मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

छ ] भूमिका
अपि च सन्त्यत्र कारणान्तराणि मानसारस्य पञ्चमशताब्दीयत्वसम्भावनायाम् ।
तत्रेदमन्यतमम्—मानसारं गुप्तविशमिति पदं सप्तविंशार्थे प्रयुक्तम्, अतोऽत्र गुप्त-शब्दः
सप्तसंख्यावाचक एवेति । तत्र गुप्तवंशे सप्तैव भूपाः प्रधाना आसन्, अतः स्कन्दगुप्तपर्यन्त-
सप्तभूपान्तं गुप्तसाम्राज्यमिति । अयमभिप्रायो मानसारप्रणयनकाले सप्त गुप्तनृपा एवं
सुप्रसिद्धा अभूवन् यद् गुप्त इति पदं सप्तपर्यायतयैव परिणतमिति ।
ख्रिष्टप्रथमशताब्दीयेन विद्रुवियासनाम्ना ग्रन्थेन सह मानसारस्य विलक्षणं सादृश्यमत्र
स्मार्यम् । सादृश्यस्यास्य द्वावंशौ सम्भाव्येते, रोमकसिद्धान्तवद् भारतीयमानसारमपि
विद्रुवियासमूलकम् अथवा मानसारमेवावलम्ब्य विद्रुवियासग्रन्थः प्रणीत इति । किं
चैतावुभावपि कस्माच्चित्तृतीयास्मादनिर्दिष्टाद् ग्रन्थात् परम्परागतादाम्नायवचनात् संप्रदायाद्वा
विनिर्गतावित्येतदपि सम्भावयितुं शक्यते ।
कदा केन मानसारं विरचितं केन ग्रन्थेन सहास्य कीदृशः सम्बन्धोऽस्तीत्याद्यनुसन्धित्सा
न तावत् फलवती भविष्यति यावद् ग्रन्थकृतोऽनन्यत्वं न निर्धार्यते । मानसारः क आसीत् ।
किमेष कश्चिदृषिः शिल्पी नरपतिर्वा । केऽस्य पूर्वपुरुषाः कश्चास्य मातामहवंशः । कस्मिन्
देशे काले चासौ प्रादुर्भूवः । आहोखिन्मानसार इति ग्रन्थस्यैव संज्ञा न तु व्यक्तिविशेषस्य ।
पक्षेऽस्मिन् किमुपज्ञमस्य रचयितृत्वम्, कथं वा ग्रन्थकारपरिचयः सर्वथैव विलुप्तः ।
मीमांसास्थानं खल्वे तद्वर्ततेऽधुना विशेषज्ञेषाम् ।
इत्यावेदयति
श्रीप्रसन्नकुमाराचार्यः ।
( १४ )