मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

अत्र मानसारपुराख्यैरित्यनेन शिल्पाचार्यसम्प्रदायसूचनम्, मानसारं शास्त्रमित्यनेन च
ग्रन्थसंज्ञाभिधानम् । एवमन्यत्रापि, यथा—"मानसार-ऋषीणां कृतं शास्त्रं मानसारमुनि-
नामकमासीत् ।” (१।३६ पृ० २) “मानानां सारं संगृह्य शास्त्र संक्षेपतः क्रमात्” (२३।२
पृ० १६६) । अत्रापि ग्रन्थसंज्ञैव सूच्यते । "मानसारो बहुः श्रुतः” (७०।११ पृ० ४०८)—
अस्माच्छिल्पाचार्यसम्प्रदायस्यैव द्योतनं सम्भवति । “सकलमुनिवरैर्मानसारादिमुख्यैः”
(६६।२१६ पृ० ३२१)—अस्मात्तु कस्यचिच्छिल्पाचार्यस्य न तु सम्प्रदायस्य प्रतीतिर्जायते ।
एतावन्त एवास्मिन् मानसारनाम्नि ग्रन्थे मानसार-शब्दस्य प्रयोगा दृश्यन्ते । एभ्योऽस्य
शब्दस्य सम्पूर्णार्थोपलब्धिर्नैव सञ्जायते ।
शिलालेखद्वये (१), मानसर्पः नतु मानसारः इति कस्यचिच्छिल्पिनः संज्ञा समुपलभ्यते ।
अग्निपुराणेऽपीदृशः सन्देहमूलको मानसारस्योल्लेखो दृश्यते—"तदूर्ध्वं तु भवेद् वेदी सकण्ठा
मनसारकम्” (२)—इति । अत्र 'मलसारकम्' 'मानसारकम्' चेति पाठद्वयं सम्भाव्यते ।
ख्रिष्टसप्तमशताब्दीयाचार्यदण्डिविरचिते दशकुमारचरिते प्रधानकुमारपितुः राजहंसस्य
प्रतिद्वन्द्वी मालववास्तव्यः कोऽपि मानसाराख्यो राजा पौनःपुन्येन श्रूयते (३), यथा—
“मगधनाथो मालवेश्वरं प्रत्यग्रसंग्रामघस्मरं समुत्कटमानसारं मानसारं प्रति......
संग्रामाभिलाषेण रोषेण महताविष्टो निर्ययौ ।” इति । “राजहंसो मुनिमभाषत, भगवन्
मानसारः प्रबलेन दैवबलेन मां निर्जित्य मद्भाग्यं राज्यमनुभवति ।” इति । "अवन्तिसुन्दरी
नाम मानसारनन्दिनी......नगरोपान्तरम्योद्याने विहारोत्कण्ठया मनोभवमर्चयन्ती रेमे ।”
इति च ।
सन्दर्भत्रयेऽप्यत्र मानसार इति राज्ञ एव नाम न तु कस्यचिच्छिल्पिन ऋषेर्वेति ध्रुवम् ।
ग्रन्थकृदाश्रयदातृराज्ञानाम्नापि कदाचिद् ग्रन्थाभिधानं विधीयते—यथा गुप्तवंश्यस्कन्दगुप्त-
नाम्नैव स्कन्दपुराणस्य समाख्यासीदिति केचिन्मन्यन्ते । हर्षचरितं तु हर्षनृपनाम्नैवेति च ।
अत्र खलु मानसारग्रन्थे मालवाधिपाभिधयास्य ग्रन्थस्य नामकरणं न कैरपि युक्त्यादिप्रका-
रैनिर्धारितम् । परं तु षष्ठशताब्दीयवृहत्संहिताया मानसारं प्राचीनतरं पञ्चमशताब्दीय-
मत्स्यपुराणस्य समसामयिकं चेति मयान्यत्र प्रदर्शितम् (४) ।
(१) एपिग्राफी-प्रोग्रेस-रिपोर्ट- १९०१- सं० १०७, २०६-पृ० १३०, टि० ५ ; पृ० १३०, टि० ५ ;
पृ० १७५।१७६, टि० १ ।
२) अग्निपुराणम् —अ० ४२ श्लो० ११७ ।
(३) मोरेश्वररामचन्द्रकालेकृतसंस्करणम्-१९१७-पृ० ४, ९ ; ४३ ।
(४) अस्मत्कृतभारतीयशिल्पशास्त्रम्-अ० ५-पृ० १६१, १७१, १८७, १८८
( १३ )