मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

20 MĀNASĀBA
26. Like शास्त्रवित्, शिल्पवित् would be the more usual form.
27. J. पूर्वादि ।
28. B. मतंद्वितः for त्यजेत्ततः ।
The word बिन्दु is usualy masculine; the correct form should,
therefore, be बिन्दुम् ।
29–30. I. reads छायया after षड्, and it is preceded by चायाम
which implies almost the same idea as छायया । Though the mean-
ing of the verse is more or less obscure, the reading चाधिक्य in place of
छायया, suggested by J. and other Mss., is preferable.
(1) J. शन त्रव, A. F. नवम for त्रप ।
The first portion of line 30 is taken from J. in place of which I.
reads तस्यां नवनवच्छायां, which does not seem to be a better reading. The
further justification of reading त्रपच्छाया here lies in the fact that the
details of त्रपच्छाया are described in the lines immediately following.
(2) I. J. प्राचीन, A. F. प्राची for प्राचीं suggested by B.
31. I. यह, J. प्रव for त्रप । (2) J. छाया, B. मासादौ यावन्माय ।
36. I. A. F. दक्षेचोक्ता, J. दक्षिचोक्ता, B. दक्षेचैका, for दक्षिणे चोक्ता sug-
gested by the other Mss.
37. I. यत्सूत्रं, B. तयाशुद्धं for यच्छुद्धं suggested by J. A. F.
38. I. चोत्तरतो दिशि for दक्षिणतो भवेत्, and leaves out the next
line, which is necessary.
39. J. reads छायाटोत्तरे, which is apparently a mistake for चोत्तरतो,
due to the carelessness of the copyist.
40. (1) I. यादिमुखे, J. याभि मुखे । (2) For वामे वामं न्यवेद्यते, B. धावा
मान्यवेरके, A. F. प्रत्यच्छायाम यामन्यमन्यते ।
41. (1) I. A. F. नित्या for नीत्वा suggested by J. B. (2) I. दाने for
धामा suggested by J.
42. (1) I. भवद्वययन् for त्रपच्छायां । (2) I. शिखि ।
A. leaves out the next two lines 43, 44.
48. (1) B. F. नौथौं for नीत्वा । (2) J. तात्परतो, I. चोत्तरता for चोत्तरतो ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER VI 21
44. (1) F. इत, B. मान for मोन । (2) I. पुरिक्तो for पुरतो । (3) B. F. मेनवः
for मेव च ।
45. (1) I. सोमे, B. स्यात्, A. F. सौम्य । (2) J. I. तस्या ।
46. B. प्रह्लासने स्तन्यं ।
47. J. वनि, A. B. C. F. पति for प्रवचि ।
48. (1) B. मानानां । (2) J. A. B. F. दिवसेषु । A. F. have a lacuna
for the last word.
49. (1) I. युश्च धान, B. अवताया, A. F. युष्ट···च्छाया for यपरूच्छायां
suggested by J. (2) A. F. रोचते ।
50. (1) The ungrammatical combination, प्रथमे पङ्कौ, should be
noticed. (2) J. विवर्जयेत्, which form is more usually used to express the
sense.
A. F. omit the next 6 lines.
51. (1) I. मध्यदेशे दिनं । (2) J. चान्य, B. चांन्य । (3) I. अङ्गुली ।
52. J. वृषभे प्रथमे पंक्ति चांगुलं च विवर्जयेत्, B. प्रथमे देशके ।
53. (1) I. has a lacuna after चै । (2) B. दशकं । (3) J. त्यज्यक्वायपङ्कया
द्वयाङ्गुलम् ।
54. (1) J. दिवसे दशके । (2) B. सं for त्वङ् ।
55. I. has a lacuna after वह्नि ।
56. J. प्रथमे पङ्कि चतुरङ्गुलकं त्यजेत् ।
57. J. पङ्किद्वयङ्गुल्यं चान्यपङ्कि द्वयाङ्गुलम् ।
59. A. सिंहराशौ निर्दिष्टंकं whereof F. omits the second word.
60. (1) A. F. वर्जौ for पङ्कौ । (2) B. नवां for विना ।
62. A. F. वर्जौ for पङ्कौ । For द्वयाङ्गुल compare the form त्रयाङ्गुल
under line 20, chapter V. The mistake is often repeated.
64. B. पाद for वेद ।
65. B. चादि दशके वर्जयेत् for प्रथमे पङ्कौ दिवसे ।
67. A. F. चांगुलं द्वयङ्गुलं ।
68. A. F. विसर्जयेत्, B. त्यजेत् ।
70. I. J. भवेत् for बुधः suggested by the other Mss.
72. B. कुंमादौ ।
75. B. मध्ये दशदिने चैव ।

22 MĀNASĀRA
In place of lines 58 to 76 J. reads the following :—
श्रवणे प्रथमे पङ्कि द्व्यङ्गुलं च त्यजेत् बुधः ।
मध्ये पङ्किश्चमेकं वा अन्त्यपङ्कि विनाङ्गुलम् ।
कन्या च प्रथमे पङ्कि वर्जयेत् द्व्यङ्गुलं तथा ।
मध्यपङ्किश्चमेकांशमन्यत्पङ्कि द्वयाङ्गुलम् ।
तुला प्रथम पङ्किश्च द्व्यङ्गुलं च त्यजेत्बुधः ।
मध्ये पङ्कि त्रियङ्गुल्यं चान्त्ये तु चतुरङ्गुलम् ।
वृश्चिमे प्रथमे पङ्क्त्या त्यजेद्वा चतुरङ्गुलं ।
मध्ये पञ्चाङ्गुलं त्यज्य.....जेत् षडङ्गुलम् ।
धनुः प्रथम षडङ्गुल्य मध्ये सप्ताङ्गुलं त्यजेत् ।
अन्त्ये अष्टाङ्गुलं त्यज्य मकरे प्रथमेष्टकम् ।
मध्ये सप्ताङ्गुलं त्यज्य चान्त्यपङ्किषडङ्गुलम् ।
कुम्भ च प्रथमे चाष्टे मध्यपङ्कि शराङ्गुलम् ।
अन्त्यपङ्किस्तु वेदांशं मीने च प्रथमे चतु ।
मध्यपङ्कि त्र्ययङ्गुल्यं चान्त्यपङ्कि द्वयङ्गुलम् ।
77. (1) I. अवद्छादा for अपच्छाया(यां) suggested by J. and other Mss.
(2) I. तन्त तासि for तत्र नास्ति suggested by J. and other Mss.
78. (1) A. F. रविकाम्यां, B. वनूरस्सां, J. मधराश्यां । (2) A. B. F. J. च
for तु । (3) J. वृषहस्तितम् for वृषभस्थितम् ।
79. (1) B. वृक्ष विमेधकः । (2) I. has a lacuna between ऋक्ष and भवेत्
and leaves out यदि ।
80. A. F. add शङ्का after उक्त; B. omits तत्र ।
I. omits the next three lines, of which the first two (81, 82) have
been preserved by J. B. D. A. F., and the last by all these Mss.,
except J. These lines (81, 82, 83) refer to a further modification of
the rules regarding the calculation of shadow; but they have been
altogether left out by the codex architypus : they are, therefore, inclu-
ded within square brackets to indicate their doubtful validity.
81. A. F. राश्यानितर ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER VI 23
83. J. omits this line. B. प्रसारयेत् and after this B. adds एवं कृते फलं
वास्तु सुखार्थं स्यात् समुद्भवः। इति श(शं)कुस्थापनप्राचीन लक्षं, and then omits
the next eight lines.
84. (1) A. F. पैशान्य। (2) J. अथो for यथो।
85. J. विन्धो for बिन्दो।
86. (1) J. विन्धो for बिन्दो। (2) J. ईशान्य for ईश। (3) J. सूत्रयेत् for
सूत्रयेत्।
87. J. यार्तिकामस्यकारेण, A. C. F. मुक्तिकामं ङकारेण।
88. (1) J. प्राचि। (2) J. संमतम्, I. धर्मताम्।
89. (1) J. आग्नेयेत्, A. F आग्नये। (2) J. प्राचि।
90. J. वस्तु।
91. A. F. J. सुप्तार्थे for सुगाढं।
92. J. मानणसं, A. F. मानससूत्रादि।
94. (1) A. F. B. समावर्ते। (2) B. त्रिधा for तृतीया। (3) J. वक्तं for वृत्तं in
both the places.
95. J. घटा।
96. (1) I. सूत्रीक, B. सूत्रांत, A. F. सूत्रं तु for सूत्रात् suggested by J. (2)
J. A. F. मिति, B. हि for होति।
97. A. समादि, F. मतस्य वि for इन्द्रादि।
98. J. इन्द्रादि चाग्नि।
99. (1) A. B. F. J. सौम्या दिवा। (2) J. युगान्तकम्, which seems better
than the last phrase of the line.
100. J. परिस्तरेत्।
101. A. F. निग्रहे, B. द्विमात्र गृहोवेऽपि।
102. I. मनयेत् for मानयेत्।
103. J. हस्ते माधिकत्वमाम्।
104. एकं for एवं, which seems to be the correct reading.
105. I. कन्यैः for कर्णैः।
106. A. F. निष्टम।
107. A. F. षटुं, B. वखअ शत for चतुःशङ्कं।
108. A. F. अभोर्यकं, B. विध्यंतकं for महार्थकं।
B. omits the next four lines.

24 MĀNASĀRA
109. A. F. चारिमेदं च मधुकौ, J. मोदं (मोदाख्यः is a name of the mango
tree ; मेदस् is also the name of a plant).
111. A. F. J. पञ्च apparently for पङ्कि meaning ten, but this or
the other reading पञ्चति given in the text, does not give any sense;
apparently it is intended for पञ्चविंशति ।
112. (1) A. F. J. B. मात्रं for मानं । (2) हवम् for हकम् ।
113. (1) B. तमालाग्र, J. मूलादग्र । (2) A. F. क्षय...द्रुमान् ।
114. (1) I. कन्तुभौ for काङ्गुभौ suggested by J. (2) A. F. प्रभौ for शुभौ ।
115. A. F. J. लाक्षि for क्षेष्ट् ।
116. J. संख्याश्च ।
118. (1) B. समंतात्, I. समरं, A. F. समर्चा for समञ्ज्या sugested by J.
(2) J. तदा for ततः ।
119. I. याज्ञैः, B. सपर्णाद्यैः शतक्ष ।
120. I. प्रभावयेत् for प्रहारयेत् suggested by J.
Colophon :-B. reads सप्तमो for षष्ठ।

CRITICAL NOTES 25
CHAPTER VII
2. I. has a lacuna in place of पदं। The unusual form नामम्
should be noticed; but this form is not uniformly used : see for instance
lines 3, 4.
3. पैशाच is read as पेकच (IX 422) also in tho mayamata (VII
1, 8, 23), which appears to be a better reading because पैशाच is the
name of one of the several rounds into which a whole plan is fnther
subdivided, the others being Daiva and Mānusha, etc.
B. omits the lines 5, 6, and 7.
7. I. reads, in place of this line, षष्ठं षष्ठं षष्ठंशं चे......ञ्च कथ्यते।
The complete line is taken from J. and other Mss.
8. (1) I. सप्तमा। (2) I. स्त for खण्डितं।
10. (1) I. पदमेकादशोति; compare the Brihat-Saṁhitā, LIII, 42 f.
(2) A. F. शायिकं, B. परवंशकमोरितं।
11. B. चासनं मानमोरितं।
12. (1) J. मेक for चेक; (2) J. विंशत्यदं। Here the square of eleven
is intended, and it should be 11²=121; the emendation follows J.
13. J. चाध्ये, A. B. F. चाद्यो, I. चाद्यौ। The unusual form नामं (see
lines 2, 11) should be noticed.
14. The number intended to be expressed in this line is 144, the
square of 12. I. J. सपञ्चाशदष्टं for सचत्वारिंशदेवं। The twelfth plot is
named देशोय (in the Mayamata, VII 3, 11), which is a synonym of
देश्य।
16 A. B. F. मेकं for मेवं।
17. B. पदं, A. F. J. दशमिति for शतम्।
19. J. विंशतिका, A. B. F. विंशतिवा for विंशपदा, J.'s reading is better
as it avoids the repetition of पद।
20. (1) B. नाम सिंहासनं। (2) I. J. यधियोडकात्तथा for अथ षोडशकं तथा
suggested by the other Mss.

देवागारे ।

Line 17:
31. (1) I. रप्ततो for सुप्रति suggested by J. and supported by
Wait, "रप्ततो" or "सप्ततो"?
Look at the first letter of "रप्ततो":
Wait, is it 'र' or 'स'?
Look at line 17: "31. (1) I. रप्ततो" or "सप्ततो"?
Wait! Look at the letter:
It has a curved top, slants down: wait, is it 'र' or 'स'?
Wait, look at 'स' in "सुप्रति": 'स' has a loop/hook on the left and a connecting bar to the right stem!
In "रप्ततो", does it have a connecting bar?
No, it's just 'र'! Wait, or 'स' broken? But it really looks like 'र': "रप्ततो".
Wait, could it be "रप्ततो"? Yes, critical apparatus records manuscript errors: "I. रप्ततो for सुप्रति suggested by J."

Line 18:
later references. (2) J. विधानकैः ।

Line 19:
32. (1) B. omits द्विशत् । (2) I. क द्विजानतम्, B. मेतद्विजावनं, J. and the
Wait! Let's check:
"32. (1) B.

CRITICAL NOTES : CHAPTER VII 27
41. (1) I. षष्टविष्ट । (2) I. reads मासिक apparently for माधिक as in
J. which is meant for अधिक ।
42. (1) I. J. शीति for शत । (2) I. विंशाल ।
43. B. विश्वाविंश for नवविंशत्; the usual form is, however, ऊनत्रिंशत् ।
44. I. J. षष्टादश for षष्टशत; the emendation needs no explanation
as the number required must be 800; see notes under 12 and 14 above.
45. I. न...सं for तत्र त्रिं suggested by J.
46. J. विधानकम् ।
47. I. J. पदं युक्तं नवमं पदसंयुतम् । The improved reading, retained in
the text, is suggested by B.
48. (1) J. कात्त for कान्त । (2) J. त्रिंशच्च ।
49. I. J. सङ्कभू for सङ्ख suggested by the other Mss.
50. The last plan is named इन्द्रकान्त in the Mayamata (VII 7, 21,
29), which does not seen to be a better reading. B. adds, between
lines 50 and 51, एवत्तौ सदेवस्थापन पद्विन्यास ।
51. (1) B. मेवपदं । (2) Notice the form सत्रम, which is apparently
meant for सूत्रेण ।
52. B. सूर्यं for सूत्रम् ।
53. (1) J. जलेशा, B. जलेशास्य, which is more grammatical. (2) I.
पर....म, B. पाकरम्, J. पावहृम् for क्ष्याहर suggested by the other Mss.
54. B. च for वा ।
55. (1) I. यदिनाम ।
(2) I. दपि for यापि suggested by J. and other Mss.
56. I. पत्नै for पैतु suggested by J. and other Mss.
57. (1) B. चइचाष्ट, J. चायष्ट for पैशाचाष्ट । (2) J. सूत्रेषु ।
58. (1) B. चैशपदं, I. पद । (2) J. चाग्निक्ष, B. मूपमग्नि परस्यतः ।
(3) The form साप्त is untenable; it must be either साप्त्यं or
साप्तयित्वा ।
59. B. D. omit lines 59 and 60, and have instead the following :—
राक्षसा मारुतपतिः । एवं तु निष्कलं प्रोक्तं देवतानां चतुष्टयः ॥ पीठमध्ये तु पृथिवो
चतुर्वेदचतुर्दिशि ॥ ईशे शैवजलं सम्यग्वन्हि................धनं चैव नैऋतौ ॥ एवं तदङ्गपूजार्थे
विप्रगर्भमिति स्मृतं ॥ स्तवस्यात्पूजनार्थे तु महापीठपदे मध्ये ब्राह्मखस्य चतुर्विधा ॥

28 MĀNASĀRA
The reading of B. D. is very corrupt. But the above lines supply a
clue to a very important passage left out by the other Mss. From the
contents of lines 51 to 56, the general description of the thirty-two plans
outlined by thirty-two technical names in lines 2 to 50 can be followed.
But all the Mss., except B. D., have left out the description of the
third plan called पीठ; they do not give a full description of the second
plan, called पैशाच, either. This fact may induce one to recover the
missing passage from B. D. and retain it in the text, but the passage
in B. D. is hopelessly corrupt. In place of these line the Mayamata
which is a summary of the Mānasāra reads the following....
अथ पीठ पदे नवभागयुते दिशि दिश्यथ वेदचतुष्टयकम् ।
विदुरीशपदाद्युदकं दहनं गगनं पवनं पृथिवो ह्यबहिः ॥ २४॥
60. (1) J. गृह । (2) J. पूजार्थः । (3) It is not clear whether the second
half is intended to convey the sense of जनस्य स्नपनार्थकं । See B. D.'s
reading under note 59 above.
62. (1) J. देश । (2) शादाणवः does not seem to be the name of a god;
the next word भार्यक is certainly such a name. In the next two lines
(63, 64) six such names are given; and in this line there must be two
names to make the number eight. See note under Translation.
63. A. F. विवश्वां ।
64. I. भूदनं, A. F. दरं for घरं ।
B. D. omit the next four lines, 65 to 68.
65. J. सूत्रैः ।
66. J. वशूश, A. F. वमशं ।
Between lines 68 and 69, there seem to be some line or lines miss-
ing, wherein should be described the location of भल्लन् in the plan,
उपपीठ, mention of which is made in line 70.
67. I. J. सुग्रोवकं for सुग्रोवकौ suggested by A. F.
68. A. चोषं, F. शेषं, J. घोषं च, I. षोडश ।
69. (1) I. पञ्चमन्यल्यत् । (2) A. F. शत्वा, I. श्पैशात्तु for चैशात्तु (from the
north-east).

CRITICAL NOTES : CHAPTER VII 29
70. After the description of the 5th plan, called उपपीठ, we would
naturally expect the descriptions of the 6th (उपपोठ), 7th (खण्डिल), 8th
(चण्डित), 9th (परमशायिक) plans, etc. in order. But the descriptions of
the 6th and 7th plans seem to be missing.
71. (1) I. इवमें for सर्वे suggested by J. and the other Mss. (2) A. F.
have got a lacuna for पदेषु ।
73. J. निष्फलं ।
74. It is not quite plain as to why these two plans were preferred
by the ancient architects (see note under 154).
75. (1) This line apparently should be read after line 154. See
note under 154.
(2) पदस्थितानां सर्वेषां seems to be the proper construction.
78. I. शून्य for शून, suggested by J. and the other Mss.
79. (1) J. चाष्टै, A. F. चासै । (2) A. F. मानकं for नामकम् ।
81. (1) I. युक्तमान्तं for दुत्तरान्तं, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. पश्चात्पूर्वान्तान्तिकम् for पूर्वादिपश्चिमान्तकम्, suggested by J.
and the other Mss.
82. A. F. कंठ for कण्टे ।
83. I. कण्ठे for कण्टे, suggested by J. and the other Mss.
84. (1) J. चापञ्च चापवतश्च । (2) A. F. चापत्यध्यर्धं बोध्यकातं ।
85. (1) I. इ' for अं in both the places; the suggestion of J., which
is retained in the text, is supported by later references. (2) A. F. ध्यध्यं ।
86. (1) I. भाजं च for राजं suggested by J. and supported by later
reference.
(3) I. चर्थ, A. F. ष्य for चर्घ । (4) A. F. मरा for पराः ।
87. (1) I. चर्यार्थं, A. F. पराः अध्यैर्य । (2) I. मोगिना for मोगिनः ।
88. I. अष्टमना प्रोक्त ।
89. A. F. न्युपुषा, J. पूर्वनिन्के for पूषाग्निकोशके ।
90. (1) J. मृग the other Mss. मृपक्ष, but the correct reading is पिता
who is missing, while भृश and मृग are mentioned in their proper places
(see lines 102, 105) । (2) I. दौवानिक for दौवारिक ।

30 MĀNASĀRA
91. (1) I. रागं The required reading seems to be वायु and नाग ।
which are missing from this list of deities, but are included both
under the ninth plan (lines 129, 149) and the general description (lines
10, 237); these emendations are supported by the Mayamata (VII.
36), and the Silparatna (VI. 39). (2) A. F. ध्यार्घ, I. चार्घाधं, J. चार्थ ।
92. J. चतुष्क ।
93. (1) I. जयश्ववत्सौम्ये च, J. चयन्ते तत्परे सौम्ये । (2) A. C. F. रिक्षैक । (3)
J. पूरे ।
94. (1) A. F. J. विदघश्चैक । (2) A. F. लवे for पदे ।
95. J. गेगैक, A. F. कगैक ।
96. A. F. वैवस्वत पदं मुख्य, I. पदद्युम्नास्य for पदे मुख्य, suggested by J.
97. I. पूर्वेदीनक, other Mss. पूर्वा दिनवक ।
99. I. सत्यपि, J. सत्यपी and the other Mss. समीप । (2) I.
J. तस्माद् for तस्य । (3) I. तद्वयं भृशेत् for द्वयं भृशम् ।
101. A. F. मध्यमे for पश्चिमे ।
102. A. F. J. मृत for मृश ।
103. (1) A. F. वह, J. बह्न । (2) I. J. स्थिता ।
105. (1) चासुरः ।
106. J. द्विवि पदे for पदे द्विपदे ।
107. (1) I. चिरशी for चरकी, suggested by J. and also found in the
Bṛihat-Saṁhitā, LIII, 83. (2) A. F. J. पावके ।
108. (1) I. ऋतनैः, J. भूतनेः for पूतना suggested by the Bṛihat-
Saṁhitā, LIII, 83.
(2) The repetition of बहिः and the use of बाह्ये in the same
sense should be noticed.
109. (1) A. F. leave पाप in a lacuna; J. omits कोण प्र ।
(2) The contents of the three lines, 107—109, have been
condensed in the Bṛihat-Saṁhitā, LIII, 83 in one line : चरकी विदारी
नामाथ पूतना राक्षसी चेति ।
110. A. F. शाङ्क ।
111. As in the line 107 we should read here विधिः ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER VII 31
112. (1) I. तिस for रस । (2) I. मास्यका; it is read अर्यमा in the Brihat-
Samhitā; but in lines 167, 255 of our text it is clearly चार्य (दैव) । (3) J.
दैवत्समर्यक, A. F. मार्यकरक्षितिः ।
The Codex Archetypus leaves out the next two lines, 113-114,
which have been preserved by all other Mss; their presence between
112 and 115 is necessary.
113. A. C. F. बिंब इति कथ्यते ।
114. मित्रस्यम् is another grammatically impossible form.
115. (1) I. नच, apparently for नव, in place of रस ।
116. I. विशादो, A. F. वोशादो, J. ईशादी ।
117. (1) A. F. वर्षे कंठे चाश्रित मारितं ; J. शाश्वय ।
(2) The form सर्वे must be connected with either पदे or कर्णो
(most likely with the latter), both of which are in the loc. sing. सर्व is
apparently taken as a noun and the form सर्वे is used for सर्वस्मिन् in the
loc. sing. This is really a very good illustration of the ungrammatical
style of Sanskrit used in the Vāstuśāstra.
118. I. A. F. भूतर for भूधर ।
119. A. F. पादे चौये च, J. तत्पदं for पदे सौम्ये ।
120. (1) A. F. दनंमे for पूर्वे । (2) I. J. सविन्द्रकम्; the emendation,
सवित्रकः, suggested by A. C. F., is necessitated by the fact that the deity
सवित्र is described in the line immediately following.
121. A. F. पूर्वदेशोवीयें रसामिंडु ।
122. A. F. रसा ।
125. (1) I. द्विश, J. द्यंश, A. F. गैद्रं ईशे । (2) I. मय for जय, suggested by
J. and the other Mss., and supported by later references.
126. (1) I. चन्तं च ते । (2) A. F. ब्राह्म देशे च ।
127. (1) J. इन्द्रं । (2) I. अनिः, J. मग्निं । (3) J. पदानिके ।
128. I. त्येद for त्येक ।
130. J. चस्डि, A. F. चंद्रं ।
131. J. चेश , other Mss. for सत्यक ।

32 MĀNASĀRA
The following four lines (132-135), left out by the Codex Archetypus,
appear to be necessary between lines 131 and 136. These are supplied
by J.
132. J. जयन्तैव for जयन्तस्य ।
135. J. भ्रंशश्चैक, I. भ्रंशस्यैक ।
137. (1) A. F. पूर्व । The usual form should be पूष्णः । The sun god
पूषन् is well known. (2) I. नी for ग्नि, suggested by J.
A. F. repeat this line.
138. (1) I. भुङ्गराजस्यैव यानस्य पदे चैकस्य पश्चिमे ।
(2) The form विघातस्य in this and the following line will
further illustrate the barbarous Sanskrit.
The Codex Archetypus leaves out the next three lines, 139-141,
which have been preserved by all other Mss. and are necessary here.
143. I. गर्भ for गगन, suggested by J. A. C. F.
144. (1) I. सुग्रीवं च । (2) J. adds तु before चोत्तरे ।
145. A. F. omit this line. I. leaves out the second half of this
line, three following lines (146, 147, 148) and the first half of line 149,
which it joins with line 145 as its second half.
147. A. C. F. शोषस्यैक । The usual form is शेष ; not शोष, see line
105.
148. A. C. F. शोषस्यैव, apparently for शेषस्यैव ।
149. A. C. F. पूर्वकं ।
150. (1) I. मुख, but मुख्य in line 151 ; the emendation is suggested
by J. and the other Mss. (2) J. तु for च ।
151. A. F. चोत्तरे for पूर्वके ।
152. J. सोमेशस्यतु, A. F. सोमवस्यतु ।
153. I. चमिति for चदितेः ।
154. I. चतोमि for चदितौ ।
Line 75 ( पतत्पदस्थितानां सर्वदेवानां रूपमुच्यते ) should be read bet-
ween lines 154 and 155. The points of great importance to note
are :—(i) only the 8th and 9th plans are described in detail and (ii)
the Brihat-Saṁhitā, the Mayamata and other treatises dealing with

CRITICAL NOTES : CHAPTER VII 33
the subject have described only these two sohemes. An attempt has
been made elsewhere to explain the occurrence of these two sohemes
in detail, both in the Mānasāra and the Brihat-Saṁhitā. (See the
writer's Indian Architecture, p. 162 and the note under Translation of
lines 71—75).
158. (1) I. कुण्डलं for कमण्डलुं । (2) चाष्ट for चाक्ष ।
160. I. चगरुडेन ।
161. A. F. पूर्वंकम् for रूपकम् ।
163. (1) I. शक्त for रक्त । (2) I. वस्त्रं for वक्त्रं; वक्त्र is mentioned in
the next line.
164. A. B. मण्डु for करण्ड ।
166. A. F. चतुर्मयं for च त्वभयं ।
167. A. F. ध्याश्च for ध्यात्वा ।
168. (1) A. B. F. चपरेषां for परे पाशाङ्ग् । (2) I. श्रुतौ for धृतौ ।
169. A. B. F. चार्ये, I. J. चास्पदं for चार्यवत् ।
171. (1) A. B. F. पाशकरे । (2) The peculiarity of पद्मपाशापरं
should be noticed; the sense is, however, clear: in one hand is a lotus
and in the other a net.
173. A. B. विभुजं, F. द्विविधं ।
175. I. शाङ्क for चाङ्क ।
176. As in line 118 we should read here चापवत्स्यं ; see also line
119 above.
177. (1) A. B. F. सबिंदु । (2) युक् for वत् । (3) According to line
120 above, we should read सवित्र in place of समिन्द्र ।
179. A. B. सार्पाींन्द् ।
180. A. B. F. सेंदु for चेन्द्र ।
181. It seems necessary to read रूप for रौप्य ।
186. A. B. F. वृषारूढां all other Mss. प्रभारूपों ।
190. (1) I. ईशमुक्तिविधिं for ईशमूर्तिमिति, suggested by the other
Mss.
(2) In the previous list of gods (see lines 111-154) शोष्यत is
not mentioned; as the name of a deity it sounds very unfamiliar. In
3

34 MĀNASĀRA
lines 127, 130 we see चादित्य comes between the names ईश and कृशानु ।
Here चादित्य obviously stands for च शीप्यतम् which appears to be a
confused reading for शचीपतिम् implying usually इन्द्र but here चादित्य ।
191. (1) F. omits the passage from the second half of this lineto
the first half of line 196.
(2) A. B. तथा for रथ ।
194. Between 194 and 195 there seems a line missing, which is to
contain the name of a deity ; compare note (2) under 190 above.
200. I. याच for यक्ष्याच, suggested by A. B.
201. (1) For the four lines, 201-204, A. B. F. have only one line :
सर्वाभरणसंयुक्तं रक्तवस्त्रोत्तरीयकम् ।
(2) The second half of this line, which is missing from
all Mss., may be the passage within sqare bractats as suggested by
lines 160, 165, 175, 181, 185, 187, 192, 197, etc.
202. I. J. नि···ति for निष्क्रं ति, found in the margin but put under
interrogation. Compare note (2) under 201.
203. (1) सव्य is apparently used to imply right, which is, how-
ever, not usual.
(2) वरद is usually a pose of the hand ; but here it is used as
a प्रहरण or weapon.
206. (1) A. B. F. परं न्यास इसेवतो for the first pāda. (2) I. J. भेरण्या
or मकरारूढभरण्ण ।
210. I. देव महारूपं for देवं मृगारूढं, suggested by the other Mss.
213. A. B. F. धारिणीं ।
214. J. चन्द्रिकां च ।
216. J. युक्तमेवं । A. B. F. leave the second half in a lacuna.
A. B. F. omit the lines 217-219.
217. महान्त is a confused reading obviously for जयन्त who comes
between पर्जन्य and महेन्द्र (see lines 132, 133, etc.).
220. (1) I. J. प्रबधार other Mss. पवधारैः । (2) The dual in the
first half line may be explained by taking हस्तौ as understood. But in
the second half line it would be better to read वस्त्रोत्तरीयकम् ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER VII 35
221. A. B. F. भृशं च ।
222. (1) A. B. F. नोलवर्षांत । (2) J. तक्षकं for यन्तरिक्षं ।
225. I. वस्त्रं for वयं, suggested by J. and the other Mss.
227. I. J. इभ्युद्धतौ, A. B. F. चमुद्धत for समुद्धतौ । The correct
reading and of the first pada appears, on the analogy of line 223, to be
गदां शूलं च शक्तिं च ।
229. A. B. F. वल्यकं for गन्धर्वे ।
230. (1) I. भूप, J. सूप, A. B. वृष for भृश ।
(2) The Codex Archetypus leaves out the last word in a lacuna
231. (1) A. F. दारिं, J. दैवारौं । (2) B. पर्जन्यं for सुग्रीवं ।
Between lines 231 and 232, I. repeats the first half of line 230.
232. (1) A. F. पुष्यनरा । (2) B. दंत धृतं वृ । (3) A. B. F. पाशौ धृतं ।
234. J. शेष; B. omits शेषस्य ।
235. (1) I. गौरै for रोगं, suggested by J. and the other Mss.
(2) B. पंचशरोपनं for कृशरूपं ।
A. F. omit the second half of this line.
237. I. J. नननाह, A. F. च ननाद, B. सन नाग for भुजङ्गाननं नागस्य ।
238. B. पाशांकुशधरौ हस्तौ for the first pāda.
A. C. F. J. omit the three lines, 239—241.
239. B. भुजमुख्य ।
241. B. धरौ for दूतौ ।
242. A. F. वयं च शेषं for महाटं मेषवक्त्रं च । This शेष should be read
in place of जय in the second pada, on the analogy of lines 233, 230
228, 224 etc.
244. I. J. केटक ।
246. (1) B. प्रतिरे, I. इतितो, J. उदितं । (2) J. वस्त्रं for वयं ।
247. B. पद्मेमराक्, J. पद्मेन्द्रान्, A. F. पद्मेनरात् ।
248. (1) J. चरक । (2) A. F. वेदरी, I. वदारो । (3) A. B. F. वशेगा ।
249. (1) B. पूतनू । (2) I. निर्लि for नीला ।
251. (1) I. वशँश for वक्ष । (2) J. बिललोचनौ, B. वलि, A. C. F. ऋषि ।
252. (1) I. कोश for केश । (2) J. विकरणे । (3) A. C. F. पैशा, B. शौचति
for वैशादिक । (4) A. C. F. दिक, B. दिव ।

36 MĀNASĀRA
253. (1) A. C. F. द्वेत, B. दोत; the expression उध्वेत्त or उद्धेत or उद्वेात
is not found in dictionaries.
(2) The ungrammatical form दैवतान् should be noticed.
254. B. omits this line. G. कान वा, A. F. कस्प च for काय च।
255. (1) I. तूर्य for चायें, suggested by J. and other Mss.
(2) I. प्रादर्श for प्रागुदङ्गु; the emendation is suggested by J
(3) I. पितु for विदुः।
257. J. omits this line.
258. B. प्रसादितं। It should be noticed that सव्यहस्त is already
mentioned in line 256.
260. I. विवस्वतो।
261. A. F. भूतस्य।
263. B. वर्खे, I. J. वर्म for मर्म suggested by A. F. The contents
of this line are apparently expressed in the following two lines of the
Mayamata (VII. 49, 54) :
षड्वंशमेकद्वयं चतुर्मर्म चतुःशिरम्।
वस्तुमध्ये तु मर्माणि ब्रह्मा हृदयमुच्यते।
265. A. B. F. J. कुटिलाकृतिः।
267. A. F. वोढयेत्, B. सिद्धयेत् for पोडयेत्।
268. I. कर्तुरामे, A. F. J. कर्तुराहे for कर्ता चैव, suggested by B.
269. I. तस्माशिल्पिभिः।
271. (1) A. F. मनोत्, B. महाराजान्, I. मनान्; the correct reading is
apparently यमरान्। (2) A. B. F. भुक्ति।
Colophon :- B. षष्टमोऽध्यायः।

MĀNASĀRA 37
CHAPTER VIII

1. I. शास्त्रेण क्षिष्यते, the emendation follows J. and the other
   Mss. ; संक्षेपतः would perhaps be still better.
2. I. देवानां वद विन्यसे for देवानां पदं विन्यसेत्, suggested by J. A. B.
3. (1) I. पत्र for पद, suggested by J. (2) I. माधि, B. शाधि for शाधि।
4. A. B. F. J. ब्रह्मादीनां च देवानां ।
5. I. बुद्धः स्यात्पूर्ववच्चोत्तरेऽपिच for बह्वर्थं रात्रौ द्रव्यान् समाहरेत ।
   I. reads lines 8-32 of this chapter VIII between lines 287-312
   of chapter IX, and lines 287-312 of chapter IX between lines 7-33 of
   chapter VIII.
6. (1) I. दिव्यान्विशौ for द्रव्यानेकौ। (2) I. J. कन्यका, the emendation
   follows A. C. F.
7. A. B. स्वर्खादिभिर् ।
8. (1) I. द्रव्यंहि, the emendation is suggested by A. B. F. J. (2) I.
   सर्भ for सव्य ।
9. I. बलिन् ।
10. A. C. F. नामैश्च ।
11. J. विशेषाष्यं, A. C. F. विशेषाख्यं ।
12. (1) B. सूप for धूप । (2) J. दोपं, A. F. मध्यं for दुग्धं । (3) I. चान्यं for
    मध्वाज्यं, suggested by the other Mss. (4) B. A. J. सोदनम् ।
13. (1) I. J. ब्राह्मणे । (2) A. B. F. J. लायज्ञा ।
14. (1) The reading भार्यया in the Codex Architypus is apparently
    due to the copyist's negligence. (2) I. A. F. पक्षं for भक्ष्यं, suggested by J.
    and B. (3) J. तिलमाषान्न ।
15. J. पुर्वादि पत्रके, A. F. दि''''कमे, B. च मिश्रके, in the margin of the
    Codex Architypus, the reading मित्रके, (for मित्राय ), is inserted and this
    is therequired reading here.
16. J. सपुष्पं ।
17. J. महौ for बलिं ।

38 MĀNSĀRA
27. (1) J. has a lacuna in place of गन्धैौ । (2) J. B. भास्करे । (3) J.
सत्य का । A. B. F. omit this half line except the expression मधुरमेव च ।
28. (1) B. J. मृशस्यैा, A. प्रशस्ते। it should be मृश,, because मृश is
mentioned in lne 35. (2) B. शतभो for ततोबलिम्‌ ।
29. (1) A. B. F. पूखै for चूर्खै । (2) I. माहा for माषा । (3) A. F. दृश्या
ज्या, B. दुग्धं स्यात्, J. मध्वाज्या''''स्यातु for the second pāda. (4) सागर is
apparently a corrupt reading for तगर (see Mayamata VIII-6).
30. (1) I. शुद्धाक्षरं तयो वन्दे परमानन्द; the emendation is suggested
by the other Mss. (2) A. F. पुण्डके ।
31. (1) A. F. विद्ये, B. विद्यमे, J. वियते । (2) J. has a lacuna in place
of the second pāda. (3) A. B. F. राक्षसस्य तु, the other Mss. रक्षसस्यं तु ।
32. (1) A. सामान्यं, B. सैामान्नं, F. सामान्यं, J. ∙∙∙न्तु । (2) A. B. F. J.
कृसरं for चान्तकरस्य ।
33. For this line the Codex Architypus has the following—
देवगन्धर्वस्य बलं भवेत्; the emendation follows the other Mss.; A. B.
F. भवेत् for क्षिपेत् ।
34. (1) B. वारंमुखं for पारावाररूप । (2) मिष्यते ।
35. (1) मुद्रगोदनं । (2) I. मूस, J. मूष for मृश ।
36. A. F. कंडेा, B. जंवा for पिण्डो ।
37. I. J. सुग्रीवा मोदन ।
38. (1) B. पुष्पुकैश्च । (2) I. पायसाध्यं, J. पायसाद्यं ।
B. पायसंजे तु वारुणो, the emendation is suggested by A. F.
39. A. B. F. J. शेष्यस्य, B. पुष्टैश्च । The more appropriate form
is शेष, see VII. 147, 148, etc.
40. (1) A. B. F. J. शुक्ल for शुष्क । (2) I. हानिद्रोदन्त, B. दृष्ट्योदन, the
emendation follows A. F. J.
41. (1) A. F. I. J. नागैश्चैव, the emendation follows the other
Mss. (2) I. चूर्खाभि, B. पूखैं विमृख्यकैः, the emendation is suggested by J.
42. (1) गुलोदधि''''लाटे, the emendation is suggested by J.
(2) J. शकावरः, B. रशाघरा, A. F. शशावरः for शलाघराः; this is
another obscure expression. Apparently it should be the name of a deity

(? शशवत्) but the order of deities given under chapter VII, 150-152,
does not include any deity between भल्लाट and मृग।
43. (1) B. मृगस्य। (2) A. B. C. F. J. दैववन्द्यात्।
(3) देवान्तर apparantly refers to those deities included between
मृग and उदित (see chapter VII. 152-154).
44. (1) F. पद्मं, B. पक्कं for पुष्पं। (2) I. J. पदं, the other M s. फलं,
suggested by A. F.
45. (1) A. B. F. दध्योदनं चैवमाज्यं। (2) B. तथा for भवेत्। (3) J. मत्स्यैः,
A. B. F. सेव्यं।
46. (1) J. सविन्द्रोलकधान्य, B. सपिंदलं च धान्यं च, A. F. सर्पिन्दोलयधान्यं
च स इंद्रेभ्य सतोयकं। (2) J. न्द्रेभ्य क, B. गेदकोदकं the other Mss. न्द्रर्ततोयकम्।
47. (1) B. वृन्देन्द्रं, A. F. J. बलिन्द्रे। (2) A. F. J. अश्मे, B. हस्ते for फल।
48. I. मापं for मांसं, suggested by J. and the other Mss.
49. I. गुलोमकसा for कुमुदं मुद्रो, suggested by J. and the other
Mss.
50. (1) J. माप, B. म पपवद्। (2) J. मिदं for बलिं। (3) B. नवधा
for नपदा।
51. (1) I. शंशञ्च, B. शुष्कस्य मांसस्य; on the margin of the Codex
Architypus are put under interrogation अजशावस्य and छागमांस। (2) A. F.
शव, B. शल for मृग।
52. (1) I. वाप for पाप। (2) A. B. F. J. स्यति for स्मृतम्।
53. (1) J. भूतं for पूतनायै, and पष्ठ व for पिष्टं वि। (2) I. कफ for लव।
54. (1) I. वर for चर, the ungrammatical form चरगिये for चरक्यै
should be noticed. (2) I. मृत्सा for मुद्रसा।
55. (1) A. C. F. गंच, J. गम्य for घ्राम्पयेत्।
(2) I. रक्षि, J. वृक्षरक्ष for रक्षणार्थकम्।
57. I. क्षितस्सदा, J. leaves out सदा।
58. (1) I. सु for स्य, suggested by J. and the other Mss. (2) A. F.
शुक्नसन्ना for सुप्रसन्न।
59. B. उजलदेवता, J. दैवतानि for अन्याश्च देवताः!
60. A. F. तपस्तीयं, B. स्वपतिस्तु।
61. (1) B. तदसुरानं। (2) I. भूतोपेत।