स्त्री ) गति ( १७१-१७९ ) १६४ | सम लक्षण ( २२३ ) १७६
प्रौढ़ ( स्त्री ) गति ( १८०-१८१ ) १६५ | प्रसारित लक्षण ( २२४ ) १७६
दासी-गति ( १८२-१८३ ) १६६ | विवर्तित लक्षण ( २२५ ) १७६
नपुंसकगति ( १८४-१८६ ) १६७ | उद्वाहित लक्षण ( २२६ ) १७७
बालगति ( १८७ ) १६७ | नत लक्षण ( २२७ ) १७७
तृतीया प्रकृति गति ( १८८ ) १६७ |
भूमिकापरिवर्तन में पात्रगति | चतुर्दश अध्याय
( १८९-१९२ ) १६८ | ( कक्ष्यापरिधि तथा लोकधर्मी-
नीच स्त्री गति ( १९३ ) १६८ | निरूपण ) ( श्लोक १-८४ )
तपस्विनी ( स्त्री ) गति | नाट्यमण्डप में वाद्यस्थापन
( १९४-१९५ ) १६९ | ( १-२ ) १७८
आसनविधान ( १९६ ) १६९ | कक्ष्यागत विभाग ( ३ ) १७९
स्वस्थदशा में उपवेशनविधि | कक्ष्याविभाग-उपयोगिता ( ४-७ ) १७९
( १९७ ) १६९ | रंगमञ्च पर नियत प्रदेश-संकेत
विचारदशा में उपवेशनविधि | ( ८-१० ) १८०
( १९८ ) १७० | रंग की पूर्वदिशा ( ११ ) १८०

( ६४ )
रंग पर प्रवेश निर्गम-विधान
( १२-१५ ) १८१
पात्र के वर्ग तथा स्थाननियम
( १६ ) १८२
दूर, मध्यम तथा सन्निकृष्ट प्रदेश-
नियम ( १७ ) १८२
दिव्यपात्र-गति ( १८-२१ ) १८२
दूर देश गमन ( २२ ) १८३
एकाङ्क सम्पाद्य कार्य ( २३-२५ ) १८३
दिव्य पात्रों की कक्ष्या ( २६-३२ ) १८४
देवगण के कार्य ( ३२-३६ ) १८५
प्रवृत्तियाँ तथा विभेद ( ३६ ) १८६
दाक्षिणात्या प्रवृत्ति ( ३७-३९ ) १८८
आवन्ती प्रवृत्ति ( ४०-४२ ) १८९
औड्रमागधी प्रवृत्ति ( ४३-४६ ) १९०
पाञ्चालमध्यमा प्रवृत्ति ( ४७-५६ ) १९०
द्विविध नाट्यप्रयोग ( ५७ ) १९३
आविद्धनाट्यप्रयोग-लक्षण
( ५८-६१ ) १९३
सुकुमारनाट्यप्रयोग-लक्षण
( ६२-६३ ) १९४
दिशाविभाग ( ६३-६७ ) १९४
लोक तथा नाट्यधर्मी-विभेद
( ६८ ) १९५
लोकधर्मी लक्षण ( ६९-७० ) १९५
नाट्यधर्मी लक्षण ( ७१-८४ ) १९५
पञ्चदश अध्याय
( वाचिकाभिनय तथा छन्द )
( श्लोक १-१०२ )
नाट्य में वाणी की प्रमुखता ( १-३ ) २००
वाचिकाभिनय-स्वरूप ( ४ ) २०१
पाठ्य के प्रभेद ( ५ ) २०१
संस्कृतपाठ्य एवं ( उसके ) आधार
( ६-७ ) २०२
पाठ्यवर्ग विवरण ( ८ ) २०२
व्यञ्जन-उसके उच्चारण स्थान
( ९-१९ ) २०३
स्वर उनके परिमाण ( २० ) २०५
शब्दों के विभेद ( २१-२२ ) २०५
नाम-स्वरूप ( २२-२५ ) २०६
आख्यात स्वरूप ( २६ ) २०७
उपसर्ग स्वरूप ( २७ ) २०८
निपात स्वरूप ( २८ ) २०८
प्रत्यय स्वरूप ( २९ ) २०९
तद्धित स्वरूप ( ३० ) २०९
विभक्ति स्वरूप ( ३१ ) २०९
सन्धि ,, ( ३२-३३ ) २१०
समास ,, ( ३४-३५ ) २११
शब्द ( पद ) द्वैविध्य ( ३६ ) २११
चूर्णपद लक्षण ( ३७ ) २११
निबद्धपद लक्षण ( ३८ ) २१२
छन्द ( ३९ ) २१२
छन्दोविभाग ( ४०-४२ ) २१२
छन्दः विभेद ( ४३-५१ ) २१३
छन्दों के प्रमाण ( ५२-७८ ) २१५
छन्दों की विभेदक पद्धति
( ७९-८२ ) २१९
गण स्वरूप ( ८२-८९ ) २२०
सम्पद्-लक्षण ( ९० ) २२१
विश्राम लक्षण ( ९१ ) २२१
पाद लक्षण ( ९१ ) २२१
छन्दों के अधिदेवता ( ९२ ) २२२
अक्षर तथा वर्ण ( ९३ ) २२२
स्वर ( ९४ ) २२२
विधि या नियम ( ९५ ) २२३
वृत्त के त्रिविध भेद ( ९५ ) २२३
निवृत्त तथा भुरुक् ( ९६ ) २२३
स्वराट् तथा विराट् ( ९७ ) २२३
गायत्री आदि विविध श्रेणियाँ
( ९८-१०२ ) २२३
षोडश अध्याय
( छन्दोविचिति ) ( श्लोक १-१७६ )
तनुमध्या लक्षण सोदाहरण
( १-३ ) २२५

ala ,, ,, (११०-११२) २५६-> मेघमाला Row 36: Left:अप्रमेया ,, ,, (५६-५७) २३९ | Right:क्रौञ्चपादी ,, ,, (११३-११५) २५७ Row 37: Left:पद्मिनी ,, ,, (५८-५९) २४० | Right:भुजङ्गविजृम्भित लक्षण सोदाहरण Row 38: Left:पुटवृत्त ,, ,, (६०-६१) २४१ | Right: (११६-११८) २५८`

Wait! Exactly 38 lines across!
Every single line aligns with the other column perfectly! That proves the typesetter composed it as parallel lines.
Combining left and right side on each line with a vertical bar or tabular spacing makes total sense, or using standard column division.
Wait, can we use a markdown table or simple lines?
"Transcribe line by line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari. Include all Sanskrit verses, karikas, musical swara-tala notations, dramaturgy rules, Hindi translation, and commentary. Prefix each line with line marker like , . Output line markers for every line. Do NOT output

( ६६ )
दण्डकविजृम्भित लक्षण २५९
विषम तथा अर्धसमवृत्त
(११९-१२४) २६०
पथ्याआर्या लक्षण-सोदाहरण
(१२५-१२६) २६१
सर्वविषमपथ्या लक्षण सोदाहरण
(१२७-१२८) २६२
विपरीत-पथ्या लक्षण सोदाहरण
(१२९-१३०) २६२
(अनुष्टुप्) चपला लक्षण सोदा-
हरण (१३१-१३२) २६३
(अनुष्टुप्) विपुला लक्षण
सोदाहरण (१३३-१३५) २६३
आर्याविवरण (१३६-१३७) २६४
पथ्यावक्त्र लक्षण उदाहरण
(१३८-१४०) २६४
वानवासिका लक्षण उदाहरण
(१४१-१४२) २६५
केतुमती लक्षण उदाहरण
(१४३-१४४) २६५
अपरवक्त्र लक्षण उदाहरण
(१४५-१४६) २६६
पुष्पिताग्रा लक्षण उदाहरण
(१४७-१४८) २६६
उद्गता लक्षण उदाहरण (१४९-१५०) २६७
ललिता ,, ,, (१५१-१५५) २६७
पञ्चआर्या (१५६-१६३) २६८
पथ्या-विपुलाआर्या लक्षण उदाहरण
(१६४-१६५) २७१
चपला आर्या लक्षण उदाहरण
(१६६-१६७) २७२
मुखचपला-जघनचपला लक्षण
उदाहरण (१६८-१७१) २७२
सर्वचपला लक्षण उदाहरण (१७२) २७३
आर्या-प्रस्तारादि-विवरण
(१७३-१७९) २७३
सप्तदश अध्याय
(काव्यलक्षणालङ्कारादि)
(श्लोक १-१२१)
लक्षण उद्देश्य कथन (१-५) २७५
भूषण-लक्षण (६) २७६
अक्षरसंघात लक्षण (७) २७६
शोभा ,, (८) २७६
उदाहरण ,, (९) २७७
हेतु ,, (१०) २७७
संशय ,, (११) २७७
दृष्टान्त ,, (१२) २७८
प्राप्ति ,, (१३) २७८
अभिप्राय ,, (१४) २७८
निदर्शन ,, (१५) २७८
निरुक्त ,, (१६) २७९
सिद्धि ,, (१७) २७९
विशेषण ,, (१८) २७९
गुणातिपात ,, (१९) २८०
अतिशय ,, (२०) २८०
तुल्यतर्क ,, (२१) २८०
पदोच्चय ,, (२२) २८०
दिष्ट ,, (२३) २८१
उपदिष्ट ,, (२४) २८१
विचार ,, (२५) २८१
विपर्यय ,, (२६) २८२
अंश लक्षण (२७) २८२
अनुनय ,, (२८) २८२
माला ,, (२९) २८२
दाक्षिण्य ,, (३०) २८३
गर्हण ,, (३१) २८३
अर्थापत्ति ,, (३२) २८३
प्रसिद्धि ,, (३३) २८४
पृच्छा ,, (३४) २८५
सारूप्य ,, (३५) २८४
मनोरथ ,, (३६) २८४
लेश ,, (३७) २८५

( ६७ )
क्षोभ लक्षण ( ३८ ) २८५
गुणकीर्तन ,, ( ३९ ) २८५
अनुक्तसिद्धि ,, ( ४० ) २८६
प्रियोक्ति ,, ( ४१-४२ ) २८६
अलङ्कार ,, ( ४३ ) २८६
उपमा-लक्षण ( ४४ ) २८७
उपमा-उदाहरण ( ४६-४८ ) २८७
उपमा के पाँच प्रकार ( ४९ ) २८८
प्रशंसोपमा लक्षण सोदाहरण (५०) २८८
निन्दोपमा ,, ,, ( ५१ ) २८८
कल्पितोपमा ,, ,, ( ५२ ) २८८
सदृशी उपमा ,, ,, ( ५३ ) २८८
किञ्चित्सदृशी लक्षण सोदाहरण
( ५४-५५ ) २८९
दीपक लक्षण सोदाहरण
( ५६-५७ ) २८९
रूपक लक्षण सोदाहरण (५८-५९) २९०
यमक-लक्षण ( ६० )
यमकों के प्रभेद ( ६१-६३ ) २९१
पादान्तयमक लक्षण उदाहरण
( ६४-६५ ) २९१
काञ्चीयमक लक्षण उदाहरण
( ६६-६७ ) २९२
समुद्गयमक लक्षण उदाहरण
( ६८-६९ ) २९२
विक्रान्तयमक लक्षण उदाहरण
( ७०-७१ ) २९३
चक्रवालपमक लक्षण उदाहरण
( ७२-७३ ) २९३
सन्दष्टयमक लक्षण उदाहरण
( ७४-७५ ) २९४
पादादियमक लक्षण उदाहरण
( ७६-७७ ) २९४
आम्रेडितयमक लक्षण उदाहरण
( ७८-७९ ) २९४
चतुर्थव्यवसितयमक लक्षण उदाहरण
( ८०-८१ ) २९५
७ ना० द्वि० भू०
मालायमक लक्षण उदाहरण
( ८१-८६ ) २९६
काव्यदोष उद्देश्य कथन ( ८७ ) २९७
गूढार्थ तथा अर्थान्तर लक्षण (८८) २९७
अर्थहीन तथा भिन्नार्थ लक्षण
( ८९-९० ) २९८
एकार्थ तथा अभिप्लुतार्थ लक्षण
( ९१ ) २९८
न्यायादपेत तथा विषम लक्षण
( ९२ ) २९९
विसन्धि तथा शब्दच्युत लक्षण
( ९३-९४ ) ३००
गुण ( लक्षण ) उद्देशकथन (९५) ३००
श्लेष लक्षण ( ९६ ) ३०१
प्रसाद ,, ( ९७ ) ३०२
समता ,, ( ९८ ) ३०२
समाधि ,, ( ९९ ) ३०३
माधुर्य ,, ( १०० ) ३०४
ओज ,, ( १०१ ) ३०४
सौकुमार्य ,, ( १०२ ) ३०५
अर्थव्यक्ति ,, ( १०३ ) ३०६
उदात्त (र) ता लक्षण ( १०४ ) ३०६
कान्ति ,, ( १०५ ) ३०७
रसानुसारी वृत्त तथा अलंकारादि
विधान ( १०६-११२ ) ३०८
( पाठ्य में ) अक्षरों की रसानुकूल
योजना-विधि ( ११३-११४ ) ३०९
( पाठ्य में ) प्लुतवर्ण प्रयोग विधान
( ११५-११८ ) ३०९
( पाठ्य में ) रचना प्रयोग विधान
( ११९-१२१ ) ३१०
लक्षण अनुबन्धाध्याय (श्लोक १-३६)
विभूषणादि उद्देश्य कथन (१-४) ३१३
विभूषण लक्षण ( ५ ) ३१४
अक्षरसंघात ,, ( ६ ) ३१४
शोभा ,, ( ७ ) ३१४
अभिमान ,, ( ८ ) ३१५

( ६८ )
गुणकीर्त्तन लक्षण उदाहरण ( ९ ) ३१५
प्रोत्साहन ,, ( १० ) ३१५
उदाहरण ,, ( ११ ) ३१५
निरुक्त ,, ( १२ ) ३१६
गुणानुवाद-अतिशय लक्षण ( १३ ) ३१६
हेतु ,, ( १४ ) ३१६
सारूप्य ,, ( १५ ) ३१७
मिथ्याध्यवसाय तथा
अतिशय ( १६ ) ३१७
सिद्धि ,, ( १७ ) ३२१
पदोच्चय ,, ( १८ ) ३१८
आक्रन्द लक्षण ( १९ ) ३१८
मनोरथ ,, ( २० ) ३१८
आख्यान ,, ( २१ ) ३१८
याञ्चा ,, ( २२ ) ३१९
प्रतिषेध ,, ( २३ ) ३१९
पृच्छा ,, ( २४ ) ३१९
दृष्टान्त ,, ( २५ ) ३२०
निर्भासन ,, ( २६ ) ३२०
संशय ,, ( २७ ) ३२०
आशीः ,, ( २८ ) ३२१
प्रियवचन ,, ( २९ ) ३२१
कपटसंघात ,, ( ३० ) ३२१
क्षमा ,, ( ३१ ) ३२२
प्राप्ति ,, ( ३२ ) ३२२
पश्चात्ताप ,, ( ३३ ) ३२३
अनुवृत्ति ,, ( ३४ ) ३२३
उपपत्ति ,, ( ३५ ) ३२३
युक्ति ,, ( ३६ ) ३२३
कार्य ,, ( ३७ ) ३२३
अनुनीति ,, ( ३८ ) ३२४
परिदेवन ,, ( ३९ ) ३२४
अष्टादश अध्याय
( भाषाविधान ) ( श्लोक १-६१ )
प्राकृत ( पाठ्य ) लक्षण ( १-२ ) ३२५
प्राकृतपाठ्य के तीन प्रकार ( ३ ) ३२६
प्राकृत-सामान्यविवरण ( ४-५ ) ३२६
स्वर तथा असंयुक्त व्यञ्जन ( ६-१७ ) ३२७
संयुक्त व्यञ्जन ( १८-२४ ) ३३२
भाषाओं के चार प्रकार ( २५-२६ ) ३३५
अतिभाषा तथा आर्यभाषा-स्वरूप
जातिभाषा स्वरूप ( २८ ) ३३६
जात्यन्तरी ( योन्यन्तरी ) भाषा-
स्वरूप ( २९ ) ३३६
पाठ्यके द्विविध प्रभेद ( ३० ) ३३६
संस्कृतपाठ्य के प्रदेश या अवसर
( ३१ ) ३३७
प्राकृत-पाठ्य के उपदेश या अवसर
( ३२-३५ ) ३३७
प्राकृतपाठ्य के अपवाद
( ३६-४६ ) ३३९
सात भाषाएँ ( ४७-४८ ) ३४२
भाषाओं का उपयोग या व्यवहार
( ४९-५५ ) ३४२
विभिन्न देशभाषाओं के विभेदक-
लक्षण ( ५६-६१ ) ३४५
एकोनविंश अध्याय
( सम्बोधन तथा काकुस्वर-
व्यञ्जन विधान ) ( श्लोक १-७८ )
सम्बोधन-शब्दावली प्रयोग एवं
विधान ( १-२ ) ३४७
देवता तथा गुरुजन के लिये
सम्बोधन शब्द ( ३-४ ) ३४७
ब्राह्मण के लिए सम्बोधन शब्द
( ५ ) ३४८
महाराज के लिये सम्बोधन शब्द
( ५ ) ३४८
गुरु तथा आचार्य के सम्बोधन
शब्द ( ५ ) ३४८
ब्राह्मण द्वारा राजा के सम्बोधन
शब्द ( ६ ) ३४८
ब्राह्मण का मन्त्री के लिये सम्बोधन
शब्द ( ७ ) ३४९

( ६६ )

समान तथा हीन व्यक्तियों के
सम्बोधन शब्द ( ८ ) ३४९
सेवक के लिये सम्बोधन शब्द
( ९-१० ) ३४९
समान अवस्थावालों के सम्बोधन
शब्द ( १० ) ३५०
सूत का रथी को सम्बोधन ( ११ ) ३५१
सेवकों का राजकुमार को सम्बोधन
( १२ ) ३५१
सामान्य सम्बोधन नियम
( १३-१८ ) ३५१
स्त्रियों के पति के प्रति सम्बोधन
( १९-२० ) ३५२
स्त्रियों के सम्बोधन ( २१-२२ ) ३५३
महारानी के प्रति सम्बोधन
( २३-२४ ) ३५३
राजकुमारी के लिये सम्बोधन
( २५ ) ३५४
ब्राह्मणी, भिक्षुणी आदि के
सम्बोधन ( २६ ) ३५४
पत्नी के प्रति सम्बोधन ( २७ ) ३५४
वेश्या के प्रति सम्बोधन ( २८ ) ३५५
प्रणयदशा में पत्नी को सम्बोधन
( २९ ) ३५५

नाटक में पात्रों के नामविधान
( ३०-३७ ) ३५५
पाठ्यविधान ( ३७-३८ ) ३५७
पाठ्य के गुण एवं स्वरूप ३५८
विभिन्न रसों के अनुकूल स्वर-
विधान ( ३८-४० ) ३५८
स्वरों के त्रिविधस्थान तथा उनके
उपयोग ( ४०-४२ ) ३५८
चार वर्ण ( स्वर ) तथा उनका
व्यवहार ( ४३ ) ३६०
काकु के दो प्रकार ( ४४ ) ३६०
छः अलङ्कार ( ४५ ) ३६१
अलङ्कारों का विनियोग (४६-५७) ३६१
विभिन्नरसों में नियत काकु
( ५८-५९ ) ३६६
उच्चारण के छः अङ्ग ३६६
विराम और उसका लक्षण
( ६०-६१ ) ३६८
अलंकार तथा विरामों में
हस्तसंचालन विधि (६२-६७) ३६९
कृप्याक्षर और उनका व्यवहार
( ६८-७३ ) ३७१
पाठ्यधर्म ( ७४-७८ ) ३७२

उपर्युक्त पृष्ठ पर मुद्रण अत्यंत धुंधला (under-inked/faded) है (संभवतः यह विषय-सूची का पृष्ठ है, जिसमें बाईं ओर १०५, १०६ आदि संख्याएँ तथा कोष्ठक में संदर्भ दिखाई दे रहे हैं)। स्याही के अत्यधिक हल्के होने के कारण पाठ स्पष्ट रूप से पठनीय नहीं है।

(पृष्ठ पर मुद्रित पाठ अत्यंत क्षीण/अस्पष्ट होने के कारण प्रामाणिक रूप से अपाठ्य है।)

श्रीभरतमुनिप्रणीतं
नाट्यशास्त्रम्
'प्रदीप' हिन्दी-व्याख्योपेतम्
(द्वितीयो भागः)

हरिदाससंस्कृतग्रन्थमाला
ध्वन्यालोकः
संस्कृत-हिन्दी 'दीप्ति'
( प्रथम उद्योत )

अष्टमोऽध्यायः
मुनि जन का प्रश्न :—
ऋषय ऊचुः—
भावानाञ्च रसानाञ्च समुत्थानं यथाक्रमम् ।
त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं सर्वमिच्छामो वेदितुं पुनः ॥ १ ॥
नाट्ये कतिविधः कार्यस्तज्ज्ञैरभिनयक्रमः ।
कथं वाभिनयो ह्येष कतिभेदश्च कीर्तितः ॥ २ ॥
हे मुने ! आपकी कृपा से हमने भावों तथा रसों का यथाक्रम उद्गम
(तथा स्वरूप) आदि सुना । अब आप हमें यह बतलावें कि विद्वानों ने
नाट्यप्रयोगों में 'अभिनय' के विभिन्न प्रकारों का क्या स्वरूप कहा है ? यह
कैसे सम्पन्न किया जाता है तथा उसके कितने प्रकार (भेद) हैं ? ॥ १-२ ॥
सर्वमेतद्यथातत्त्वं कथयस्व महामुने ।
यो यथाभिनयो यस्मिन् योक्तव्यः सिद्धिमिच्छता ॥ ३ ॥
हे महामुने ! आप हमें 'अभिनय' के इन सभी प्रकारों को यथावत्
बतलाइये जिन्हें नाट्यप्रयोग में सिद्धि के इच्छुकों द्वारा—जहाँ जिस अभिनय
की अपेक्षा हो उसे वहाँ—किया जा सके ॥ ३ ॥
भरत मुनि का उत्तर :—
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः ।
प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं चतुरोऽभिनयान् प्रति ॥ ४ ॥
उन मुनियों के प्रश्न को सुन कर अभिनय के चार प्रकारों के विषय में
भरत मुनि उत्तर देने लगे ॥ ४ ॥
अहं वः कथयिष्यामि निखिलेन तपोधनाः ।
यस्मादभिनयो ह्येष विधिवत् समुदाहृतः ॥ ५ ॥
१. भगवन् वक्तुमर्हसि—ग० ।
२. तु—ग० ।

हे मुनिजन ! अब मैं आपको विस्तारपूर्वक उस 'अभिनय' को
बतलाता हूँ जो विधिवत् मुझे प्राप्त हुआ था ॥ ५ ॥
यदुक्तं चत्वारोऽभिनया इति तान् वर्णयिष्यामः¹। अत्राह-अभिनय
इति कस्मात् ? अत्रोच्यते—अभीत्युपसर्गः । णीञित्ययं² धातुः प्राप-
णार्थः । अस्याभिनीत्येवं व्यवस्थितस्य एरजित्यच्प्रत्ययान्तस्य
'अभिनय' इति³ रूपं सिद्धम् । एतच्च धातवर्थवचनेनावधार्यम् ।
अत्र श्लोकौ—
पहिले हमने अभिनय के जिन चार प्रकारों को बतलाया था अब
उन्हीं का वर्णन किया जा रहा है । प्रश्न—इसे 'अभिनय' किस हेतु कहा
गया ? । उत्तर—'अभि' यह उपसर्ग है तथा 'णी' धातु प्रापणार्थक है
जिसमें 'अच्' प्रत्यय लगाया गया है । इस प्रकार 'अभिनय' शब्द के रूप
की सिद्धि होती है । यही 'धातु' तथा उससे सम्बद्ध प्रत्ययादि के संसर्ग
से निष्पन्न 'अभिनय' शब्द का अर्थ है। इस विषय में निम्न दो श्लोक हैं:—
अभिपूर्वस्य णीञ् धातुराभिमुख्यार्थनिर्णये ।
⁵यस्मात् प्रयोगं नयति तस्मादभिनयः स्मृतः ॥ ६ ॥
'अभि' उपसर्गपूर्वक 'णीञ्' धातु से निष्पन्न 'अभिनय' शब्द है। जिसका
अर्थ है कि 'यह मुख्य प्रयोजन की ओर प्रयोग को ले जाता है' अतएव
इसे अभिनय कहते हैं ॥ ६ ॥
अभिनय शब्द का अर्थ :—
विभावयति यस्माच्च नानार्थान् हि प्रयोगतः ।
शाखाङ्गोपाङ्गसंयुक्तस्तस्मादभिनयः स्मृतः ॥ ७ ॥
इसे अभिनय इसीलिए कहा गया है क्योंकि यह अनेक अर्थों को
नाट्य-प्रयोग द्वारा अपने शाखा, अंग तथा उपांग से युक्त होकर बतलाता
है (निर्दिष्ट करता है) ॥ ७ ॥
१. वर्तयिष्यामः—ख० ।
२. णीञ् प्रापणार्थको धातुः—ख, ग० ।
३. इत्येवं—ग० ।
४. धात्वनुवचनेनावधार्यं भवति—ख, ग० ।
५. यस्मात् पदार्थान् नयति—ग० ।

अष्टमोऽध्यायः ३५
अभिनय के चार प्रकार—
चतुर्विधश्चैष भवेन्नाट्यस्याभिनयो द्विजाः ।
अनेकभेदबहुलं नाट्यमस्मिन् प्रतिष्ठितम् ॥ ८ ॥
हे मुनिगण, 'नाट्य' में प्रयुक्त होने वाला यह अभिनय चार प्रकार का
होता है और इसी अभिनय में अनेक प्रकारों से विस्तीर्ण स्वरूप प्राप्त करने
वाला 'नाट्य' स्थित रहता है ॥ ८ ॥
आङ्गिको वाचिकश्चैव ह्याहार्यः सात्त्विकस्तथा ।
ज्ञेयस्त्वभिनयो विप्राश्चतुर्द्धा परिकीर्तितः ॥ ९ ॥
हे मुनियो, इस 'अभिनय' के जो चार प्रकार बतलाए हैं वे हैं—
(१) आंगिक, (२) वाचिक, (३) आहार्य तथा (४) सात्विक ॥ ९ ॥
अभिनय एवं उसके शेष तीन प्रकार—
सात्त्विकः पूर्वमुक्तस्तु भावैश्च सहितो मया ।
अङ्गाभिनयमेवादौ गदतो मे निबोधत ॥ १० ॥
मैंने भावों से युक्त सात्विक पहिले बतला दिए हैं इसलिए अब सर्व-
प्रथम 'अंगाभिनय' कहता हूँ जिसे आप समझिये ॥ १० ॥
अंगाभिनय के तीन भेद—
त्रिविधस्त्वाङ्गिको ज्ञेयः शारीरो मुखजस्तथा ।
तथा चेष्टाकृतश्चैव शाखाङ्गोपाङ्गसंयुतः ॥ ११ ॥
यह 'अंगाभिनय' तीन प्रकार का होता है। वे प्रकार हैं—(१) शारीर,
(२) मुखज (चेहरे पर होने वाले) तथा (३) चेष्टाकृत । ये ही प्रकार
शाखा, अंग तथा उपांग से युक्त हो जाते हैं ॥ ११ ॥
शिरोहस्तकटीवक्षःपार्श्वपादसमन्वितः ।
अङ्गप्रत्यङ्गसंयुक्तः षडङ्गो नाट्यसङ्ग्रहः ॥ १२ ॥
यह नाट्य छः अंगों वाला एवं अंग तथा प्रत्यंग से युक्त होता है।
ये छः अंग हैं—मस्तक, हस्त, वक्षःस्थल, कटिप्रदेश, कोख तथा पैर ॥१२॥
तस्य शिरोहस्तोरःपार्श्वकटीपादतः षडङ्गानि ।
नेत्रभ्रूनासाधरकपोलचिबुकान्युपाङ्गानि ॥ १३ ॥
इस अभिनय के मस्तक, हस्त, वक्षःस्थल, कोख तथा पैर ये छः 'अंग'
१. बाहुल्यं—ग० । २. नाट्यं ह्यस्मिन्—ग० ।
३. मेवातो—ग० । ४. दृष्टः—ग० ।

६ नाट्यशास्त्रम्
कहलाते हैं एवं नेत्र, भौंह, नासिका, ओठ तथा ठुड्डी 'उपांग' (या प्रत्यंग)
कहे जाते हैं ॥ १३ ॥
अस्य शाखा च नृत्तञ्च तथैवाङ्कुर एव च ।
वस्तून्यभिनयस्येह विज्ञेयानि प्रयोक्तृभिः ॥ १४ ॥
प्रयोक्ता जन के द्वारा इसी अभिनय के शाखा, नृत्त तथा 'अङ्कुर'
नामक वस्तुओं को भी जानना चाहिये ॥ १४ ॥
आङ्गिकस्तु भवेच्छाखा ह्यङ्कुरस्सूचना भवेत् ।
अङ्गहारविनिष्पन्नं नृत्तन्तु करणाश्रयम् ॥ १५ ॥
आंगिक अभिनय को 'शाखा' कहते हैं। सूचना या सूच्य अभिनय
को 'अङ्कुर' कहते हैं और अङ्गहारों के द्वारा निष्पन्न होने वाला एवं करणों
पर आश्रित अभिनय 'नृत्त' कहलाता है ॥ १५ ॥
मुखंजेऽभिनये विप्रा नानाभावरसाश्रये ।
शिरसः प्रथमं कर्म गदतो मे निबोधत ॥ १६ ॥
हे मुनिजन ! अब मैं आपको मुख द्वारा होने वाले अभिनय के विषय
में बतलाता हूँ—जो अनेक भाव तथा रसों का उपपादक होता है । इसमें
अब आप सर्वप्रथम 'शिरोऽभिनय' (मस्तक के अभिनय) का स्वरूप जानिये ॥
मस्तकाभिनय—(भेद एवं लक्षण)—
आकम्पितं कम्पितञ्च धुतं विधुतमेव च ।
²परिवाहितमाधूतमवधूतं तथाञ्चितम् ॥ १७ ॥
निहञ्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तञ्चाप्यधोगतम् ।
लोलितञ्चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः ॥ १८ ॥
'शिर' की मुद्राएं १३ हैं। इनके नाम हैं—आकम्पित, कम्पित,
धुत, विधुत, परिवाहित, आधूत, अवधूत, अञ्चित, निहञ्चित, परावृत्त,
उत्क्षिप्त, अधोगत तथा लोलित ॥ १७-१८ ॥
१. 'संगीतरत्नाकर' में 'शाखा' तथा 'अङ्कुर' का अन्य लक्षण इस प्रकार
दिया हुआ है—
'अत्र शाखेति विख्याता विचित्रा करवर्तना ।
अंकुरो भूतवाक्यार्थमुपजीव्य प्रवर्तिता ।
वर्तना सा भवेत् सूची भाविवाक्योपजीवनात्' ॥
( स० २०७-३७, ३८ )
१. मुखानभिनये—ख० । २. परिवाहितोद्वाहितक—ग० ।