मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

मुदितं?
Wait, let's zoom in on line 15:
प-ू-र्-व-व-त्-त-ु-ङ्ग-म्-उ-द-ि-त-ं -> पूर्ववत्तुङ्गमुदितं!
Wait, why did I see 'तुङ्गा'?
Look at the mark above: there's an anusvara or virama?
Wait, there is a stroke above ङ्ग? No, that's just the top line.
Between ङ्ग and मुदितं:
There is a letter: म् with उ: 'मु'!
Wait, before 'मु', is there a letter?
There is त्तुङ्ग! Then मुदितं!
Wait, so it is:
पूर्ववत्तुङ्गमुदितं
Wait, let's look at the letter:
त-ु-ङ्ग-म-ु-द-ि-त-ं : पूर्ववत्तुङ्गमुदितं !
Wait, look at the image:
प ू र् व व त् त ु ङ्ग ... then what is that vertical line?
Ah, is there a vertical line after ङ्ग?
Wait, look at:
पूर्ववत्तुङ्गमुदितं
Wait, in line 10:
एतदष्टतलमुदितं
In line 15:
पूर्ववत्तुङ्गममुदितं? No, पूर्ववत्तुङ्गमुदितं.
Wait, let's

११] भूमि‍लम्ब्यविधानम् ६१
सप्तत्रिंशद्विहस्तादि(दौ) षष्ठधिकाष्टापञ्चहस्तान्तम् । 100
पञ्चदशविपुलं प्रोक्तं क्रमात्पूर्ववत्पञ्चधोत्सेधम् ॥ ५१ ॥
क्षुद्रं मध्यममुत्कृष्टं रवितलमेतत्तन्त्रवित्कुर्यात् ।
एतज्जातिवशात्प्रोक्तं छन्दादीनां शान्तिकोत्सेधम् ॥ ५२ ॥
क्रमतस्त्रिपादसार्धकरं पादं चेदं संकल्पमाभासमिदम् । 104
क्षुद्रमध्यमादुत्कृष्टं क्रमात्पूर्ववद्वस्तसंख्येन(संख्यया) ॥ ५३ ॥
एवं त्रिविधमानेन हर्म्य(म्यै) संकल्प्य तन्त्रविधिज्ञैः ।
उत्तुङ्गपूर्वकादि पूर्ववत्क्रमतः [ कथ्यते ] ॥ ५४ ॥
द्विगुणपादमाधिक्यमथवार्धाधिक्यमुत्तुङ्गम् । 108
शान्तिकायशक (दिशर)मुत्तुङ्ग(ङ्गं) त्रिपादमाधिक्यमुत्कृष्टं वापि ॥ ५५ ॥
पौष्टिकोत्तुङ्गमानं विभजेदष्टभागमेवं स्यात् ।
तस्मादंशमाधिक्यं द्वित्र्यंशाधिकं वाथ ॥ ५६ ॥
एतेषां सर्वमुत्तुङ्गं जात्यादिहर्म्यमिदमुदितम् । 112
देवालयानां नृपाणां शालागोपुरे (ए)वसुत्तुङ्गम् ॥ ५७ ॥
शान्तिकादिशरभेदं विस्तृतोत्सेधं गण्यं क्रमतः ।
एतद्विपरीतं चेत्कर्ता(र्तुः) च मरणं भवति ॥ ५८ ॥
तस्माद्धर्म्यतुङ्गात् [ न ] परिकल्प्य शिल्पिशास्त्रज्ञैः । 116
नृणां शालानां तु सर्वेषां तदुत्सेधम् [कथ्यते] ॥ ५६ ॥
गोपुराणां तु सर्वेषां शिरोन्तं [वा] शिखान्तकं [वापि] ।
द्वारशाखासममुत्तुङ्गं द्वितीयं चान्तं शिखान्तं वा ॥ ६० ॥
द्वारशोभ(भा)समुत्सेधमन्योत्तरान्तं वा शिखान्तं चैव । 120
शान्तिकात्पौष्टिकादेतं(वं) विधं गोपुरोत्तुङ्गं स्यात् ॥ ६१ ॥
अथवा हर्म्यमानेन विश्वग्भूमानं वक्ष्यते क्रमतः ।
षट्पञ्चहस्तमारभ्य क्षुद्रा द्वित्रिहस्तेन [च] ॥ ६२ ॥
सत्रिचतुर्नबलन्तं कन्यासावित्रयं त्रयं मानम् । 124
एतद्द्वादशभूम्यन्तं जन्मादिपूर्वेष्टकान्तं(स्तूपिकान्तं) स्यात् ॥ ६३ ॥

६२ मानसार [अध्यायः
जन्मादिहस्तमेवोक्तं शान्तिकाद्यंशके(दिशर)भेदमुत्तुङ्गम् ।
एकादिद्विभूम्यन्तं कल्पप्रामस्य हर्म्यकं भवति ॥ ६४ ॥
एकादित्रिभूम्यन्तं प्राद्दारकस्य चालयं प्रोक्तम् । 128
एकादिचतुस्तलान्तं पट्टभाकू(भाजः) चालयमिति कथितम् ॥ ६५ ॥
त्रितलाद्यष्टतलान्तं नरेन्द्रस्य चालयं प्रोक्तम् ।
त्रितलादिनवतलान्तं महाराजस्य भवनमुदितम् ॥ ६६ ॥
पञ्चतलाद्यर्कान्तं चक्रवर्तिहर्म्यं स्यात् । 132
• एकादित्रितलान्तं युवराजस्य चालयं प्रोक्तम् ॥ ६७ ॥
सामन्तप्रमुखानां चैकादित्रितलपर्यन्तं स्यात् ।
क्षुद्रभूपस्य सर्वेषामेकादित्रितलभूमिपर्यन्तम् ॥ ६८ ॥
स्थपतिस्थापकानां तु गभस्तिकादिकं( दीनां ) तु यूथकानां च । 136
द्विजातिश

१२] गर्भविन्यासविधानम् ६३

गर्भविन्यासविधानम्

देवानामाल्यादीनां द्विजातीनां च वक्ष्यते ।
गृहग्रामादि सर्वेषां गर्भविन्यासमुच्यते ॥ १ ॥
नानाद्रव्यसुसंपूर्णं गर्भं सर्वशुभप्रदम् ।
हीनद्रव्यमनैश्वर्यं गर्भं तदशुभप्रदम् ॥ २ ॥
गर्भन्यासं तु तस्मात्तु निक्षिपेत्सम्यगुक्तवत् ।
गर्भावटस्य निम्नं स्यादधिष्ठानसमोन्नतम् ॥ ३ ॥
इष्टकैरपि पाषाणैश्चतुरश्रं समं भवेत् ।
जलं संपूर्य(सृत्य) तन्मूले तस्यान्तं सर्वमृत् क्षिपेत् ॥ ४ ॥
नद्यद्रिमृत्तिका चैवं वल्मीकस्य तु मृत्तिका ।
कर्कटावटमृद्विश्च स्थलितलमिति स्थित(तम्) ॥ ५ ॥
समुद्रतीरमृद्विश्च वृषभशृङ्गस्य मृत्तिका ।
गोखुराग्रमृधैव चैवं तु दश(सप्त)मृत्तिका ॥ ६ ॥
तदूर्ध्वं मध्यदेशे तु पीनकं सं (पद्मकन्दं) विनिक्षिपेत् ।
इन्द्रे चोत्पलकन्दंतु याम्ये कौमुदकन्दकम् ॥ ७ ॥
पश्चिमे न्यस्य सौगन्धिं काकोली(कलीं) तु चोत्तरे ।
तस्योपरि विन्यसेदष्टधान्यं यथाक्रमम् ॥ ८ ॥
शालिमीशानके न्यस्य व्रीहिं प्राग्दिशि विन्यसेत् ।
कोद्रवं चाग्निकोणे तु कङ्गुं याम्ये तु विन्यसेत् ॥ ६ ॥
मुद्गं नैर्ऋत्यकोणे तु मा ' प्रत्यग्विनिक्षिपेत् ।
कुलु(ल)त्थं वाम(यु)कोणे तु तिलं विन्यस्य चोत्तरे ॥ १० ॥
तस्य चोपरि निक्षिप्य मञ्जूषान्तं विनिर्मितम् ।
सन्मानं चैकभूमाद्विद्वादशाद्यं(न्तं) वशानि(न्ता) वै ॥ ११ ॥

६४ मानमारे [अध्यायः
हर्म्याणां तद्वशात्कुर्यात्तत्तदाकारवद्भवेत् ।
त्रिचतुर्मात्रमारभ्य द्विद्व्यङ्गुळविवर्धनात् ॥ १२ ॥ 24
पञ्चषड्विंशमात्रान्तं द्वादशं विपुलं भवेत् ।
तद्विस्तारसमं वापि तदष्टांशोनमेव च ॥ १३ ॥
पञ्चांशोन(शेनोन)मेवं वा गर्भभाजनमु(स्यो)च्छ्रयम् ।
एवं चतुर्विधं(रंशोनं) प्रोक्तं (स्याद्) दण्डमानेन वच्यते ॥ १४ ॥ 28
हर्म्यपादस्य विष्कम्भसमं मञ्जूषविस्तृतिः ।
तदष्टांशैकहीनं वा तन्त्रिपादं प्रकल्पयेत् ॥ १५ ॥
तुङ्गं प्रागुक्तवत्कुर्याद्भित्ति(त्ते)रतिमिहोच्यते ।
एकद्वित्रि(त्र)यमेवापि सर्वभित्तिविशालकम् ॥ १६ ॥ 32
तद्भित्तिभागमेकं वापि विधा

१२] गर्भविन्यासविधानम् ६५
क्षालयेत्पञ्चगव्यैस्तु गर्भमञ्जूषिकां बुधः ।
सूत्रैरावेष्टनं कुर्यात्तस्य चोपरि विन्यसेत् ॥ २४ ॥ 48
तदेव गन्धजलैः पूर्णकुम्भं विनिक्षिपेत् ।
परितस्तु चतुर्विंशत्कलशान् जलपूरितान् ॥ २५ ॥
निक्षिप्य सूत्रैरावेष्ट्य वस्त्रं पल्लवकूर्चकैः ।
अलङ्कृत्य स्थपति(अ) वरवेषोत्तरीयवान् ॥ २६ ॥ 52
गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य भुवनाधिपतिं जपेत् ।
तस्य [प्र]दक्षिणपार्श्वे [तु] चाक्षतैः स्थण्डिलं न्यसेत् ॥ २७ ॥
ब्रह्मादिदेवतानां च सामान्यं हि बलिं क्षिपेत् ।
तत्प्राचि देशे सौम्ये तु जुहुयाद्वास्तुहोमकम् ॥ २८ ॥ 56
प्रत्येकं पञ्चविंशत्समित्प्र(धा)ज्यं तिलं चरुम् ।
ब्रह्मार्यविवस्वांश्च मित्रभूधरदेवताः ॥ २९ ॥
एतेभ्यो नामविस्तारमादिमन्त्रं समुच्चरेत् ।
[स्वाध्यायवेदघोषैस्तु] सह मङ्गलघोषयैः ॥ ३० ॥ 60
पश्चात्तु स्थण्डिलं कुर्याच्छुद्धशालिभिरक्षतैः ।
आदव(अपक्षतं) न्यस्य मण्डूकम्थवा परमासनम्(शायिकम्) ॥ ३१ ॥
दर्भ प्रस्तरणं कृत्वा दर्भैरास्तीर्य चोपरि ।
सकलाख्यं पदं कृत्वा [दर्भैरास्तीर्य] जलपुष्पकैश्च बुधः ॥ ३२ ॥ 64
व्याहृत्यन्तो यदा वह्निं होमस्थानं विसर्जयेत् ।
शालिभिस्तिलकं कृत्वा पश्चाद्ग्रामस्य चोत्तरे ॥ ३३ ॥
पीत्वा शुद्धं पयोऽब्धेस्तु (रात्रौ) शयेत्ततल्लिछ(योत शि)ल्पतन्त्रवित् ।
सूत्रग्राही तक्षकश्च वर्धकी द्रव्यसंयुतम् ॥ ३४ ॥ 68
तत्रस्थं स्थपतिं श्रेष्ठं सेवां कुर्यात्तु जाग्रतः ।
स्वाध्यायं मन्त्रघोषैश्च ब्राह्मणैश्च युतस्ततः ॥ ३५ ॥
पश्चात्स्नात्वा तु वाचम्य बिम्बं[स्तु] प्रविशयेत् ।
सकलीकरणं कृत्वा स्थपतिर्वरवेधवान् ॥ ३६ ॥ 72
9.

६६ मानमारे [अध्यायः
सुमुहूर्ते सुलग्ने च तद्रव्यभाजनात्ततः ।
निक्षिप्य चोक्तवत्पश्चात्सर्वमङ्गलघोषयैः ॥ ३७॥
स्वस्तिं वृषभं चैव लक्ष्मीं दर्पणमेव च ।
स्वर्णेन स्वस्तिकं (स्तितं च) कुर्याद्वृषभं चायसेन तु ॥ ३८॥ 76
लक्ष्मीं ताम्रेण कुर्यात्तु दर्पणं रजतेन तु ।
स्वस्तिकं चेन्द्रकोष्ठे तु चतुः(त्वारं) विन्यस्य क्रमात् ॥ ३९॥
जयन्ते कोष्ठके चैव जातिहिङ्गुल्य(लं) निक्षिपेत् ।
हरितालं भृशे वासे वितथे च मनःशिला(लाम्) ॥ ४० ॥ 80
विन्यसेद्भूङ्गराजस्य कोष्ठके माचिं निक्षिपेत् ।
सुग्रीवस्य तु कोष्ठे तु राजावन्तं(र्तं) तु निक्षिपेत् ॥ ४१ ॥
शोषे गैरिकं न्यस्य मुख्यके चाह्वय(ऽञ्जने) निक्षिपेत् ।
अदि

१२] गर्भविन्यासविधानम् ६७
कपालं च त्रिशूलं च खट्वाङ्गं खण्डमेव (परशुं) च ।
वृषभं चैव साम्बं(पिनाकं) च हरिणं शार्ङ्गमेव च ॥ ५० ॥ 100
एवं चाष्टविधं रूपं सौ(सा)वर्णेन प्रकल्पयेत् ।
इन्द्रादिकोष्ठेषु कपालादि(दिं) न्यसेत्क्रमात् ॥ ५१ ॥
गर्भभाजनमारुह्याय विधानेन तु निष्फलम् ।
तद्भाजनं च ताम्रे[ण] प(व)रवेष(पो) गुरोः(रुणा) सह ॥ ५२ ॥ 104
वास्तुप्रदक्षिणां कुर्यात्स्थापयेत्स्थपतिर्बुधः ।
घटादि कलशं चैव [तेषां] तज्जलेनाभिषेचयेत् ॥ ५३ ॥
स्वाध्यायवेदघोषैश्च सर्वमङ्गलघोषवैः ।
भाजनान्तं(जनं तं) समानय्य प्रा(चा)शैलादि विवस्वतः ॥ ५४ ॥ 108
ध्यात्वानन्तस्य मूर्त्ति [तदूर्ध्वं] धरातलं तु (स)सागरम् ।
पर्वताष्टमहानागैर्(गम)ष्टदिक्पालकैः(कान्) क्रमात् ॥ ५५ ॥
तत्तत्स्वनाममन्त्रेण पूजयेच्च विशेषतः ।
सृष्टिं(ष्टारं) विश्वकर्माणं ध्यानं कृत्वा तु वार्चयेत् ॥ ५६ ॥ 112
सृष्टिस्थितिलयाधारं भुवनाधिपतिं मनाक् ।
गन्धपुष्पादिधूपैश्च नैवेद्यादिभिरर्चयेत् ॥ ५७ ॥
सारदारु शिला(लां) वापि चेन्द्रनी(ली)लं प्रकल्पयेत् ।
त्रिचतुष्पञ्चमात्रं वा स्वस्तिकं तद्द्विधायतम् ॥ ५८ ॥ 116
चतुरश्रं तु तन्मूले वृत्तं वाथ तदग्रकम् ॥ ५६ ॥
एवं द्वित्र्यङ्गुलं वापि लोहजैः(ज) प्रतिमोदयम् ।
चतुर्भुजं त्रिनेत्रं च जटामकुटभूषितम् ॥ ६० ॥
वरदाभयसंयुक्तं कृष्णापरशुधारिणम् । 120
स्थानकं चासनं वापि एतत्तु प्रतिमं भवेत् ॥ ६१ ॥
कीलतारसममंध्यर्धं द्विगुणं वा ग(फ)लका भवेत् ।
चतुरश्रं समं कृत्वा सारदारुजला(शा चा)रमना ॥ ६२ ॥

६८ मानसार [अध्यायः
फलका भाजनोर्ध्वं तु तदूर्ध्वं चेन्द्रकीलकम् । 124
ततः प्रतिमसंयुक्तं स्थापयेत्स्थपतिर्बुधः ॥ ६३ ॥
परितस्त्वष्टकाभिः सहस्रैरौषधैः सह ।
दृढी कृत्यमथ ज्ञात्वा पुष्पवस्त्रैश्च शोभितम् ॥ ६४ ॥
हर्म्यादिद्वारसर्वेषां पादमूले वा दक्षिणे । 128
तत्पादमूले (ल) देशे वा तथोपानप्रदेशके ॥ ६५ ॥
कुमुदामे गले वापि विस्तरे प्रकरैः (प्राकारे) बुधः ।
कुड्यस्तम्भे गृहस्तम्भे हर्म्यगर्भं विनिक्षिपेत् ॥ ६६ ॥
तान्य(तदन्यो)त्सेधं तथाभाति भवेत्सर्वविपत्करम् । 132
एवं रुद्रालये गर्भमन्यगर्भमिहोच्यते ॥ ६७ ॥
विष्णुधिष्ण्यस्य गर्भान्तं रुद्रचिह्नं विवर्जयेत् ।
प्रागुक्तं द्रव्यसंयुक्तं विष्णुचिह्नानि योजयेत् ॥ ६८ ॥
[L

१२] गर्भविन्यासविधानम् ६३
ब्रह्मगर्भमिति प्रोक्तं प्रतिमं तत्स्वरूपकम् । 148
अन्य[था] देवदेवीनां सर्वेषा(र्वासा)मालयादिभिः(षु) ॥ ७५ ॥
तत्तच्चिन्हानि रूपं च स्वर्णलोहेन निर्मितः(तम्) ।
पूर्वद्रव्येण संयुक्तं गर्भमेवं विनिक्षिपेत् ॥ ७६ ॥
(नरगर्भम्)
देवगर्भमिति प्रोक्तं नरगर्भमिहोच्यते । 152
द्विजातीनां च वर्णानां गृहगर्भं यथाक्रमम् ॥ ७७ ॥
पूर्वद्रव्यं तु सर्वेषु तत्तच्चिन्हं च संयुतम् ।
चक्रं च कण्डलं (कमण्डलुं) दण्डं यज्ञसूत्रं च हेमकम् ॥ ७८ ॥
ओङ्कार(रं) निर्मितं हेमं(म्ना) तच्चतुर्दिशि मध्यमे । 156
एवं ब्राह्मणगर्भं स्याद्भूपतीनां च वच्यते ॥ ७९ ॥
ध्व(ग)जं खङ्गं च छत्रं च चामरं च चतुष्टयम् ।
हेम्ननिर्मित्सर्वं च चतुर्दिक्षु विनिक्षिपेत् ॥ ८० ॥
तुलां हेमेन(हेम्ना च) निर्माय मध्यकोष्ठे तु विन्यसेत् । 160
एवं तु वैश्यगर्भं स्यादनुक्तं शास्त्रमार्गवित् ॥ ८१ ॥
लाङ्गलं च युगं [चैव] स्वर्णेन मध्यमं (शूद्रे च) न्यसेत् ।
ब्रह्मरूपं द्विजातीनां भूपानां चेन्द्ररूपकम् ॥ ८२ ॥
विशां वैश्रवणं रूपं शूद्राणां नररूपकम् । 164
एवं तु प्रतिमं प्रोक्तमेतद्गर्भोपरि न्यसेत् ॥ ८३ ॥
गृहगर्भमिति प्रोक्तं ग्रामगर्भमिहोच्यते ।
(ग्रामगर्भम्)
ग्रामादीनां नगरादीनां पुरपत्तनखर्वटे ॥ ८४ ॥
कोष्ठकोलादि सर्वेषां गर्भस्थानमिहोच्यते । 168
स्थिरवास्तुकुक्षिदेशे [तु] चरवास्तु(स्तोस्) तथापि च ॥ ८५ ॥
ग्रामद्वारस्य योगे वा गर्भश्वभ्रं प्रकल्पयेत् ।
पुरुषान्जलिमात्रे तु श्वभ्रन्यासं तु निम्नकम् ॥ ८६ ॥

७७ मानमारे [अध्यायः
मृत्कन्दजलधान्यादीन् (नि) पूर्वोक्तांनि च विन्यसेत् । 172
पञ्चा[ष्टा]ङ्गुलमारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ८७ ॥
सैकार्काङ्गुलान्तं च भाजने पञ्चधा तति(तिः) ।
पञ्चविंशतिकोष्ठे(ष्ठं) वा (नव)नवकोष्ठमथापि वा ॥ ८८ ॥
शेषं तु पूर्ववत्कुर्याद्द्रव्यादीनां(नि) तु पूर्ववत् । 176
इन्द्रे राजतदन्ती(न्तिनं) वह्नौ मेषं च वायसा ॥ ८९ ॥
मृत्पुरुषा(ष)महिषं याम्ये नर(रं) वै(सै)कत(वं) नैर्ऋते ।
पश्चिमे राजतं ग्राहं (हं) वायव्ये मृगं चायतम् ॥ ९० ॥
इवस्ततस्तु (ऐरावतं तु) सौम्ये तु राजता(तं) वृषभे(भमी)शके । 180
एवं प्रक्षिप्य वेश्मस्य(नः) पूर्वोक्तैर्द्रव्यकैः सह ॥ ९१ ॥
ग्रामगर्भमिति प्रोक्तं जलगर्भमिहोच्यते ।
( जलगर्भम् )
वापीकूपतटाकेषु [वा] मध्ये गर्भ नराञ्जलिम् ॥ ९२ ॥ 184
मण्डूकं पाञ्चजन्यं च मत्स्यं कूर्मं च राजतम् ।
इन्द्रादिषु चतुर्दिक्षु विन्यसेत्तु यथाक्रमम् ॥ ९३ ॥
मध्ये सुवर्णकुलीरं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
एकद्वादशभूम्यन्तं चेष्टके [न] द्वादशान्ततः ॥ ९४ ॥ 188
हर्म्यं निर्मायतो वक्ष्ये प्रथमे (मस्मि) ष्टकलक्षणम् ।
समाङ्गुल्यं समारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ९५ ॥
एकोनविं(त्रिं)शदङ्गुल्यं त्रिंशदङ्गुलान्तकम् [वा] ।
विस्तारात्पादमाधिक्यमर्धपादोनमाधिकम् ॥ ९६ ॥ 192
तत्समं चाधिकं वापि चेष्टकायाममिष्यते ।
विस्तारार्धं घनं कुर्यात्समं तु चतुरष्ट(श्र)कम् ॥ ९७ ॥
शैलजं शिला चैव चेष्टके पे(चे)ष्टकां तथा ।
स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञात्वा शिलां वा चेष्टकांस्तथा ॥ ९८ ॥

१२] गर्भंन्यासविधानम् ७१
गर्भेण सहितं स्थाप्य पूर्वके तु प्रदेशके । 196
अथवा पञ्चान्त(पञ्चसु) पूर्वे तु हितकाले विनिक्षिपेत् ॥ ९९ ॥
ईशाने वाथ नैर्ऋत्ये वायव्ये वाथ दक्षिणे ।
एवं सर्वेषु(षां) हर्म्याणां शिवसद्मः(द्मनः) विशेषतः ॥ १०० ॥
पूर्वोक्तस्थानदेशे वा मध्ये वा प्रथमेष्टके (कम्) । 200
जन्मान्तं वाथवा प्रान्तं कुमुदान्तं वा गलान्तकम् ॥ १०१ ॥
पट्टिकान्तं च्छ्रिवेवापि विन्यसेत्प्रथमेष्टकम् ।
पूर्ववच्चौषधिरत्नं(कन्दं) निक्षिपेदिष्टकैः सह ॥ १०२ ॥
इष्टकाविधि(इष्टविधिना) वासादौ स्थापयेत्प्रथमेष्टकम् । 204
प्रागिष्टके सकारं तु दक्षिणे तु पकारकम् ॥ १०३ ॥
पश्चिमे तु सकारं स्याच्चोत्तरे तु व(ह)कारकम् ।
मध्ये तु प्रणवं प्रोक्तं विन्यसेच्चाक्षरं क्रमात् ॥ १०४ ॥
प्रागिष्टकं दक्षिणं दीर्घं दक्षिणे पश्चिमायतम् । 208
पश्चिमं चोत्तरायामं चोत्तरं चेन्द्रकायतम् ॥ १०५ ॥
मध्ये चौषधिरत्नानि विन्यसेच्चोक्तवद्बुधः ।
स्थपतिः स्थापकश्चोभौ कुर्यात्(तां) कर्ममि(इ)दं क्रमात् ॥ १०६ ॥
शिलेष्टकाखिलिङ्गा[दि] ज्ञात्वा संप्राह्य शिल्पिराट् । 212
पुरुषं(ष)देवविमानस्य(ने) स्थापयेत्पुरुषेष्टकम् ॥ १०७ ॥
गर्भन्यासं च रात्रौ च दिवाकाले [इ]ष्टका भवेत् ।
गृहगर्भमन्तर्मुखं स्याद्ग्रामगर्भं बहिर्मुखम् ॥ १०८ ॥
गर्भन्यासविधिं सम्यक् प्रोक्तं तत्प्रथमेष्टकम् । 216
अनुक्तं कर्म यद्यस्तु स्वगृहे त्वास(ग)मोक्तवत् ॥ १०९ ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे गर्भंन्यासविधानं नाम द्वादशोऽध्यायः।

७२ मानमारे [अध्यायः
उपपीठविधानम्
उपपीठविधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना ।
अधिष्ठानेनोन्नते देशे चोपपीठं हि संश्रितम् ॥ १॥
एते(तम्) वत्त्वमधिष्ठानं तुङ्गं तच्चतुरंशकतम् ।
विभजेत्त्वादिमांशेन ए(चै)कैकांशं(श)विवर्धनात् ॥ २॥ 4
तदष्टांशावसानं स्याज्जन्मादिपट्टिकान्ति(न्त)कम् ।
एवं हि चोपपीठाख्यं नवभिर्भेदमीरितम् ॥ ३॥
अथवा द्वादशान्तं वा मध्यभूम्यन्तिकं क्रमात् ।
अथवा क्षुद्रहर्म्ये तु चतुर्थांशांशमु(गसमो)न्नतम् ॥४॥ 8
द्विभागं वा त्रिभागं वा चतुर्भागमथापि वा ।
पञ्चा(ञ्च)दशोदयं वापि रिन्ति(शान्ति)कादिशरोन्नतम् ॥ ५॥
अथवा मध्यहर्म्ये तु द्विभागं वा त्रिभागिकम् ।
चतुर्भागं पञ्चभागं षड्भागावसानकम् ॥ ६॥ 12
शान्तिकं सर्वभूम्य(काम्या)न्तं पञ्चधोत्तुङ्गमीरितम् ।
अथवा मुख्यहर्म्ये तु त्रयं वा चतुरंशकम् ॥ ७॥
पञ्चांशं वा षडंशं वा सप्तांशं वावसानकम् ।
एवं पञ्चविधं प्रोक्तं शान्तिकादिशरोन्नतम् ॥ ८॥ 16
क्षुद्रोत्सेधं वापि पादाधिकमेव च(चार्धाधिकम्) ।
पादोनद्विगुणं वापि द्विगुणं वा(च) विशेषतः ॥ ६ ॥
मूलहर्म्यस्य पादं(दे) तु वप्रजन्म तु(नो) बाह्यतः ।
उपपीठनिर्गमं स्यादङ्गामानेन वच्यते ॥ १०॥ 20
सप्ताष्टनवभागं वा दशमेकादशस्(शम्) तथा ।
द्वादशैकार्कभागं वा चतुर्दशांशिकमेव वा ॥ ११॥
पञ्चा(ञ्च)दशांशकं वापि विभजेत्तु विशेषतः ।
तत्तद्भागैकभागं वा द्विभागं वा त्रिभागिकम् ॥ १२॥ 24

१३] उपपीठविधानम् ७३
चतुर्भागं पञ्चभागं वा षट्सप्ताष्टकमेव च।
पूर्ववन्निर्गमं प्रोक्तं यन्मानोरम्य(न्यं) मानतः ॥ १३॥
अथवा हस्तमानेन निर्गमं तत्प्रवच्यते ।
एकहस्तं समारभ्य चतुर्थांशेन वर्धनात् ॥ १४॥ 28
तन्त्रिहस्तावसानं स्यान्निर्गमं नवधा भवेत् ।
अथवा दण्डमानेन चोपपीठस्य निर्गमम् ॥ १५॥
दण्डं सार्धं द्विद्ण्डं वा सार्धद्विदण्डमेव च ।
त्रिदण्डं सार्धमाधिक्यं चतुर्दण्डमथापि वा ॥ १६॥ 32
पञ्चषट्सप्तदण्डं वा दण्डाष्टनवदण्डकम् ।
निर्गमं चोपपीठं(ठस्य) स्यात्पादबाह्यावसानकम् ॥ १७॥
एतत्तु निर्गमं प्रोक्तं गण्यमानमिहोच्यते ।
उत्सेधे तु चतुर्विंशत्य्रूद्धांशो(शमु)पानमीरितम् ॥ १८॥ 36
एकेन कम्पमित्युक्तं ग्रीवाञ्चं द्वादशान्तिकम् ।
कम्पमेकं तु वेदांशं वाजनं कम्पमंशकम् ॥ १९॥
वेदिभद्रमिति प्रोक्तमथवा द्वादशांशकम् ।
जन्म द्व्यंशमंशकं पद्मं कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ २०॥ 40
पञ्चांशं कण्ठमर्धेन क्षेपणं पद्मामंशकम् ।
तद(अप्य)र्धं पट्टिकोत्सेधं कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ २१॥
अथवा भागमानेन सार्धांशं पादुकोदयम् ।
तदूर्ध्वे तत्समा(मम)ब्जं कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ २२॥ 44
सार्धपञ्चांशकं ग्रीवं क्षेपणं चार्धभागिकम् ।
तदूर्ध्वे पद्मामंशेन वाजनं चैकभागिकम् ॥ २३॥
तदूर्ध्वे सार्धकम्पं स्याद्योजयेत्तु विचक्षणः ।
तदेवांशेन युग्मेन सोपानाम्बुजमेव वा ॥ २४॥ 48
कम्पमर्धं तथा कर्णं तदूर्ध्वेऽशेन पट्टिका ।
पञ्चांश(शं) कन्धरं प्रोक्तं कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ २५॥
द्व्यंशं तद्वाजनोत्तुङ्गं कम्पमर्धेन कारयेत् ।
सर्वहर्म्येषु योग्यं स्याद्वेदिभद्रं चतुर्विधम् ॥ २६॥ 52

७४ मानसारे [अध्याय
( प्रतिभद्रं चतुर्विधम् )
विंशत्यंशं षडाधिक्यं चोपपीथोदयं भवेत् ।
तदंशेन त्र्यंशकं च जन्म कम्पं शिवांशकम् ॥ २७ ॥
तदूर्ध्वे चाब्जमब्जं स्यात्कम्पमेकेन कारयेत् ।
ग्रीवमेकादशांशं स्यात्तदूर्ध्वे कम्पमंशकम् ॥ २८ ॥ 56
तदूर्ध्वं चाम्बुजं चोर्ध्वं कपोतोच्चं गुणांशकम् ।
तदूर्ध्वेऽन्तरितं चांशं तत्समं प्रतिवाजनम् ॥ २९ ॥
केचिदुपपीतोच्चं स्याद्द्वात्रिंशतिकं भवेत् ।
जन्मोच्च(चं) द्व्यंशकं चैव क्षेपणं चार्धभागिकम् ॥ ३० ॥ 60
सार्धांशेन पद्मं स्यात्क्षुद्राब्जं सार्धकं भवेत् ।
तत्समं चोर्ध्वकम्पं स्याद्द्व्यंशं चोपरि कन्धरम् ॥ ३१ ॥
कम्पमर्धं तथाब्जं स्याद्द्व्यंशं चोपरि पट्टिका ।
तदूर्ध्वे सा(घा)र्ध(र्धं) पद्मा(द्यमर्धं) कम्प(म्पं) कन्धरं दशांशकम् ॥ ३२ ॥ 64
अर्धांशं कम्पमर्ध(मंशे)न चाधोपद्मं च कारयेत् ।
तदूर्ध्वे कम्पमर्धांशमंशं चोपरि कन्धरम् ॥ ३३ ॥
उत्तरं चांशकं चोर्ध्वे क्षेपणार्था(मर्धम)र्धका(कम)म्बुजम् ।
कपोतोच्चं त्रियं(त्रयां)शं स्यादालिङ्गं चार्धभागिकम् ॥ ३४ ॥ 68
एकं चान्तरितं चोर्ध्वे सार्धा(शिवां)शं प्रतिवाजनम् ।
अथवा चोपपीतोच्चं तदेकांशाधिकं तथा ॥ ३५ ॥
सार्धद्व्यञ्जन्ममु(न्मो)त्सेधं कम्पमर्धं तदूर्ध्वके ।
पद्मतुङ्गं तु वन्यं(द्व्यं)शं कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ ३६ ॥ 72
तत्समं कन्धरं प्रोक्तं कम्पमर्धं तथाम्बुजम् ।
तदूर्ध्वे च द्विभागेन वज्रकुम्भं प्रकारयेत् ॥ ३७ ॥
दलमध्या(ध्य)र्धकं पञ्चत्रिंशतांशं गलोदयम् ।
उत्तरं चार्धकम्पं स्यात्तदूर्ध्वे च सरोरुहम् ॥ ३८ ॥ 76
कपोतोच्च(चं) त्रि(त्र)यांशं [स्वाच्] चालिङ्गं चार्धकं भवेत् ।
अंशेनान्तरितं चोर्ध्वे सार्धा(शिवां)शं प्रतिवाजनम् ॥ ३९ ॥

१३] उपपीठविधानम् ७५
तदंशोनांशमाधिक्यं जन्म सार्धद्वयांशकम् ।
तदूर्ध्वे कम्पमर्धेन पद्मोत्सेधं गुणांशकम् ॥ ४० ॥ ८०
कम्पमर्धं तथा कर्णं कम्पमर्धं तथाम्बुजम् ।
द्विभागं रत्नपट्टं स्याद्गला(लम)र्धं क्षेपणा(णम)र्धकम् ॥ ४१ ॥
कर्णांशं तदूर्ध्वेऽर्धं क्षेपणं चैकमम्बुजम् ।
तदूर्ध्वे क्षेपणं सार्धं कर्णमेकादशांशकम् ॥ ४२ ॥ ८४
अंशो(शमु)त्तरा(रम)र्धं कम्पा(म्पम)र्धमम्बुजैः(जम)त्तमूर्ध्वके ।
कपोतं सार्धमालिङ्गं सार्ध(धर्मं)शा(शम)न्तरितं तथा ॥ ४३ ॥
एकभागं प्रतिं चैव सार्धांशं चोर्ध्ववाजनम् ।
प्रतिभद्रमिति प्रोक्तं पादवस्तु चतुर्विधम् ॥ ४४ ॥ ८८
देवभूसुरभूपानां हर्म्याणामासनान्वितम् ।
( मञ्चभद्रं चतुर्विधम् )
तुङ्गे त्रिंशतिभागेन जन्मतुङ्गं गुणांशकम् ॥ ४५ ॥
अर्धेन कम्पमूर्ध्वे तु गुणांशेन महाम्बुजम् ।
अर्धेन कम्प(म्पं) कण्ठं दृक् चार्धं कम्पं तथाम्बुजम् ॥ ४६ ॥ ९२
कपोतं सार्ध(र्धं) युग्मांशं प्रतिवाजन(नं) संमितम् ।
तदूर्ध्वे कम्प(ण्ठ)मष्टांशमुत्तरं चैकभागिकम् ॥ ४७ ॥
तदूर्ध्वं च क्षेपणं स्यात्सार्धं पद्मं गोपानकस्त्रिभिः ।
शेषमालिङ्गा(ङ्गम)न्तरितं प्रतिवाजन(नं) संयुक्तम् ॥ ४८ ॥ ९६
तदेव भागांशमाधिक्यं त्रि(त्र)यं चोपानमीरितम् ।
अर्धेनोपरि कम्पं स्यात्सार्धत्र्यंशं सरोरुहम् ॥ ४९ ॥
क्षेपणं सा(चा)र्धमर्धांशं कम्प(म्पं) कर्णं तथाम्बुजम् ।
सार्धद्वयं तु गोपानं त्रिं(त्र्यं)शं तत्प्रतिवाजनम् ॥ ५० ॥ १००
तदूर्ध्वे गलमष्टांशमुत्तरं चैकभागिकम् ।
कम्पमर्धं तथाब्जं स्यात्कपोतोत्थं त्रियं(त्र्यं)शकम् ॥ ५१ ॥
अर्धमर्धांशकं चैवमध्यर्धं यथाक्रमम् ।
आलिङ्गा(ङ्गम)न्तरितं चैव प्रतिवाजन(नं) संमितम् ॥ ५२ ॥ १०४

अध्यायः ७६ ] मानसार

स(सैक)द्वात्रिंशतिकं तुङ्गं द्व्यंशेनोपानमीरितम् ।
कम्पमर्धेन तस्योर्ध्वे सार्धं(द्यं)शं महाम्बुजम् ॥ ५३ ॥
क्षुद्राब्जं सार्धं(र्धं) कम्पा(म्पम)र्धं द्व्यंशेनान्तरितो(तमु)परि ।
कम्पमर्धं तथा पद्मं पट्टिकोच्चं तथांशकम् ॥ ५४ ॥ [108]
पद्ममर्धं तथा कम्पं पञ्चभागेन तद्गलम् ।
एकांशं चोत्तरं चोर्ध्वे कम्पमर्धं तथाम्बुजम् ॥ ५५ ॥
कपोता(तम)ध्यर्धभागं स्यात्तत्समं प्रतिभाजनम् ।
तदूर्ध्वेऽन्तरितं कर्णं च त्रियं(त्र्यं)शं चोत्तरांशकम् ॥ ५६ ॥ [112]
कम्पमर्धं तथा पद्मं कपोतोच्चं गुहांशकम् ।
शेषमालिङ्गान्तरितं गलमंशेनोत्तरम् ॥ ५७ ॥
चतुस्त्रिंशतिक

तत्समाधिकमेवं वा पादांशो(ङ्गु)पाननिर्गमम् ।
अथवा पादविष्कम्भं(म्भाद्) दण्डमानेन मानयेत् ॥ ६६ ॥ 132
एकदण्डसमं वापि तत्पादाधिकमेव च ।
तदर्थाधिकमेवं वा तत्रिपादाधिकं तु वा ॥ ६७ ॥
द्विदण्डं वा त्रिदण्डं वा जन्मनिर्गममीरितम् ।
अथवा हस्तमानेन पादहस्तं समारभेत् ॥ ६८ ॥ 136
तत्समं वर्धयेत्तस्मात्सार्धहस्तावसानकम् ।
जन्मनिर्गममेवोक्तं पद्मनिर्गममिष्यते ॥ ६६ ॥
तुङ्गं तत्सममेवं वा पादाधिक्या(क्यम)र्धाधिकम् ।
पादोनद्विगुणं वापि पद्ममेवं तु निर्गमम् ॥ ७० ॥ 140
अथवा हस्तमानेन पूर्ववद्विधि(र्विर्) वक्ष्यते ।
उपमान(पीठ)स्य मानेन युक्त्या पद्मं(द्मस्य) तु निर्गमम् ॥ ७१ ॥
क्षुद्रपद्मानि(नां) कम्पानि(

, े -> कृते).

Line 27:
"सप्तांशं वप्रतुङ्गं तु कुमुदोर्ध्वं रसांशकम् ॥ १२ ॥"

Let's check the line numbers on the right margin:
Line 6: 4
Line 10: 8
Line 14: 12
Line 18: 16
Line 22: 20
Line 27: 24

Everything is clear and accurately checked. Ready to produce the final output.७८ मानमारे [अध्यायः

अधिष्ठानविधानम्

अधिष्ठानविधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना ।
त्रिंशदङ्गुलमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ १ ॥
चतुर्हस्तावसानं स्यात्कुट्टिमद्वादशोन्नतम् ।
एकद्वादशभूम्यन्तं हर्म्याणां तु क्रमान्न्यसेत् ॥ २ ॥ 4
विप्राणां तु चतुर्हस्तं भूपतीनां त्रिहस्तकम् ।
सार्धद्विहस्तमुत्सेधं युवराजस्य हर्म्यके ॥ ३ ॥
द्विहस्तं तु विशां प्रोक्तमे

१४] अधिष्ठानविधानम् ७६
कम्पमेकेन कर्तव्यं कन्धरं तत्समं भवेत् ।
पट्टं च पट्टिकैद्यंशं कम्पमेकेन कारयेत् ॥ १३ ॥
अथवा द्व्यंशमाधिक्यं तुङ्गं कृत्वा विशेषतः ।
वाजनं चैकभागं स्यात्तस्याधा(धः) कन्धर(रं) द्वयम् ॥ १४ ॥ 28
तस्याधो वाजनं चांशं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
तदेव द्व्यंशमाधिक्यं कुम्भस्योर्ध्वे विशेषतः ॥ १५ ॥
कम्पमेकं तथा कर्णं कम्पं तस्योर्ध्वमंशकम् ।
द्व्यंशं गोपानकं चोर्ध्वं शेषं तत्प्रतिवाजनम् ॥ १६ ॥ 32
अथवा तच्चतुर्विंशाद्भागं कृत्वा यथोक्तयम् ।
सप्तांशं वप्रतुङ्गं स्यात्कुमुदोचं षडंशकम् ॥ १७ ॥
तदूर्ध्वं कम्पमेकांशं कन्धरं तत्समं भवेत् ।
तदूर्ध्वं वाजनं चांशं कन्धरोध्वं गुखांशकम् ॥ १८ ॥ 36
तत्प्रदेशे विशेषोऽस्ति मकरादिविभूषितम् ।
तदूर्ध्वं वाजनं चांशं कम्पनं चैकभागिकम् ॥ १९ ॥
तदूर्ध्वं कम्पमेकांशं शेषं तत्प्रतिवाजनम् ।
एतच्चतुर्विधं ज्ञात्वोरगबन्धमिति स्मृतम् ॥ २० ॥ 40
सर्व(पं) वक्राकृतिं कुर्यात्तदूर्ध्वे तत्रतद्वयम् ।
एतच्चतुर्विधाकारं वृत्तं कुम्भं प्रकारयेत् ॥ २१ ॥
देवभूसुरभूपानां हर्म्याणां तत्प्रकल्पयेत् ।
( प्रतिक्रमं चतुर्विधम् )
एकविंशांशकं तुङ्गे क्षुद्रोपाने शिवांशकम् ॥ २२ ॥ 44
सार्धद्व्यंशं तु पद्मं स्यात्तदूर्ध्वे सार्ध(र्ध) कम्पकम् ।
ऊर्ध्वे वप्रं तु सप्तांशं धाराकुम्भं रसांशकम् ॥ २३ ॥
आलिङ्गमंशकं चैव तत्समा(मम)न्तरितं तथा ।
एकैकपद्मकम्पं वा पट्टं वाथ द्व्यंशकम् ॥ २४ ॥ 48
गजैरश्वैश्च सिंहैश्च भूषितैः(तं) मकरादिभिः ।
द्वाविंशांशकं कुम्भे(म्भं) कुमुदो(द्भू)र्ध्वे विशेषतः ॥ २५ ॥