मृगेन्द्र आगम: विद्या एवं योग पाद (भट्ट नारायणकण्ठ वृत्ति सहित प्राचीनतम कामिक आगम परिशिष्ट)

२०२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ २१९
त्येवमादिकुतार्किककुविकल्पपरिहारो ग्रन्थवि-
स्तरभीरुत्वान्न लिखितः । व्यक्तिस्वरूपत्वादभि-
व्यक्तेरभिव्यङ्ग्यता, नवेत्यादयः किल वितर्का
दूरापेता एव प्रकाशवत् । यथाहि प्रकाशः प्र-
काशात्मकत्वान्न प्रकाशान्तरप्रकाश्यः, एवम-
अभिव्यक्तिर्व्यक्तिस्वभावत्वान्नाभिव्यक्त्यन्तरम-
पेक्षत इति ॥
तदेवं प्रकृते किं सिद्धमित्याह
यथा कटादिगूढस्य
पटादेस्तद्व्युदासतः ।
नासतः क्रियते व्यक्तिः
कलादेर्ग्रन्थितस्तथा ॥ २१ ॥
यद्वत्कटाद्याच्छन्नस्य पटादेर्वस्तुनस्तदाच्छा-
दकापनयान्नाविद्यमानस्य व्यक्तिः क्रियते, अपि-
तु सदेव पटादि व्यज्यते, एवमुपसंहारकाले
शक्त्यात्मना लीनं कलादि कार्यमहर्मुखे ग्र-
न्थितः ग्रन्थितत्त्वादनन्तेशव्यापारेणाभिव्य-
ज्यत इति मायाख्यपरमकारणसिद्धिः ॥२१॥
इति श्रीमद्विद्याकण्ठात्मजनारायणकण्ठकृतौ मृगेन्द्रवृत्तौ
ग्रन्थितत्त्वपरीक्षाप्रकरणं नवमम् ॥ ९ ॥

अथ
श्रीमृगेन्द्रतन्त्रे ।
विद्यापादे ।
( दशमः पटलः )
युक्त्यागमाभ्यां ग्रन्थितत्त्वमुपपाद्य, तत्कार्य-
भूतं कलादिकमभिधातुं तच्छेषभूतं प्रकरणा-
न्तरमाह । अस्य च प्राक्तनमेव संबन्धपञ्चकं
ज्ञेयम् ।
ग्रन्थिजन्यं कलाकाल-
विद्यारागनृमातरः ।
गुणधीगर्वचित्ताक्ष-
मात्राभूतान्यनुक्रमात् ॥ १ ॥
मायातत्त्वात्प्रथमतः कलाभिधेययोः कला-
नियत्योः, कालस्य, नृशब्देनोक्तस्य पुंसश्च पुंस्प्र-
त्ययहेतोस्तत्त्वविशेषस्याभिव्यक्तिः, कलातत्त्वात्तु
विद्यारागाव्यक्तानां, मातृशब्देन च प्रकृतिरव्य-
क्ताख्या तत्सकाशाद्गुणाः, तेभ्यो बुद्धिः, तस्या
अहङ्कारः, तस्मात्तैजसाद्बुद्धीन्द्रियाणि मनश्च,

२०४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११०
वैकारिकात्कर्मेन्द्रियाणि, भूतादिसंज्ञात् मात्रा-
शब्देनोद्दिष्टानि तन्मात्राणि, तेभ्यो भूतानीत्य-
स्मादनुक्रमादेतद्ग्रन्धितत्त्वतोऽभिव्यङ्ग्यम् ॥१॥
विधत्ते देहसिद्ध्यर्थं
यत्साक्षाद्यत्पदान्तरात् ।
यथा युनक्ति यद्धेतो-
स्तादृक्तदधुनोच्यते ॥ २ ॥
अशुद्धाध्वन्यधिकृतोऽनन्तेशनाथ आत्मनां
देहादिक्लृप्त्यै ग्रन्धितत्त्वात् यत् साक्षादव्यवधा-
नेन कलादिकार्यं व्यनक्ति, यच्च पदान्तरात्
स्थानान्तरात् कलादेर्विद्यारागादि व्यनक्ति, त-
द्यस्मात्कारणादभिव्यक्तं पदार्थं येन वा प्रका-
रेण युनक्ति देहादिसिद्धौ योजयति, तत्तादृगि-
दानीं कथ्यते ॥ २ ॥
कर्तृशक्तिरणोर्नित्या
विभ्वी चेश्वरशक्तिवत् ।
तमश्छन्नतयार्थेषु
नाभाति निरनुग्रहा ॥ ३ ॥

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २०५
तदनुग्राहकं तत्त्वं
कलाख्यं तैजसं हरः ।
मायां विक्षोभ्य कुरुते
प्रवृत्त्यङ्गं परं हि तत् ॥ ४ ॥
अणोरात्मनः शिवशक्तिवद्यद्यपि नित्या
व्यापिका च कर्तृशक्तिर्मुक्तौ तथाविधत्वसंश्रव-
णात्, तथाप्यनादिमलावृतत्वात् करणीयेष्वर्थेषु
न निरनुग्रहा सा आभाति । तस्या अनुग्राहकं
समर्थकं कलाख्यं तत्त्वं, हरति भोगमुक्त्यर्थम-
धोवर्तिनोऽणूनिति, हरोऽनन्तेशः मायां विक्षो-
भ्य प्रसवोन्मुखीं कृत्वा कुरुते अभिव्यनक्ती-
त्यर्थः । यस्मात्कलाख्यं तत्त्वं परं प्रवृत्त्यङ्गमा-
त्मनः कर्तृस्वरूपसमर्थनं, तेनैव व्याप्तत्वात् ।
नह्यसौ तेनानुत्तेजितकर्तृभावः प्रवर्तितुं शक्तः
स्यात् । तैजसत्वं चास्य सहजमलतिरस्करणेना-
णोरेकदेशेन प्रकाशनहेतुत्वात् ॥ ४ ॥
एतदेवाह
तेन प्रदीपकल्पेन
तदास्वच्छचितेरणोः ।

२०६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१०
प्रकाशयत्येकदेशं
विदार्य तिमिरं घनम् ॥ ५ ॥
स एष प्रागुक्तो महेश्वरस्तदा तस्मिन् माया-
प्रसवाभिमुख्यकालेऽतिमलिनचिच्छक्तेरात्मन-
स्तेन तैजसेन कलाख्येन तत्त्वेन किंचि-
त्प्रकाशकारित्वाद्दीपप्रायेण निबिडं तमो नि-
र्भिद्यैकदेशं प्रकटयति मलावच्छिन्नां कर्तृतां
समुपोद्वलयतीति यावत् । कलाशब्देनोद्देश-
सूत्रे नियतिरपि लाघवादुपक्षिप्ता ॥ ५ ॥
तयोश्च कलानियत्योरन्वर्थकलाशब्दाभिधे-
यतां वक्तुमाह
कल इत्येष यो धातुः
संख्याने प्रेरणे च सः ।
प्रोत्सारणं प्रेरणं सा
कुर्वती तमसः कला ॥ ६ ॥
कल इत्येष संख्यानार्थवृत्तिरेको धातुः । कल
क्षेप इति प्रोत्सारणार्थवृत्तिरन्यो धातुः । तत्रै-
कदेशे तमसो मलस्य क्षेपणं प्रोत्सारणं कुर्वा-

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २०७
णायाः कलायाः क्षेपार्थवृत्तिप्रकृतिभूतः प्रथमः,
द्वितीयस्तु संख्यानार्थवृत्तिः कलनादियत्तया
नियमनात् कलाशब्दापरपर्याया नियतेः ॥६॥
इदानीमात्मनः कलायाश्च कर्तृकारकताम-
भिधातुमाह
इत्येतदुभयं विप्र
संभूयानन्यवत्स्थितम् ।
भोगक्रियाविधौ जन्तो-
र्निजगुः कर्तृकारकम् ॥ ७ ॥
जन्तोरानासादितभोगस्याणोर्यो भोगक्रिया-
विधिस्तस्मिन्नुत्पाद्ये, इति अनेन प्रागुक्तेन प्रका-
रेण, एतत् आत्मकलाख्यं कर्तृकारकं निजगु-
रुपदिदिशुर्गुरवः । तैर्हि भोक्तृतया कर्तृत्वेना-
त्मोक्तः, तस्य कर्तृशक्तेरपोद्वलकत्वात्कारकं
हेतुः कर्त्री कला
'प्रयोक्त्र्यादि महीप्रान्तम्…………।' (१२ पट०)
इत्यादिना तस्या एव प्रयोक्तृशब्देन वक्ष्यमा-
णत्वात् । कथं चैतद्वयं स्थितमित्याह 'संभूयान-

२०८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [. १।१०
न्यवत्' एकीभूयालक्षितव्यतिरेकमिति यावत्।
उक्तं च बृहस्पतिपादैः
'जन्तौर्विभात्यतिश्लेषात्सा द्वितीयेव चेतना।'
इति। विप्रेत्यामन्त्रणेन वक्ता श्रोतारं मुनिम-
वहितं करोति ॥ ७ ॥
विद्यातत्त्वस्य व्यापारं वक्तुमाह
एवं व्यक्तक्रियाशक्ति-
र्दिदृक्षुर्गोचरं दृशः।
भजत्यनुग्रहापेक्षां
स्वयं द्रष्टुमशक्नुवन् ॥ ८ ॥
तदर्थं क्षोभयित्वेशः
कलामेव जनिक्षमाम्।
तत्त्वं विद्याख्यमसृज-
त्करणं परमात्मनः ॥ ९ ॥
उक्तेन प्रकारेण व्यक्ता क्रियाशक्तिर्यस्य स
तथाविधोऽणुर्गोचरं प्रतिबिम्बितविषयं बुद्ध्या-
ख्यं द्रष्टुमिच्छुर्द्दशो ज्ञानस्यानुग्रहापेक्षां भजते
ज्ञानशक्त्यनुग्रहमपेक्षत इति तात्पर्यम्। स्वयं
द्रष्टुमशक्नुवन्निति विशेषणभावेन हेतूप्न्यासः

श्रीमन्नारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २०९
स्वयं बोद्धुमसमर्थत्वादित्यर्थः । तदर्थमनन्तेशः
कलां तत्त्वाविर्भावनसहां प्रक्षोभ्य जन्यजन-
नाभिमुखीं कृत्वा आत्मनः परं प्रकृष्टं करणं
विद्याख्यं सृष्टवान् । परत्वं चास्य साक्षात्सा-
ध्यस्यैवोपकारकत्वात् तदुत्तेजितज्ञानशक्तेरन्तः-
करणबहिष्करणैर्योग इति तेषामपरत्वम् ॥९॥
यदुक्त
तेन प्रकाशरूपेण
ज्ञानशक्तिप्ररोचिना ।
सर्वकारकनिष्पाद्य-
मवैति विषयं परम् ॥ १० ॥
तेन विद्याख्येन तत्त्वेन प्रकाशकत्वात्
ज्ञानशक्त्यभिव्यञ्जकेन सर्वैर्बुद्धीन्द्रियैः कर्मे-
न्द्रियैर्यथास्वं निर्वर्त्यं परं कर्तृविषयात् कार्यात्म-
कविषयात् अन्यत् ज्ञेयाख्यं, यद्वा परमिति
अव्यवहितं विषयं प्रतिबिम्बितबाह्यविषयत्वेन
संनिकृष्टं बुद्धितत्त्वमवैति जानाति । विद्या-
ख्येन करणेन किल प्रतिबिम्बितस्रक्चन्दनादि-
२७

२१० मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११०
बाह्यविषया भोग्यरूपा बुद्धिर्गृह्यते । यदाह
खेटकनन्दनः
‘बुद्धिर्विषयाकारा सुखादिरूपा समासतो भोग्या।’
( त० सं० १३ )
इति । तथा
‘रविवत्प्रकाशरूपो यदि नाम महांस्तथापि कर्मत्वात् ।
करणान्तरसापेक्षः शक्तो ग्राहयितुमात्मानम् ॥’ (त०सं०१४)
इति ॥ १० ॥
रागतत्त्वाभिव्यक्तिमाह
तदभिव्यक्तचिच्छक्ति-
दृष्टार्थोऽप्यपिपासितः ।
नैति तं जनकं रागं
तस्मादेवासृजत्प्रभुः ॥ ११ ॥
तेन विद्याख्येन तत्त्वेनाभिव्यक्तज्ञानशक्ति-
त्वात् दृष्टार्थोऽप्यणुरपिपासितोऽसंजाताभिलाषः
सन् नैति न भोग्याहरणाय गच्छति । अतस्त-
स्याभिलाषस्य जनकं रागं तत एव कलातत्त्वा-
त्प्रभवनशीलोऽनन्तेशनाथः ससर्ज ॥ ११ ॥
स तेन रञ्जितो भोग्यं
मलीमसमपि स्पृहन् ।

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २११
आदत्ते नच भुञ्जानो
विरागमधिगच्छति ॥ १२ ॥
तेन रागेण रञ्जितो जनिताभिष्वङ्गः सो-
ऽणुर्मलिनतममपि मायीयभोग्यमभिलषन्नुपा-
हरति, नचैवमुपभुञ्जानो विरज्यते । चुरादीना-
मणिजन्तत्वाच्च स्पृहन्नित्यदुष्टम् ॥ १२ ॥
कालतत्त्वनिरूपणायाह
इति प्रवृत्तः करणैः
कार्यरूढैः सभौवनैः ।
भोगभूमिषु ना भुङ्क्ते
भोगान्कालानुवर्तिनः ॥१३॥
इति एवमुक्तनीत्या कलोत्तेजितकर्तृत्वः सन्
प्रवृत्तो भोगोद्युक्तः ना पुरुषः कालेनानुवर्तिन-
स्तासु तासु भोगभूमिषु सुखदुःखादिरूपान्
भोगान् भुङ्क्ते । कैर्भुङ्क्ते इत्याह भौवनदेहसहितैः
करणैर्बुद्धीन्द्रियैः कर्मेन्द्रियैस्त्रिविधेनान्तःकर-
णेन । मलिनत्वात् क्रियाज्ञानशक्त्योः कर्मेन्द्रि-
यबुद्धीन्द्रियाणामपेक्षा । कीदृशैः करणैरित्याह
कार्यरूढैरविभुत्वतो निराश्रयाणामेषां चेष्टाय-

२१२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१०
योगात् भूततन्मात्रात्मककार्याश्रयस्थैः सद्भिः।
उक्तं च खेटकनन्दनेन.
‘एतत्कार्यं दशधा करणैराविश्य कार्यते चेष्टाम् ।
अविश्रुतत्वात्करणानि तु कार्यमधिष्ठाय चेष्टन्ते ॥’ (त० सं०४)
इति ॥ १३ ॥
अथ कोऽसौ कालो नाम, कुत उत्पन्नः, किं
वा करोतीति । अत्रोच्यते
त्रुट्यादिप्रत्ययस्यार्थः
कालो मायासमुद्भवः ।
कलयन्ना समुत्थाना-
न्नियत्या नियतं पशुम् ॥१४॥
त्रुटिलवनिमेषमुहूर्त्तादेः प्रत्ययस्य ज्ञानस्या-
र्थो निमित्तं यः, स कालः । ‘स मुहूर्त्तमास्ते,
प्रहरं भ्राम्यति’ इत्यादिप्रतीतिरजस्रपरिवर्तिनो
यस्माद्भवति, स मायात उत्पन्नः पशुत्वेन मलेन
युक्तमात्मानं कलयन् काल इत्युच्यते । यदाहुः
‘जलयन्त्रभ्रमावेगसदृशीभिः प्रवृत्तिभिः ।
स कालः कलयंस्तावत्कालाख्यां लभते ततः ॥’
इति । कीदृशं पशुं कलयन्नित्याह आ समुत्था-
नान्नियत्या नियतं, नियतेः समुत्थानं स्वकार-

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २१३
णादभिव्यक्तिः, तत आरभ्य यावत्संहारमसौ
पशुं कर्मजनिते सुखदुःखोपभोगे नियच्छति ।
नचायं कालस्य व्यापारस्तस्य कलनमात्र एव
चरितार्थत्वात् ॥ १४ ॥
अत्र पराशङ्का
ससाधनस्य भोगस्य
कर्मतन्त्रतया जगुः ।
केचिन्नियामकं कर्म
यदन्यदतिरिच्यते ॥ १५ ॥
अवश्यं तावद्भोगस्तत्साधनानि च भोक्तः
कर्माधीनानि तदपेक्षां विना भोगवैचित्र्यस्या-
नुपपत्तेरित्युक्तम् । तन्नियामकत्वं च तस्यैव
भविष्यति । ततश्च यदन्यन्नियत्याख्यं तत्त्वं
कल्प्यते, तदतिरिच्यते निष्प्रयोजनत्वात्तदधि-
कीभवति । तथाचोक्तं
'यस्माच्च येन च यथा च यदा च यच्च
यावच्च यत्र च शुभाशुभमात्मकर्म ।
तस्माच्च तेन च तथा च तदा च तच्च
तावच्च तत्र च विधातृवशादुपैति ॥'

२१४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११०
अथात्र परिहारः
भोगोऽर्थः सर्वतत्त्वानां
सोऽपि कर्मनिबन्धनः ।
कर्मैवास्तु शरीरादि
ततः सर्वमपार्थकम् ॥ १६ ॥
मा भून्नियतितत्त्वं, तदन्यान्यपि भोगसा-
धनानि तत्त्वानि कर्मनिबन्धनान्येव, तेषां चा-
वश्यं कर्मापेक्षित्वात् कर्मैव केवलं भोगसाध-
नमस्तु यद्विना अन्यानि अकिञ्चित्कारीणि ।
तथाच सति शरीरेन्द्रियविषयादेः सर्वस्यानर्थ-
क्यम् ॥ १६ ॥
अथ देहादिसापेक्षं
तत्पुमर्थप्रसाधकम् ।
ननु देहादिसव्यपेक्षं कर्म पुरुषार्थसाधन-
समर्थं, न केवलम् । नह्येकं जनकं, किं तर्हि,
सामग्र्येव कार्यजनिकेति ॥
अत्रोच्यते
ततो नियतिसापेक्ष-
मस्तु कर्म नियामकम् ॥ १७ ॥

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २१५
एवं तर्हि यथा देहेन्द्रियादिभिः स्वस्वव्या-
पारप्रवृत्तैः सह कर्म पुरुषार्थसाधनक्षमम्, एवं
स्वकार्यनिष्पादकनियतितत्त्वसापेक्षं तत् निया-
मकमस्त्विति न कश्चिद्दोषः ॥ १७ ॥
पुंस्तत्त्वं तत एवाभूत्
पुंप्रत्ययनिबन्धनम् ।
आपूरकं प्रधानादे-
भौवने रुद्रसंश्रयम् ॥ १८ ॥
संहारसमये यदनन्तेशनाथेन विश्रामितं,
ततः तस्मादेव मायातत्त्वात्पुंस्तत्त्वमाविरभूदि-
त्यर्थः । पुंप्रत्ययनिबन्धनमिति पुंप्रतीतेर्हेतुः,
अनेन मायागर्भस्थेभ्योऽधिकारिरुद्राणुभ्यस्त-
तद्भुवननिवासिभ्यश्च वैलक्षण्यमुक्तं तेषां पुं-
स्प्रत्ययायोगात् । तच्च पुंस्तत्त्वं प्रधानादेस्तत्त्व-
व्रातस्यापूरकं पुरुषार्थत्वेन कार्यसहितस्य प्रधा-
नस्येष्टत्वात् । एवं छात्रहेतुकत्वादध्ययनस्य 'छा-
त्रा अध्यापकाः' इत्यादिवदापूरकशब्दो ज्ञेयः ।
भौवने चाध्वनि तत् पुंस्तत्त्वं रुद्रसंश्रयम् ।
तथाचोक्तं श्रीमत्खतन्त्रे

२१६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११०
'अतः पुरुषतत्त्वे तु भुवनानि निबोध मे ।
दिव्याम्भः सलिलौघे च············· ॥' (१०।१०६६)
इत्यादि । पुंरागसंपुटितरूपं च एतत्पुरुषतत्त्वं
रुद्राणामाश्रयत्वेनेष्टम् । यथोक्तं श्रीमत्किरणे
'वामदेवोऽथ भीमश्चाप्युग्रश्च भवसंज्ञकः ।
सर्वेशानैकवीरौ च प्रचण्डश्चेश्वरः पुमान् ॥
उमाभर्ता ह्यजोऽनन्त एकश्चैव शिवस्ततः ।
रागतत्त्वे स्थिता ह्येते रुद्रास्तीव्रबलोत्कटाः ॥
अत्रैव पुरुषो ज्ञेयः प्रधानगृहपालकः ।
इति ॥ १८ ॥
ततः प्राधानिकं तत्त्वं
कलातत्त्वादजीजनत् ।
सप्तग्रन्थिनिदानस्य
यत्तद्गौणस्य कारणम् ॥ १९ ॥
ततो मायातः पुंस्तत्त्वप्रसवादनन्तरं कला-
तत्त्वादव्यक्तं तत्त्वमुदपद्यत । कीदृगित्याह स-
प्तग्रन्थिनिदानस्य इत्यादि, यत्प्रधानं महदहङ्का-
रयोस्तन्मात्रपञ्चकस्येत्येवं सप्तानां ग्रन्थीनां का-
र्ययोनीनामुद्भवहेतोर्गौणस्य तत्त्वस्य कारणम् ।
यथाहि तस्य तस्य काञ्चनरत्नादेरुत्तरकालभा-

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २१७
विन्ध्यः करिपुरुषतुरङ्गादिरूपाः कटककुण्डलाद्या-
भरणात्मिका वा अर्थक्रियाः शक्तिरूपतया
स्थिताः, एवं शक्त्यात्मना स्थितस्वकार्यजन-
कतन्मात्राद्यन्थिसप्तककारणस्य गुणतत्त्वस्या-
व्यक्तादुद्भवः ॥ १९ ॥
ततो बुद्ध्याद्युपादानं
गौणं सत्त्वं रजस्तमः ।
तद्वृत्तयः प्रकाशाद्याः
प्रसिद्धा एव भूयसा ॥ २० ॥
तत इति तस्मात्प्राधानिकात्तत्त्वात् वक्ष्यमा-
णभावप्रत्ययसहिताया बुद्धेरुद्भवहेतुर्गौणं तत्त्वं
सत्त्वरजस्तमोरूपमजीजनदिति पूर्वेण संबन्धः।
तेषां च सत्त्वादीनां प्रकाशप्रवृत्तिनियमा-
त्मिकास्तिस्रो वृत्तयो बाहुल्येन प्रथिता इतीह
नोक्ताः ॥ २० ॥
त्रयो गुणास्तथाप्येकं
तत्त्वं तद्वियोगतः ।
एकैकश्रुतिरेतेषां
वृत्त्याधिक्यनिबन्धना ॥ २१ ॥
२६

२१८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१०
त्रित्वेऽपि परस्परावियोगाद्गुणतत्त्वमेकं ज्ञेयम् ।
ननु
'ये चैके सात्त्विका भावा राजसा ये च तामसाः ।'
इत्यादौ भिन्नमेषां सत्त्वादीनां कार्यं श्रूयते, न
त्ववियोगादेकमेतत्तत्त्वमित्याह एकैकश्रुतिरि-
त्यादि, एषां गुणानामिदं सात्त्विकमिदं राज-
समिदं तामसमित्यादिका एकैकश्रुतिर्वृत्त्या-
धिक्यहेतुकी । अधिकवृत्ति सत्त्वं यस्य, स सा-
त्त्विकः पदार्थः, एवं राजसतामसौ विज्ञेयौ ॥
न तदस्ति जगत्यस्मि-
न्वस्तु किञ्चिदचेतनम् ।
यन्न व्याप्तं गुणैर्यस्मि-
न्नेको वामिश्रको गुणः ॥ २२ ॥
अस्मिन् जगति तादृगचेतनं वस्तु न कि-
ञ्चिदप्यस्ति, यद्गुणैर्न व्याप्तं, यत्र वामिश्रको-
ऽन्यासंपृक्त एक एव सत्त्वादिर्गुणः । उन्मग्न-
निमग्नादिवृत्तिसत्त्वादिगुणत्रयान्वितं सर्वं जग-
दिति तात्पर्यम् ॥ २२ ॥

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २१९
एवं गुणतत्त्वमुक्त्वा बुद्धितत्त्वं वक्तुमाह
बुद्धितत्त्वं ततो नाना-
भावप्रत्ययलक्षणम् ।
परं तदात्मनो भोग्यं
वक्ष्यमाणार्थसंस्कृतम् ॥ २३ ॥
वक्ष्यमाणलक्षणा धर्मादयो भावास्तथा
विपर्ययाशक्त्यादयः प्रत्ययाः, त एव लिङ्गं
सत्तागमकं यस्य तत् अभिधास्यमानैरर्थैर्विषयैः
संस्कृतमुपरक्तं बुद्धितत्त्वं परं प्रकृष्टमव्यवहित-
मात्मनो भोग्यं विषयाणां भोग्यत्वेऽपि तत्प्र-
तिबिम्बितत्वेनासन्निकृष्टत्वादपकृष्टत्वं यतः ।
उक्तं च तत्रभवत्सद्योज्योतिःपादैः
'बुद्धिर्विषयाकारा सुखादिरूपा समासतो भोग्या।'
(त० सं० १३)
इति ॥ २३ ॥
भावान्वक्तुमाह
भावा बुद्धिगुणा धर्म-
ज्ञानवैराग्यभूतयः ।

२२० मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११०
सात्त्विका व्यत्ययेनैते
रागमुत्सृज्य तामसाः ॥ २४ ॥
धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याख्या बुद्धिगुणा भाव-
संज्ञया विज्ञेयाः
'भावयन्ति यतो लिङ्गं तेन भावा इति स्मृताः ।'
एते च सात्त्विका बोद्धव्याः । व्यत्ययेन विप-
र्ययेणैते रागमुत्सृज्य वैराग्यविवर्जितास्ता-
मसाः अधर्माज्ञानानैश्वर्यरूपाः । अवैराग्यल-
क्षणस्तु भावो राजसः ॥ २४ ॥
प्रत्ययान् संचष्टे
प्रत्ययास्तदुपादाना-
स्तेऽष्टौ नव चतुर्गुणाः ।
सप्त पञ्च च विख्याताः
सिद्धाद्या वर्गशो मुने ॥ २५ ॥
ते धर्मादय उपादानमुत्पत्तिहेतुर्येषां ते
संसार्यणोः प्रत्यायनात्प्रत्यया इष्टाः । कियन्त
इत्याह अष्टौ नवेत्यादि, अष्टविधा सिद्धिर्नव-
विधा तुष्टिर्वक्ष्यमाणलक्षणा । उक्तं च सांख्यैः
'ऊहः शब्दोऽध्ययनं दुःखविघातत्रयं सुहृत्प्राप्तिः ।
दानं च सिद्धयोऽष्टौ......................॥' (५१)

.
Wait, look at 'कौष्ठ्य': ष् + ठ + य. The 'ठ' in ष्ठ्य looks EXACTLY like the 'ठ' in कौण्ठ्यानि!
Yes! In 'कौष्ठ्य', you see ष्, then that round 'ठ', then '्य'.
In 'कौण्ठ्यानि', you see ण्, then that EXACT SAME round 'ठ', then '्या', then 'नि'!
It is 100% "कौण्ठ्यानि"!

Now look at the next word:
Letter 1:
Is it 'कै' or 'क्लै'?
Look at the left of 'क':
Wait! Look at the left vertical curve of 'क'.
Is there a 'ल' underneath?
Look at line 12: 'कापिलाः' - the 'पि' has a loop.
Look at 'क्लैब्य': in Sanskrit, 'क्ल' is written with a 'क' that has a 'ल' attached to its bottom-left leg.
Does this 'क' have anything attached?
Wait, look at 'कैन्यो...':
Wait, is the letter 'क' or is it 'क्ल'?
It's just 'क', with two strokes on top: 'कै'.
Now the next letter:
Is it 'न्यो' or 'ब्यो'?
Wait, look at 'ब्य' in 'विपर्ययभेदा-' (line 15):
In line