भूमिका [ व
शिल्पशास्त्रेभ्योऽन्यत्रापि शिल्पानां किञ्चिद्विवेचनं दृश्यत एव । तथा ह्यृगथर्वादिग्वेदेषु
ऐतरेयादिब्राह्मणेषु बौधायनापस्तम्बादीनां सूत्रेषु (१), नानाविधेषु बौद्धशास्त्रेषु (२), तथा
मत्स्याग्निगरुडस्कन्धवायुभविष्यनारदीयादिषु पुराणेषु (३), बृहत्संहितायाम् (४) कौटिली-
येऽर्थशास्त्रे (५), शुक्राचार्यस्य नीतिशास्त्रे (६), सूर्यसिद्धान्त-सिद्धान्तशिरोमणि-लीलावती-
प्रभृतिषु ज्योतिःशास्त्रेषु (७), विविधकाव्यनाटकैतिहासेषु (८), तथा यास्कीये निरुक्ते (६),
(१) ऋग्वेदः- ३।५३।६ ; ४।४८।६ ; ८।१०।१ ; ७।८२।६ ; १।११२।७ ; २।४१।५ ; ५।६२।६ ; ७।८८।५ ;
अथर्ववेदः ७।८३।१ ; १०।६।४ ; ३।१२ ; ८।५ ; ८।३।५।५ तैत्तिरीयसंहिता-५।४।११ ऐतरेय-
ब्राह्मणम् -८।२१। सूत्राणां प्रमाणानि मदीयभारतीयशिल्पशास्त्रे सप्तमपृष्ठे द्रष्टव्यानि ।
(२) विमानवत्थु (टीका) - पृ० ८२ । दीघनिकाय - १८।३६ । जातक १।१८६ ; ६।२६८ ।
चुल्लवग्ग - ६।१७।१ ; ४।८ ; ३।७।१० ; ४।१० ; २।३ ; ३।५ ; १४ १ ; ४।१० ; ३।१० ; ३।८ ; २।२ ; ३।३ ;
३।८ ; ११।६ ; १३।२ ; १४।१ ; ८।१ ; २।४ ; २।६ ; ५।१५।६ ; १०।२ । महासुदस्सनसुत्त - १।६० ; १।५८।
विनय - ४।३०८ ; २।६७ ; ४।४७ पृ० । महावग्ग-५।३०।४ ; ३।५।६ ; ६।५।८ ; १।२५।१८ ; ५।१०।६ ; ५।१०।२ ।
(३) मत्स्यपु० - अ० २५२, २५५, २५७, २५८, २५६, २६२, २६३, २६८, २७०। अग्निपु० - अ०
१०६, ४२, १०४, ५१, ४८, ४३, ४४, ६२, ५० ५१, ५३, ५४, ५५। गरुडपु० - अ० ४७ ४५, ४८ ।
स्कन्दपु०- माहेश्वरखण्ड, द्वितीय, अ० २५ । वैष्णवखण्ड, द्वितीय अ० २५ । माहेश्वरखण्ड प्रथम,
अ० २४ । वायुपु०- खण्ड १, अ० ३८ । भविष्यपु० - मध्यमपर्व, अ० १२ । ब्राह्म६६, अ० १३०, १३१,
१३२ । नारदीयपु० खण्ड १, अ० १३ । लिङ्गपु०- खण्ड २, अ० ४६ ।
(४) बृहत्संहिता प० ५३, ५६ ५७, ५८, ५८।
(५) कौ० अर्थशा०-प्रकरण २२, २३, २४, २५, ६५, ६६ ।
(६) शुक्रनीति० ४।४ ; ४।६ ।
(७) सूर्यसिद्धान्त ३।१४ । सिद्धान्तशिरोमणिः- गणिताध्ययने प० ७ श्लो० ३६ ४८ । लीलावती-
खण्ड २, अंश ४, अ० २ । गर्गसंहिता-(हस्तलिखिता ट्रिनिटीकालेज-कैम्ब्रिज) पृ० ६७-६८ ।
लघुशिल्पज्योतिःसारः- श्लो० ३-५ ।
(८) मेघदूतम् - २।१ । विक्रमोर्वशीयम् - अङ्क ३ । उत्तररामचरितम्-अङ्क ३, चत्वारिंशत्तमपद्य-
स्योपरितनो गद्यसन्दर्भः । मृच्छकटिकम् - १।१७ ; २।८२ ; ४।१२८ ; ६ २०८ ; ६।२१२, ३८, ५२ ; ८।२८२
३८३ ; ८।३४० ३४८-३५१ ; २।८८, १२६, १०१ ११७, १०७-८ ; ६।२०४ २११ ; ५।१७७ ; ६।२१६ ;
८।२८८ २८९, ३०२, ३०५, ३०७, ३२०, ६० । राजतरङ्गिणी-१।१०३, १७० ; ३।३८०, ३८१ ; ४।२००,
२०४ ; ५।८३, ९४, ९८, १४०-१४४, १४६, १४७ १६८, १६६, २०० ; ३।८, ११, १२, १४, ३५५, ३८०,
४६१, ४७६ ; ४७८, १८४, १८८, २१५, २१६, २६२, ५०७ ; ६।१७१, १७५, ३०३ ; ७।६८६, १२३६ ;
८।२४६, २४८, २४०२, २४१०, २४१७, २४३१, २४३३, २५५६ २७०६, ३३५२, ३३५३ । हर्षचरितम्-
पृ० २१५-२१६, १७६ ( मुम्बईसंस्करणम् ) । चिन्तामणिविनायकवैद्यकृतमध्ययुगीनभारतवर्षेतिहासस्य
पृ० १०३, १२७, १५२, १५५ द्रष्टव्यानि ।
(९) राजेन्द्रलालमित्रस्य इण्डोआरियन्स, खण्ड १, पृ० २५-२६ । निरुक्त- (१।१३) । निघण्टु-
(३।४) ।
( ११ )

क ] भूमिका
अमरकोषे (१), पाणिनीये व्याकरणे (२), तथा च कारणाकामिकसुभेदांशुमदाद्यागम-
शास्त्रेषु (३), ए' सर्वत्रैव संस्कृतवाङ्मये स्थापत्यभास्करीयादिशिल्पानां न्यूनाधिकं वर्णनमुप-
लभ्यते । एषु पौराणिकागमिकानि च विमृष्टानि विवरणानि प्रायेण मानसारमूलका-
न्येवेत्यपि प्रबन्धान्तरे मया दर्शितम् (४) ।
तत्र खलु विद्रुवियासनामधेयः प्राचीनॊ रोमकशिल्पग्रन्थो लातीनेतालीय-स्पेनीय-
फरांस-जर्माणाऽऽङ्ग्लादिभाषास्वनूदितः परःशतसंस्करणगतः । मानसारवदत्रापि ग्रन्थे सप्तति-
मितानि प्रकरणानि । अत्राऽऽद्येषु पञ्चाशन्मितेष्वध्यायेषु स्थापत्यशिल्पान्येव वर्णितानि ।
अवशिष्टेषु यन्त्रादिनिर्माणविधिरुपवर्णितः । मानसारं स्वेतेषु भास्करीयशिल्पवर्णनमेवास्ति ।
आद्यानामध्यायानां प्रस्तुतविषयक्रमवर्णनविन्यासादावुभयोर्ग्रन्थयोरसंदिग्धं सादृश्यं पबन्धा-
न्तरेऽस्माभिः प्रदर्शितम् (५), नामसंज्ञाविषयेऽप्यनयोरद्भुतं सादृश्यं प्रतीयते ।
विद्रुवियास इति कस्यचिद् वास्तुशिल्पिन एव नाम । अस्य शिल्पग्रन्थस्य प्रकृत-
संज्ञाप्यासिन्न वेत्यपि न ज्ञायते । आसीच्चेत्सेदानीं लुप्तैव । मानसारमिति नामापि
त्वव्यक्तमस्पष्टं संदिग्धमनेकार्थम् । एतदेवाधुना समासेनालोच्यते ।
मानानां स्थापत्यशिल्पानां भास्करीयशिल्पानां च सारो मूलं संकलनं वा यत्र शास्त्रेऽस्ति
तन्मानसारमिति ग्रन्थविशेषस्य संज्ञा संभाव्यते । ग्रन्थान्तराणामपीदृश्यः सारान्ताः संज्ञा
दृश्यन्ते, यथा वेदान्तसारः, न्यायसारः, ज्योतिःसारः, आचारसारः, लघुशिल्पजोतिःसार
इत्यादयः । प्रस्तुते ग्रन्थे मानसारशब्दस्य द्विविधो व्यवहारः, ग्रन्थकृत्संज्ञारूपेण ग्रन्थसंज्ञारूपेण
चेति । ग्रन्थकारपरत्वेऽपि कचिद् व्यक्तिविशेषस्य संज्ञात्वेनान्यत्र तु शिल्पाचार्याणामृषीणां
संज्ञात्वेनेति । यथा—"कृतमिति अखिलमुक्तं मानसारपुराणैः ।
पितामहेन्द्रप्रमुखैः समस्तैर्देवैरिदं शास्त्रवरं पुरोदितम् ।
तस्मात्समुद्धृत्य हि मानसारं शास्त्रं कृतं लोकहितार्थमेतत् ॥”
( अ० ७० । पं० ११४–११८ पृ० ४१८ )
(१) अमरकोषः—२।२।१–२० द्र० ।
(२) पाणिनीय०—इण्डोआरियन्स ख० १, पृ० १९ ।
(३) कारणागम—ख० १, पटल ३–१४, १६, १८, २०, ४२, ५६, ५९–६२, ६६, ८८, १३६ ।
ख० २, प० ४–२०, ९८ । कामिकागम—प० ११– ३८, ४२–७२, ७४, ७५ । सुप्रभेदागम—प० २२–
४० । अंशुमदागम—प० २८ । वैखानसागम—प० २२, २३ ।
(४) भारतीयशिल्पशास्त्रम्—पृ० १११–१३३ ।
(५) भारतीयशिल्पशास्त्रम्, पृ० १३४–१५९ ।
( १२ )

अत्र मानसारपुराख्यैरित्यनेन शिल्पाचार्यसम्प्रदायसूचनम्, मानसारं शास्त्रमित्यनेन च
ग्रन्थसंज्ञाभिधानम् । एवमन्यत्रापि, यथा—"मानसार-ऋषीणां कृतं शास्त्रं मानसारमुनि-
नामकमासीत् ।” (१।३६ पृ० २) “मानानां सारं संगृह्य शास्त्र संक्षेपतः क्रमात्” (२३।२
पृ० १६६) । अत्रापि ग्रन्थसंज्ञैव सूच्यते । "मानसारो बहुः श्रुतः” (७०।११ पृ० ४०८)—
अस्माच्छिल्पाचार्यसम्प्रदायस्यैव द्योतनं सम्भवति । “सकलमुनिवरैर्मानसारादिमुख्यैः”
(६६।२१६ पृ० ३२१)—अस्मात्तु कस्यचिच्छिल्पाचार्यस्य न तु सम्प्रदायस्य प्रतीतिर्जायते ।
एतावन्त एवास्मिन् मानसारनाम्नि ग्रन्थे मानसार-शब्दस्य प्रयोगा दृश्यन्ते । एभ्योऽस्य
शब्दस्य सम्पूर्णार्थोपलब्धिर्नैव सञ्जायते ।
शिलालेखद्वये (१), मानसर्पः नतु मानसारः इति कस्यचिच्छिल्पिनः संज्ञा समुपलभ्यते ।
अग्निपुराणेऽपीदृशः सन्देहमूलको मानसारस्योल्लेखो दृश्यते—"तदूर्ध्वं तु भवेद् वेदी सकण्ठा
मनसारकम्” (२)—इति । अत्र 'मलसारकम्' 'मानसारकम्' चेति पाठद्वयं सम्भाव्यते ।
ख्रिष्टसप्तमशताब्दीयाचार्यदण्डिविरचिते दशकुमारचरिते प्रधानकुमारपितुः राजहंसस्य
प्रतिद्वन्द्वी मालववास्तव्यः कोऽपि मानसाराख्यो राजा पौनःपुन्येन श्रूयते (३), यथा—
“मगधनाथो मालवेश्वरं प्रत्यग्रसंग्रामघस्मरं समुत्कटमानसारं मानसारं प्रति......
संग्रामाभिलाषेण रोषेण महताविष्टो निर्ययौ ।” इति । “राजहंसो मुनिमभाषत, भगवन्
मानसारः प्रबलेन दैवबलेन मां निर्जित्य मद्भाग्यं राज्यमनुभवति ।” इति । "अवन्तिसुन्दरी
नाम मानसारनन्दिनी......नगरोपान्तरम्योद्याने विहारोत्कण्ठया मनोभवमर्चयन्ती रेमे ।”
इति च ।
सन्दर्भत्रयेऽप्यत्र मानसार इति राज्ञ एव नाम न तु कस्यचिच्छिल्पिन ऋषेर्वेति ध्रुवम् ।
ग्रन्थकृदाश्रयदातृराज्ञानाम्नापि कदाचिद् ग्रन्थाभिधानं विधीयते—यथा गुप्तवंश्यस्कन्दगुप्त-
नाम्नैव स्कन्दपुराणस्य समाख्यासीदिति केचिन्मन्यन्ते । हर्षचरितं तु हर्षनृपनाम्नैवेति च ।
अत्र खलु मानसारग्रन्थे मालवाधिपाभिधयास्य ग्रन्थस्य नामकरणं न कैरपि युक्त्यादिप्रका-
रैनिर्धारितम् । परं तु षष्ठशताब्दीयवृहत्संहिताया मानसारं प्राचीनतरं पञ्चमशताब्दीय-
मत्स्यपुराणस्य समसामयिकं चेति मयान्यत्र प्रदर्शितम् (४) ।
(१) एपिग्राफी-प्रोग्रेस-रिपोर्ट- १९०१- सं० १०७, २०६-पृ० १३०, टि० ५ ; पृ० १३०, टि० ५ ;
पृ० १७५।१७६, टि० १ ।
२) अग्निपुराणम् —अ० ४२ श्लो० ११७ ।
(३) मोरेश्वररामचन्द्रकालेकृतसंस्करणम्-१९१७-पृ० ४, ९ ; ४३ ।
(४) अस्मत्कृतभारतीयशिल्पशास्त्रम्-अ० ५-पृ० १६१, १७१, १८७, १८८
( १३ )

छ ] भूमिका
अपि च सन्त्यत्र कारणान्तराणि मानसारस्य पञ्चमशताब्दीयत्वसम्भावनायाम् ।
तत्रेदमन्यतमम्—मानसारं गुप्तविशमिति पदं सप्तविंशार्थे प्रयुक्तम्, अतोऽत्र गुप्त-शब्दः
सप्तसंख्यावाचक एवेति । तत्र गुप्तवंशे सप्तैव भूपाः प्रधाना आसन्, अतः स्कन्दगुप्तपर्यन्त-
सप्तभूपान्तं गुप्तसाम्राज्यमिति । अयमभिप्रायो मानसारप्रणयनकाले सप्त गुप्तनृपा एवं
सुप्रसिद्धा अभूवन् यद् गुप्त इति पदं सप्तपर्यायतयैव परिणतमिति ।
ख्रिष्टप्रथमशताब्दीयेन विद्रुवियासनाम्ना ग्रन्थेन सह मानसारस्य विलक्षणं सादृश्यमत्र
स्मार्यम् । सादृश्यस्यास्य द्वावंशौ सम्भाव्येते, रोमकसिद्धान्तवद् भारतीयमानसारमपि
विद्रुवियासमूलकम् अथवा मानसारमेवावलम्ब्य विद्रुवियासग्रन्थः प्रणीत इति । किं
चैतावुभावपि कस्माच्चित्तृतीयास्मादनिर्दिष्टाद् ग्रन्थात् परम्परागतादाम्नायवचनात् संप्रदायाद्वा
विनिर्गतावित्येतदपि सम्भावयितुं शक्यते ।
कदा केन मानसारं विरचितं केन ग्रन्थेन सहास्य कीदृशः सम्बन्धोऽस्तीत्याद्यनुसन्धित्सा
न तावत् फलवती भविष्यति यावद् ग्रन्थकृतोऽनन्यत्वं न निर्धार्यते । मानसारः क आसीत् ।
किमेष कश्चिदृषिः शिल्पी नरपतिर्वा । केऽस्य पूर्वपुरुषाः कश्चास्य मातामहवंशः । कस्मिन्
देशे काले चासौ प्रादुर्भूवः । आहोखिन्मानसार इति ग्रन्थस्यैव संज्ञा न तु व्यक्तिविशेषस्य ।
पक्षेऽस्मिन् किमुपज्ञमस्य रचयितृत्वम्, कथं वा ग्रन्थकारपरिचयः सर्वथैव विलुप्तः ।
मीमांसास्थानं खल्वे तद्वर्ततेऽधुना विशेषज्ञेषाम् ।
इत्यावेदयति
श्रीप्रसन्नकुमाराचार्यः ।
( १४ )

मानसारम्

संग्रहः

उत्पत्तिरक्षणलयान् जगतां प्रकुर्वन् भूवारिवह्निमरुतो गगनं च सूते ।
नानासुरेश्वरकिरीटविलोलमालाभृङ्गावलीढचरणाम्बुरुहं नमामि ॥ १ ॥
गङ्गाशिरःकमलभूकमलेक्षणेन्द्रागीर्वाणनारदमुखैरखिलैर्मुनीन्द्रैः ।
प्रोक्तं समस्ततरवस्त्वपि वास्तुशास्त्रं तन्मानसार-ऋषिणापि हि लभ्यते स्म ॥ २ ॥ 4
मानोपकणं चादौ शिल्प[ल्पि]लक्षणपूर्वकम् ।
अथ वास्तुप्रकरणं भूपरीक्षाविधिं तथा ॥ ३ ॥
भूसंग्रहस्ततः प्रोक्तं शङ्कुस्थापनलक्षणम् ।
देवादीनां स्थापनाय पदविन्यास लक्षणम् ॥ ४ ॥ 8
बलिकर्मविधिं चैव ग्रामादीनां च लक्षणम् ।
नगरीलक्षणं चैव भूमिलम्बविधानकम् ॥ ५ ॥
गर्भन्यासविधिं चैव चोपपीठस्य लक्षणम् ।
अधिष्ठानविधिं चैव पादमानस्य लक्षणम् ॥ ६ ॥ 12
प्रस्तरस्य विधिं चैव सन्धिकर्मस्य(शो) लक्षणम् ।
विमानलक्षणं चैवमेकभूम्याश्च लक्षणम् ॥ ७ ॥
द्वितलस्य विधिं चैव त्रितलस्य विधानकम्
चतुस्तलविधिं चैव पञ्चभूम्याश्च लक्षणम् ॥ ८ ॥ 16
षट्सप्ततलं चैवमष्टभूनवभूमिकम् ।
दशभूमिविधानं च रुद्रभूमिविधानकम् ॥ ६ ॥
तलं द्वादशकं चैव प्राकाराणां च लक्षणम् ।
परिवारलक्षणं चैव(च) गोपुराणां च लक्षणम् ॥ १० ॥ 20

मानसार [अध्यायः
मण्डपस्य विधानं च शालानां चैव लक्षणम् ।
विन्यासश्च गृहस्याथ गृहप्रवेशलक्षणम् ॥ ११ ॥
द्वारस्थानविधिं चैव द्वारमानस्य लक्षणम् ।
राजहर्म्यविधिं चैव राज्याङ्गस्य तु लक्षणम् ॥ १२ ॥ 24
भूपतिलक्षणं चैव यानादिरथलक्षणम् ।
शयनस्य लक्षणं चैव सिंहासनस्य लक्षणम् ॥ १३ ॥
तोरणं(णस्य) मध्यरङ्गस्य कल्पवृक्षस्य लक्षणम् ।
अभिषेकलक्षणं चैव सर्वभूषणलक्षणम् ॥ १४ ॥ 28
ब्रह्मादीनां त्रिमूर्तेश्च लक्षणं लिङ्गलक्षणम् ।
पीठस्य लक्षणं चैव शक्तीनां लक्षणं तथा ॥ १५ ॥
बौद्धस्य जैनिकानां च लक्षणं मुनिलक्षणम् ।
यक्षाविद्याधरादीनां लक्षणं भक्तलक्षणम् ॥ १६ ॥ 32
ब्रह्मादीनां च देवानां तत्तद्वाहनलक्षणम् ।
[लक्षणं प्रतिमानां चोत्तमदशतालस्य च ॥ १७ ॥
स्त्रीमानाय मध्यमस्य दशतालस्य लक्षणम् ।
प्रलम्बलक्षणं चैव मधूच्छिष्टविधानकम् ॥ १८ ॥ 36
तथा च लक्ष्यते सर्वमङ्गदोषविधानकम् ।]
नयनोन्मीलनं चैव लक्षणं वक्ष्यते क्रमात् ॥ १६ [१९] ॥
मानसार-ऋषि(षीणां) कृत(तं) शास्त्रं मानसारमुनिनामकमासीत् ।
तच्च शिल्पिवरदेशिकमुख्यैः स्वीकृतं सकललक्षणपूर्व[क]म् ॥ २० ॥ 40
इति मानमारे [मानसारे] वास्तुशास्त्रे संग्रहो नाम प्रथमोऽध्यायः ।

मानोपकरणविधानम् ३
शिल्पिलक्षणपूर्वकं मानोपकरणविधानम्
शिल्पिनां लक्षणं वक्ष्ये मानोपकरण(णं) क्रमात् ।
परःशिवसकाशाद्धि ब्रह्मा इ(चे)न्द्रोऽपि लोककृत् ॥ १ ॥
स महाविश्वकर्मेति ई(स्वी)श्वरेणैव कीर्तितः ।
स एवार्थं विश्वकर्मा ब्रह्माण्डं सृजते मुहुः ॥ २ ॥ 4
विश्वकर्मा चतुर्वर्ण्यं(र्वक्त्रं) जाति(तो) ब्रह्मादिवर्ण्य(वक्त्र)वत् ।
पूर्वोक्तवर्ण्यं(पूर्ववक्त्रादीनि) चत्वारि नामं(मानि) वक्ष्ये पृथक् पृथक् ॥ ३ ॥
विश्वभूरिति नामैतत्पूर्ववक्त्रं प्रकीर्तितम् ।
दक्षिणे विश्वविद्वक्त्रं विश्वस्त(स्य)श्च तथोत्तरे ॥ ४ ॥ 8
पश्चिमे विश्वस्रष्ट्राख्यं वक्त्रमेवं चतुर्विधम् ।
एतेभ्यः प्रथमो जातो विश्वकर्मा चतुष्टयः ॥ ५ ॥
पूर्वानने विश्वकर्मा जायते दक्षिणे मयः ।
उत्तरस्य मुखे त्वष्टा पश्चिमे तु मनुः स्मृतः ॥ ६ ॥ 12
उपयेमे विश्वकर्मा इ(त्वि)न्द्रस्य तनयां तदा ।
मयः सुरेन्द्रतनयामुपयेमे क्रमात्ततः ॥ ७ ॥
त्वष्टा वैश्रवणसुतामुपयेमे त्वनन्तरम् ।
मनुर्नलस्य तनयामुपयेमे तु तुर्यकम्(कः) ॥ ८ ॥ 16
विश्वकर्माख्यनाम्नोस्य(इस्यस्य) पुत्रः स्थपतिरुच्यते ।
मयस्य तनयः सूत्रग्राहीति परिकीर्तितः ॥ ९ ॥
त्वष्टुर्देव-ऋषेः पुत्रो वर्धकी(किरि)ति प्रकथ्यते ।
मनोः पुत्रस्तक्षकः स्यात्स्थपत्यादि चतुष्टयमूये ॥ १० 20
स्थपतिस्तु स्वतुर्येभ्यस्त्रिभ्यो गुरुरिति स्मृतः ।
सूत्रग्राही गुरुर्द्वाभ्यां तुर्येभ्योऽद्य इति स्मृतः ॥ ११ ॥
तक्षकस्य गुरुर्नाम(न्ना) वर्धकी(किरि)ति प्रकीर्तितः ।
स्थपतिः सर्वशास्त्रज्ञः सूत्रग्राहीति सूत्रधृत् ॥ १२ ॥ 24
वर्धकी(किर्) मानकर्मज्ञः तक्षणात्तक्षकः स्मृतः ।
स्थपतिः स्थापनायार्हः वेदविच्छास्त्रपारगः ॥ १३ ॥

४ मानसारं [अध्यायः
स्थापनाधिपतिर्यस्मात्तस्मात्स्थपतिरुच्यते ।
स्थपतेश्चाज्ञया सर्वे सूत्रग्राह्यादयः सदा ॥ १४ ॥ 28
कुर्वन्ति शास्त्रदृष्टे(चादेशे)न वास्तुवस्तु प्रयत्नतः ।
स्थपत्यादिचतुर्वर्णैः शिल्पिभिः परिकीर्तितः ॥ १५ ॥
आचार्यलक्षणैर्युक्तं(क्तः) स्थपतिर्नाम धीयते ।
श्रुतज्ञः सूत्रग्राही च रेखाज्ञः शास्त्रवित्तमः ॥ १६ ॥ 32
विचारज्ञः श्रुतज्ञश्च चित्रकर्मज्ञ(ज्ञो) वर्धकी(किः) ।
तक्षकः कर्मवित्सम्यो बलबन्धू(न्व)द्यापरः ॥ १७ ॥
श्रुतिशास्त्र(खं) प्रकर्तव्य(व्यं) सर्वलक्षणमुच्यते ।
इहैव लोके(कस्य) कृतं विना शिल्पि[ना] विना गुरुम् ॥ १८ ॥ 36
न लभ्यते तु यत्तस्मादेभ्यः(भिः) सह[सहैव] कारयेत् ।
विना कृते तु सफलं भुक्ति(क्तिं) मुक्तिं न विन्दति ॥ १६ ॥
शिल्पी(ल्पि)नां लक्षणं प्रोक्तं मानोपकशो(णमु)च्यते ।
मुनीनां नयनोद्गोच्य(क्ष्यं) तत्परमाणुरुदाहृतम् ॥ २० ॥ 40
ताभिरष्टाभिर्गुशितं रथधूलिरिति स्मृतम् ।
रथधूल्यष्टमिलितं बालाग्र[न्तु]मिति[तु] स्मृतम् ॥ २१ ॥
बालाग्रैरष्टधायुक्तं लिच्चे[ति] परिकीर्तितम् ।
लिच्चे(क्षाभि)श्चाष्टभिरायुक्तं यूकं तमि(दि)ति कथ्यते ॥ २२ ॥ 44
यूकैरष्टाभिः(भिश्च) प्रोक्तं यवमेवं विधीयते ।
यवैरष्टसमायुक्तमङ्गुलं तत्प्रकीर्तितम् ॥ २३ ॥
मानमात्रं त्रिधा प्रोक्तं यववृद्धिविशेषतः ।
षट्सप्ताष्टयवैरेतत्कनिष्ठो(ष्ठ)मध्यमोत्तमम् ॥ २४ ॥ 48
अङ्गुलैर्द्वादशैर्युक्तं वितस्तिः परिकीर्तितम्(ता) ।
वितस्तियुग्मं किष्कुः स्यात्प्राजापत्योऽङ्गुलाधिकम्[कः] ॥ २५ ॥
षड्विंशत्यङ्गुलो हस्तो धनुर्मुष्टिरिति स्मृतम् ।
सप्तविंशतिकाङ्गुल्यं हस्तमुक्तं धनुर्ग्रहम्[हः] ॥ २६ ॥ 52
चतुर्हस्तं धनुर्दण्डं दण्डाष्टं रज्जुमेव च ।
याने च शयने चैव किष्कुहस्तेन मानयेत् ॥ २७ ॥

२] मानोपकरणविधानम् ५
विमानस्य तु सर्वेषां प्राजापत्येन मानयेत् ।
मानयेद्वास्तु यन्मानं धनुर्मुष्टिकरेण च ॥ २८ ॥ 56
ग्रामादीनां न मानानां (च सर्वेषां) मानयेत्तद्धनुर्ग्रहम् ।
किष्कुहस्तेन यन्मानं मानयेद्विश्ववस्तु वा ॥ २९ ॥
शमी शाकं च चापं च खदिरः कृ(रञ्ज) तमालकः ।
क्षीरिणी तिन्त्रिणी(तिन्दिनी) चैव हस्तदारु प्रकीर्तितम् ॥ ३० ॥ 60
दारुसंग्रहणं(णात्) पश्चात्त्रिमासान्तं जले क्षिपेत् ।
क्षाळयित्वा परिग्राह्यं तच्चक्रेण विदारयेत् ॥ ३१ ॥
तद्दारितं निकरं दारु तक्षयेच्चतुरश्रतः ।
एकहस्तसमं दीर्घं तदेकाङ्गुलविस्तृतम् ॥ ३२ ॥ 64
घनमध्या(र्धा)ङ्गुलं प्रोक्तं हस्त(स्तं) निश्चित्य योजयेत् ।
न वक्रं[च] न भिन्नं च न रन्ध्रं स्निग्धमेव च ॥ ३३ ॥
क्रमुकं वाऽपि वेणुं च(गुञ्ज) दण्डदारु प्रकीर्तितम् ।
हस्तदण्डोभयोः प्रोक्तं(क्ता) विष्णुमूर्त्य(र्तिर)धिदेवता ॥ ३४ ॥ 68
नालिकेर(नारिकेल)फलैः शाता(शाखैः) दर्भैन्यग्रोधवल्कलैः ।
कार्पासं(स)किंशुकैः(क)सूत्रैस्तालकेतकवल्कलैः ॥ ३५ ॥
यन्नभेदोद्भवैर्ग्राह्यं रज्जुं संकल्पवित्तमः ।
पार्श्वादिकाङ्गुलं चैव तत्समं रज्जुनाहकम् ॥ ३६ ॥ 72
देवभूसुरभूपानां त्रिवर्ति(र्ती) ग्रन्थिवर्जितम्(ता) ।
वणिजां शूद्रजातीनां रज्जुरेकाङ्घ्रिवर्जिता(र्ती च) ॥ ३७ ॥
वासुकी रज्जुदेवात्मा मानतद्ब्रैः(तज्ज्ञः) पितामहाः(हः) ।
तद्धार्यं(तद्धृत्वा) हस्तं रज्जुञ्च(ञ्च) मानदण्डं तथैव च ॥ ३८ ॥ 76
स्मृत्वा मा(म)नसितां(तान्) देवां(वान्) मानयेदूर्ध्वकी(किस्) तथा ।
एवं मान(ने) कृते वास्तुवस्त्वादि च विवर्धयेत् ॥ ३९ ॥
अनुक्तं कुरुते यस्तु स स्थितो रेणुरं फलम् ।
तस्मात्परिहरेच्छिल्पी कारयेत्तत्तु विश्वतः ॥ ४० ॥ 80
इति मानसार वास्तुशास्त्रे मानोपकरणविधानं नाम द्वितीयोऽध्यायः ।

वास्तुप्रकरणम्
वैत(ति)लाश्च नराश्चैव यस्मिन्यस्मिन् परिस्थि(ष्ठि)ताः ।
तद्वस्तु सु(सू)रिभिः प्रोक्तां(क्तं) तथा वै वक्ष्यतेऽधुना ॥ १ ॥
धरा हर्म्यादि यानं च पर्यङ्कादि चतुर्विधम् ।
धरा प्रधानवस्तु स्यात्तत्तज्जातिषु सर्वशः ॥ २ ॥
विमानादीनि वास्तूनि वस्तुतं(तः) वस्तुसंश्रयात् ।
तान्येव वस्तुरे (चै)वेति कथितं वस्तुविद्बुधैः ॥ ३ ॥
प्रासादमण्डपं चैव सभाशालाप्रपां(पास्)तथा ।
[अ]रङ्गमिति चैतानि हर्म्यमुक्तं पुरातनैः ॥ ४ ॥
आदिकं स्यन्दनं शिल्पि[न्] शिविकां च रथं तथा ।
सर्वैर् (सर्वं) यानमिति ख्यातं शयनं वक्ष्यते तथा ॥ ५ ॥
पञ्ज(ञ्ज)रं मञ्चली मञ्चं काकाष्ठं फलकासनम् ।
तथैव बालपर्यङ्कं पर्यङ्कमिति कथ्यते ॥ ६ ॥
प्रोक्तं चतुर्विधं चैवमधिकारं धरादिभिः(दि च) ।
आधारमपि भूतानामादित्याश्च(ञ्ज) जायते मही ॥ ७ ॥
आकारवर्णगन्धैः(न्धान्) च रूपशब्दरसा(स)स्पृशः ।
एतान् परीक्ष्य क्रमशः सा भूमि(र्) माननिश्चया ॥ ८ ॥
यासौ भूमिरसै(रेभिर्) ग्राह्या द्विजातीनां पृथक् पृथक् ।
तद्वस्तु चतुरश्रं च शुक्लवर्णेन संयुतम् ॥ ९ ॥
उदुम्बररसोर्यु(रुणा यु)क्तमुत्तरप्लवगं तथा ।
माधुर्यं च कषायं च ब्राह्मणानां शुभप्रदम् ॥ १० ॥
विस्तारो(रा)ष्टसमाधिक्यं रक्तवर्णेन संयुतम् ।
पूर्वप्लवगमातिक्तमश्वत्थद्रुमसंयुतम् ॥ ११ ॥
विस्तीर्णा भूभृतां योग्यं महि(ही) सम्पत्प्रदा भवेत् ।
विस्तारे(रस्य) तु षडंशेन मा(ना)धिकायाम(मं) पीतयुक् ॥ १२ ॥

(वं)प्रवणम्मूलसान्वितम् ।
(Wait, is it "पूर्वं(वं)"? Yes, "पूर्वं(वं)प्रवणम्मूलसान्वितम् ।")
वर्ण्य(ष्यि)जानां मही प्रोक्ता सर्वसिद्धिकरं शुभम् ॥ १३ ॥

Verse 14:
चतुरंश(शे) विशाले तु चांशमाशा(तथांशा)धिकमायतम् । 28
वटवृक्षयुतं कृष्णवर्णं च कटुकारसम् ॥ १४ ॥

Verse 15:
वस्तु तत्पूर्वके निम्नं शूद्राणां तु शुभप्रदम् ।
तदुक्तं चोभयं मुख्यं मध्यमं चेति कथ्यते ॥ १५ ॥

Verse 16:
मुख्यं(ख्या) भूमिरिति ख्यातं वस्त्वादीनि (स्त्वन्तर)चतुःसमम् । 32
वस्तुभेदमिति प्रोक्तं द्विजात्यादिषु वर्णयेत् ॥ १६ ॥

Verse 17:
सर्वं योग्यं द्विजातीनां सुराणां च विशेषतः ।
भूपानां तद्विशां शूद्रैः(द्राणां) प्रागुक्तक्रमतो भवेत् ॥ १७ ॥

Colophon:
इति मानधारे वास्तु

[Header]
८ | मानमारे | [अध्यायः

भूमिसंग्रहविधानम्

भूपरीक्षाविधिं (भूमिसंग्रहणं) वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना ।
दक्षिणे पश्चिमे चैव चोन्नतं चतुरश्रकम् ॥ १ ॥
तद्वास्तु जायते वाऽपि देवानां मनुजः (ज) क्रमात् ।
तुरङ्गद्विरदं (द) वेणुं (णु) वीणासाक (ग) रदुन्दुभिः ॥ २ ॥
धेनुभिश्च समायुकं (क्ता) किं च पुंनागजातिभिः ।
सरसीरुहधान्यैश्च पाटलीपुष्पगन्धकैः ॥ ३ ॥
संयुक्तं (क्ता) सर्वबीजानां वर्धनं (ना) चैकवर्णयुक् ।
निविडा (डा) स्निग्धसंयुक्ता सुखसंस्पर्शना भवेत् ॥ ४ ॥
श्रीवृक्षनिम्बसे (स्वा) शोकैः संयुक्तं (क्ता) सप्तपर्णकैः
सू (चू) तैश्चापि वृ (वि) धवृक्षैः संयुक्ता च समस्थले (ला) ॥ ५ ॥
धवलं रक्तवर्णं च पीतं कृष्णं कपोतकम् ।
षड्वर्णैश्च समायुक्ता सर्वसम्पत्प्रदा धरा ॥ ६ ॥
दक्षिणावर्तसलिला [प्र]दक्षिणाकारा वर्णनैः ।
मानवाञ्जलिमानेन दृष्टिनीला मनोहरा ॥ ७ ॥
कृमिवल्मीकरहिता निर्मूषी निष्कपालिनी ।
निरस्थि (स्थिः) शुक्तिसिकतारन्ध्रवर्ज्या शुभावहा ॥ ८ ॥
पृथग्विधैश्च शूलैश्च स्थाणुभिश्च मही धृता ।
सकर्दमितवाराही विलेकं (क्ता) सरसंयुतम् (युता) ॥ ९ ॥
निस्तुषा निर्विभूतिश्च शर्करादर्शिता अपि (तापि च) ।
सा भूमिः ब्राह्मणादीनां वर्णानां संपदावहा ॥ १० ॥
मधुतैलाज्यगन्धाश्च (च) दग्धदुर्गन्धिनी च या ।
अण्डजमीनगन्धैश्च (न्धा च) शवगन्धैश्च (न्धा च) वर्जिता ॥ ११ ॥
नृपप्रासादसंयुक्ता सभाचैत्यसमीपगा ।
सकण्टकवरोरु (तरुणा) युक्ता द्रुमशाल[य]संकुला ॥ १२ ॥

४] भूपरीक्षाविधानम् ६
कूर्मोन्नता वर्तुला च त्रिकोणं(णा) वज्रसन्निभा ।
अशनानां गृहैश्छाया कर्मकारगृहैर्वृता ॥ १३ ॥
चतुष्पथा चैक(च त्रि)पथा द्विपथा पत्तनै(न)पथा ।
मृदङ्गसदृशं(शा) गर्तखगवन्मुखोपमम्(पमा) ॥ १४ ॥ 28
ऋषतो(ऋषो) परमं(मा) चतुष्कोणा[सर्वत्र] प्रभाष्टक्षकम्(का) ।
सालैर्युक्तं(क्ता) चतुष्कोणैः(शेषु) चैत्यपादपसंकुलम(ला) ॥ १५ ॥
महासर्पाश्रिता वाऽपि शालस्योद्यानमेव च ।
वराहमर्कटप्रायं(या) रुद्रमूर्ध्वा(द्राक्षामा)श्रमं तथा ॥ १६ ॥ 32
उलूखलं(कानां) काननानि पञ्चाकृतिशूर्पशम्(सर्पाक्षां च) ।
पाञ्चजन्यं(न्या) खगप्रायविडाला खचरोपमा ॥ १७ ॥
वेश्म गौलि(री)निभिः(भा) चापि क्षुद्रजन्तूष(न्तु तुष)रापि ।
वास्तुशास्त्रविदां विधानं तदेवं स्वादू(हू)र्जितम् ॥ १८ ॥ 36
बहुद्वारप्रवेशं(शां) च वर्मविद्धं(द्धां) च वर्जयेत् ।
इत्थंभूतेऽपि वास्त्वाद्यौ मोहात्कर्म करोति यः ॥ १६ ॥
तद्दु(स दु)ष्कृतस्य सिन्धुः स्यात्तस्माद्विजा(बीज)धरा वरा ।
स(सा) हि सोदरवस्तु स्यादूर्षिनी(दूर्वा) बहुरसा बहु(हुः) ॥ २० ॥ 40
बीजाभिवर्धिनी मधुव्रतैर्मृगनाभिसुगन्धिनी ।
सकलशिल्पवरैरपि संस्कृता [सकललक्षया] ॥ २१ ॥
इति मानधारे वास्तुशास्त्रे भूपरीक्षा(मिसंग्रह)विधानं नाम चतुर्थोऽध्यायः ।
2

ā! Letter 3: 'व'! Letter 4: 'धि'!
Wait, लयावधि or यथाविधि? In MS corruption, often यथाविधि becomes लयावधि! Here the text literally prints: लयावधि ॥ १० ॥!

Line 23:
चतुरश्रं तूपहितो(तं) हस्तमात्रं तु निम्नकम् ।

Line 24:
ह(वा)रिष्वारि परितः समं संचित्य चोच्छ्रयम्(च्छ्रितम्) ॥ ११ ॥
Wait, let's read line 24:
ह(वा)रिष्वारि परितः समं संचित्य चोच्छ्रयम्(च्छ्रितम्) ॥ ११ ॥
Wait, look at ह(वा)रिष्वारि:
ह (ha)
(वा) (vā)
र-ि (ri)
ष-्-व-ा-र-ि (ṣvāri) or ष्वा-पि (ṣvāpi)?
Wait, look at the last syllable: 'रि' or 'पि'? Look at 'र' in 'परितः', it has a curve down. But in ह(वा)रिष्वा...: it has 'रि'! Wait, or ह(वा)रिष्वारि?
Wait, what about the next words:
`परितः समं संचित्य चोच्छ्रयम्(च्छ

५] भूमिसंग्रहः ११
पूजयेत्पायसान्नेन प्रभाते तु ततः सुधीः ।
वापीसमीपे नियतं(तः) समाहितमनाः शुचिः ॥ १३ ॥
प्राचीत्वरिक्(चदिक्) शिरस्ये (ए)तद्गर्भास्तरखभूतले ।
महाचोणि विवर्धस्व धान्यैश्च साधनैरपि ॥ १४ ॥ 28
उत्तमं शुष्कमास्थाय मङ्गलं(ल) भवते(त्यै) नमः ।
मन्त्रमेतज्(तं) जपन्पश्चादुपवासमुपक्रमेत् ॥ १५ ॥
प्रभाते तु परीक्ष्येमं(क्षेत) रूपं स्थपतिभिः सुधीः ।
किंचिच्छ्लेषं जलं प्रेक्ष्य गृह्येतं (ह्यतां) मङ्गलाय वै ॥ १६ ॥ 32
शोषितं धनधान्यानां क्षयं छिन्ने विनाशितम् ।
परितस्तु मृदा गर्ते पूरिते मध्यमा मही ॥ १७ ॥
मही हीनं(ना) मृदा हीना चोत्तमा च(चापि) चाधिका ।
प्रेक्ष्य कर्तु(कर्ता तु) सन्मध्ये प्रदक्षिणचरोत्तरम्(☞ उत्तमम्) ॥ १८ ॥ 36
कामधेनुसमां चोर्वी स्वीकुर्यात्तु विभूतये ।
कर्षणार्थं बलीवर्दलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १६ ॥
श्वेतकं कपिलं चैव रक्तपीतं तथैव च ।
बलीवर्दस्य चै(र्दानामे) तेषामेकैकं तु शुभावहम् ॥ २० ॥ 40
एकस्य(कं च) वर्णसांकर्य वर्जयेद्दण्डलाञ्छनम् ।
अधो(धः)शृङ्गमस्तृिश्रङ्गं(ङ्गं) विपरीतं तु [वि]वर्जयेत् ॥ २१ ॥
अतिबालं च वृद्धं तु वर्जयेद्योजननं(योजनेऽ) मतम् ।
बलि(ली)वर्दं दष्टविन्दुं दुष्टदृष्टिं च वर्जयेत् ॥ २२ ॥ 44
ह्रस्वपुच्छं चक्रखुरं बलहीनं च वर्जयेत् ।
छिन्नश्रोत्रं भग्नदन्तं पङ्गुपादं च वर्जयेत् ॥ २३ ॥
चतुष्पादाग्रयोः(ग्रे च) शृङ्गं मूल(शृङ्गमूले) मध्यललाटके ।
स्वभावेन श्वेतवर्णमाबद्धतिलकं तथा ॥ २४ ॥ 48
पुष्पनेत्रं च रक्तं च बन्धं चायतेक्षणम् ।
अनस्पाङ्ग(नङ्गाहं न) त्यजेद्विद्वान्सूत्रं कुर्याद्विलक्षणम् ॥ २५ ॥
शृङ्गाग्रे खुराग्रे च कुर्यात्स्वर्णेन गोलकम् ।
फा(भा)लपट्टं तथा कर्णं कनकैश्चाप्यलङ्कृतम् ॥ २६ ॥ 52

)or(तिस्र)? It says (तिस्र)! Then: गन्धपुष्पैः स्वलङ्कृतौ (ताः) ।`

Line 28:
पञ्चाङ्गभूषण (याः) शिल्पी श्वेतवस्त्रोत्तरीयवान् ॥ ४० ॥ 80
Wait, पञ्चाङ्गभूषण(याः) or पञ्चाङ्गभूषण (याः)? Space before (.
Then शिल्पी श्वेतवस्त्रोत्तरीयवान् ॥ ४० ॥
Right margin: 80.

Let's double-check all line numbers and right margin numbers:
Right margin numbers visible:
56 (aligned with verse 28)
60 (aligned with verse 30)
64 (aligned with verse 32)
68 (aligned with verse 34)
72 (aligned with verse 36)
76 (aligned with verse 38)
80 (aligned with verse 40)

Let's format cleanly in Markdown with , etc.
Everything matches the requested format!१२ मानमारे [अध्यायः
कर्षणात्पूर्वदिवसे अनड्वाहश्चैव (नड्वाहञ्च) लाङ्गलम् ।
कौतुकं बन्धनं चादौ कर्षणार्थम(णाया)धि

५] भूमिसंग्रहः १३
आदित्यचन्द्रौ ध्यायेत्तद्बलीवर्दद्वयं बुधः ।
वाराहं लाङ्गलं ध्यायेच्छिल्पिनं तु पितामहम् ॥ ४१ ॥
ब्राह्मणैश्च यथाशक्ति वाचयेत्स्वस्तिवाचनम् ।
सर्वमङ्गलघोषैश्च स्थपतिः कर्षयेत्तदा ॥ ४२ ॥ 84
त्रिधा प्रदक्षिणं कुर्यात्सर्वं शूद्रैश्च कर्षयेत् ।
शूद्रोऽपि कृषिकाले तु शुद्धो भूत्वा समाहितः ॥ ४३ ॥
अधिकर्षणशेषांस्तान्स्थपतिभ्यां (भ्यो) निवेदयेत् ।
सर्वेषामपि वास्तूनामाधारं(रो) भूतलं स्मृतम् ॥ ४४ ॥ 83
तस्मात्प्रागुक्तवत्कुर्याद् भूमिसंग्रहणं बुधः ।
अज्ञानान्तादि संग्राह्य(ह्यं) सर्वसम्पद्विनाशनम् ॥ ४५ ॥
तस्मात्कुर्याद्यथा वास्तुरे(ए)वं लक्षणपूर्वकम् ॥ ४६ ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे भूमिसंग्रहो (भूपरीक्षाविधानं) नाम पञ्चमोऽध्यायः ।

१४ मानमारे [अध्यायः
शङ्कुस्थापनलक्षणम्
अथातः संप्रवक्ष्यामि शङ्कुस्थापनलक्षणम् ।
आदित्योदयकाले तु शङ्कुस्थापनमारभेत् ॥
उत्तरायणमासे तु दक्षिणायनमे(न ए)व वा ।
शुक्लपक्षे यथा(ऽथवा) कृष्णपक्षे शुभतमे दिने ॥ २ ॥ 4
पौर्णमीं(पूर्णिमां) चाप्यमावास्यां वर्जयेत्सुमुहूर्तके ।
प्रभाते स्थापयेच्छङ्कुमपराह्णात्(ह्ने) ततः स्थितम् ॥ ३ ॥
स्थापनात्पूर्वदिवसे स्थलशुद्धिं प्रकारयेत् ।
आप्रभूमध्यदेशे तु चतुरश्रं समन्ततः ॥ ४ ॥ 8
चतुर्हस्तप्रमाणेन विश्वतः सलिलस्थलम् ।
कृतमाल(लं) शमीशाखा चन्दनं रक्तचन्दनम् ॥ ५ ॥
खदिरं तिन्तु(न्दु)कं चैव शङ्कुदारु प्रकीर्तिता(तम्) ।
श्वेतक्षीरिवि(शी)वृक्षं(क्षो) वा शुभदन्तमथापि[वा] ॥ ६ ॥ 12
शङ्क्वायामं तु हस्तं स्यान्मूलतारं रसाङ्गुलम् ।
अग्रतारं द्विमात्रं स्यान्मूलाग्रान्तं क्षयं क्रमात् ॥ ७ ॥
सुवृत्तं निर्व्रणं चैव छत्राकारं तदग्रकम् ।
एवं तु चोत्तमं शङ्कु मध्यसं तत्प्रवक्ष्यते ॥ ८ ॥ 16
अष्टादशाङ्गुलायामं मूलतारं शराङ्गुलम् ।
अग्रमेकाङ्गुलं तारं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ६ ॥
कन्यसं द्वादशाङ्गुल्यं शङ्क्वायामं विशेषतः ।
चतुरङ्गुलविस्तारं मूलमग्रं त्र्याङ्गुलम् ॥ १० ॥ 20
अथवायामसंमूले नाहमग्रे नवाङ्गुलम् ।
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं स्वीकृतीकृतभूतले ॥ ११ ॥
तन्मध्ये बिन्दुतस्त्वक्षो शङ्क्वायामद्वयेन च ।
भ्रामयेन्मण्डलं कुर्यात्तन्मध्ये शङ्कुमर्पयेत् ॥ १२ ॥ 24

६] शङ्कुस्थापनलक्षणम् १५
पूर्वार्द्धे शङ्कुतरच्छायां पश्चिमे मण्डलान्तकम् ।
तत्रैव बिन्दुसंज्ञाञ्च कुर्यात्तु शिल्पि( ल्प )वित्तमः ॥ १३ ॥
[अ]पराह्णे शङ्कुतरच्छायां पूर्वदिङ्मण्डलान्तके ।
पूर्ववद्विन्दु(न्दुं) संस्थाप्य पश्चाच्छङ्कं त्यजेत्ततः ॥ १४ ॥ 28
शङ्कायामषडाधिक्यनवत्यंशविभाजिते ।
तस्यांशेन अपच्छायां त्यक्त्वा प्राचीं नयेत्ततः ॥ १५ ॥
कन्यावृषभमासौ च अ(सयोर)पच्छाया न विद्यते ।
मेषे च मिथुने चैव तुलासिंहचतुष्टये ॥ १६ ॥ 32
एवं हि द्व्यङ्गुलं न्यस्तं वृश्चिकाषाढमीनयोः(नेषु) ।
चतुरङ्गुलं प्रकर्तव्यं धनुःकुम्भौ(म्भयोः) षडङ्गुलम् ॥ १७ ॥
मकरेऽष्टाङ्गुलं प्रोक्त(क्ता)मव(ह्यप)च्छायां(यां) विशेषतः ।
छायायां बिन्दुवामे [तु] दक्षिणे चोक्ताङ्गुलं न्यसेत् ॥ १८ ॥ 36
अङ्गुलान्ते तु यच्छुद्धं प्राचीसूत्रं प्रयोजयेत् ।
मकरादि(दौ) च षण्मासे छाया दक्षिणतो भवेत् ॥ १९ ॥
कुलीरादि(दौ) च षण्मासे छाया चोत्तरतो दिशि ।
छायाया अभिमुखे प्रत्यग्वामे वामं न्यसेद्यते (न्यसेदतः) ॥ २० ॥ 40
पूर्वे च दक्षिणे नीत्वा प्रत्यग्वामाङ्गुलान्न्यसेत् ।
अपच्छायां त्यजेच्छिल्पी प्राक् प्रत्यक् सूत्र( त्रं ) विन्यसेत् ॥ २१ ॥
तत्सूत्रात्पूर्वदिग्देशे नीत्वा चोत्तरतो दिशि ।
एवं मीनविवृद्धिः स्यात्पुरतोऽङ्गुलमेव च ॥ २२ ॥ 44
तत्सूत्राद्दक्षिणे सौम्यं(म्ये) तस्य द्वारं प्रकल्पयेत् ।
मत्स्यपुच्छानने न्यस्तं सूत्रं स्याद्दक्षिणोत्तरम् ॥ २३ ॥
मण्डलावधिदेशे तु नीत्वा सूत्रा(त्रम)ङ्गुलं न्यसेत् ।
मासानां पङ्किपङ्क्तेश्च दिवसानां त्रिधा त्रिधा ॥ २४ ॥ 48
विद्यमानाव[प]च्छाया [य] पच्छायां(या) चोच्यते ।
मेषे च प्रथमे पङ्के(ङ्कौ) द्व्यङ्गुलं च विसर्जयेत् ॥ २५ ॥

१६ मानमारे [अध्यायः
मध्ये दशदिने चैकं चान्त्ये पङ्क्त्या[म]ङ्गुलं विना ।
वृषभे प्रथमदशके दिवसे त्वङ्गुलं नहि ॥ २६ ॥ ५२
मध्ये चैकाङ्गुलं प्रोक्तं पङ्क्त्यन्ते द्वयङ्गुलं त्यजेत् ।
मिथुने प्रथमदशके दिवसे त्व(द्वय)ङ्गुलं त्यजेत् ॥ २७ ॥
मध्ये दशदिने वह्नि(द्वि') चान्त्यपङ्क्ति(क्तौ) चतुस्त्यजेत् ।
कुलीरे प्रथमदशके वेदमात्रं विसर्जयेत् ॥ २८ ॥ ५६
मध्ये दशदिने चापि त्र्यङ्गुलं तत्परित्यजेत् ।
द्वयङ्गुलं चान्त्यदिवसे दशके समुदाहृतम् ॥ २६ ॥
सिंहस्य चादिदशके द्वयङ्गुलं च परित्यजेत् ।
मध्ये दशदिने चैकवा(म)न्त्यपङ्क्तौ विनाङ्गुलम् ॥ ३० ॥ ६०
युवत्यामादिदशके दिवसे नाङ्गुलं भवेत् ।
मध्ये चैकाङ्गुलं त्यक्ता(क्तं) च