मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

भूमिका [ व
शिल्पशास्त्रेभ्योऽन्यत्रापि शिल्पानां किञ्चिद्विवेचनं दृश्यत एव । तथा ह्यृगथर्वादिग्वेदेषु
ऐतरेयादिब्राह्मणेषु बौधायनापस्तम्बादीनां सूत्रेषु (१), नानाविधेषु बौद्धशास्त्रेषु (२), तथा
मत्स्याग्निगरुडस्कन्धवायुभविष्यनारदीयादिषु पुराणेषु (३), बृहत्संहितायाम् (४) कौटिली-
येऽर्थशास्त्रे (५), शुक्राचार्यस्य नीतिशास्त्रे (६), सूर्यसिद्धान्त-सिद्धान्तशिरोमणि-लीलावती-
प्रभृतिषु ज्योतिःशास्त्रेषु (७), विविधकाव्यनाटकैतिहासेषु (८), तथा यास्कीये निरुक्ते (६),
(१) ऋग्वेदः- ३।५३।६ ; ४।४८।६ ; ८।१०।१ ; ७।८२।६ ; १।११२।७ ; २।४१।५ ; ५।६२।६ ; ७।८८।५ ;
अथर्ववेदः ७।८३।१ ; १०।६।४ ; ३।१२ ; ८।५ ; ८।३।५।५ तैत्तिरीयसंहिता-५।४।११ ऐतरेय-
ब्राह्मणम् -८।२१। सूत्राणां प्रमाणानि मदीयभारतीयशिल्पशास्त्रे सप्तमपृष्ठे द्रष्टव्यानि ।
(२) विमानवत्थु (टीका) - पृ० ८२ । दीघनिकाय - १८।३६ । जातक १।१८६ ; ६।२६८ ।
चुल्लवग्ग - ६।१७।१ ; ४।८ ; ३।७।१० ; ४।१० ; २।३ ; ३।५ ; १४ १ ; ४।१० ; ३।१० ; ३।८ ; २।२ ; ३।३ ;
३।८ ; ११।६ ; १३।२ ; १४।१ ; ८।१ ; २।४ ; २।६ ; ५।१५।६ ; १०।२ । महासुदस्सनसुत्त - १।६० ; १।५८।
विनय - ४।३०८ ; २।६७ ; ४।४७ पृ० । महावग्ग-५।३०।४ ; ३।५।६ ; ६।५।८ ; १।२५।१८ ; ५।१०।६ ; ५।१०।२ ।
(३) मत्स्यपु० - अ० २५२, २५५, २५७, २५८, २५६, २६२, २६३, २६८, २७०। अग्निपु० - अ०
१०६, ४२, १०४, ५१, ४८, ४३, ४४, ६२, ५० ५१, ५३, ५४, ५५। गरुडपु० - अ० ४७ ४५, ४८ ।
स्कन्दपु०- माहेश्वरखण्ड, द्वितीय, अ० २५ । वैष्णवखण्ड, द्वितीय अ० २५ । माहेश्वरखण्ड प्रथम,
अ० २४ । वायुपु०- खण्ड १, अ० ३८ । भविष्यपु० - मध्यमपर्व, अ० १२ । ब्राह्म६६, अ० १३०, १३१,
१३२ । नारदीयपु० खण्ड १, अ० १३ । लिङ्गपु०- खण्ड २, अ० ४६ ।
(४) बृहत्संहिता प० ५३, ५६ ५७, ५८, ५८।
(५) कौ० अर्थशा०-प्रकरण २२, २३, २४, २५, ६५, ६६ ।
(६) शुक्रनीति० ४।४ ; ४।६ ।
(७) सूर्यसिद्धान्त ३।१४ । सिद्धान्तशिरोमणिः- गणिताध्ययने प० ७ श्लो० ३६ ४८ । लीलावती-
खण्ड २, अंश ४, अ० २ । गर्गसंहिता-(हस्तलिखिता ट्रिनिटीकालेज-कैम्ब्रिज) पृ० ६७-६८ ।
लघुशिल्पज्योतिःसारः- श्लो० ३-५ ।
(८) मेघदूतम् - २।१ । विक्रमोर्वशीयम् - अङ्क ३ । उत्तररामचरितम्-अङ्क ३, चत्वारिंशत्तमपद्य-
स्योपरितनो गद्यसन्दर्भः । मृच्छकटिकम् - १।१७ ; २।८२ ; ४।१२८ ; ६ २०८ ; ६।२१२, ३८, ५२ ; ८।२८२
३८३ ; ८।३४० ३४८-३५१ ; २।८८, १२६, १०१ ११७, १०७-८ ; ६।२०४ २११ ; ५।१७७ ; ६।२१६ ;
८।२८८ २८९, ३०२, ३०५, ३०७, ३२०, ६० । राजतरङ्गिणी-१।१०३, १७० ; ३।३८०, ३८१ ; ४।२००,
२०४ ; ५।८३, ९४, ९८, १४०-१४४, १४६, १४७ १६८, १६६, २०० ; ३।८, ११, १२, १४, ३५५, ३८०,
४६१, ४७६ ; ४७८, १८४, १८८, २१५, २१६, २६२, ५०७ ; ६।१७१, १७५, ३०३ ; ७।६८६, १२३६ ;
८।२४६, २४८, २४०२, २४१०, २४१७, २४३१, २४३३, २५५६ २७०६, ३३५२, ३३५३ । हर्षचरितम्-
पृ० २१५-२१६, १७६ ( मुम्बईसंस्करणम् ) । चिन्तामणिविनायकवैद्यकृतमध्ययुगीनभारतवर्षेतिहासस्य
पृ० १०३, १२७, १५२, १५५ द्रष्टव्यानि ।
(९) राजेन्द्रलालमित्रस्य इण्डोआरियन्स, खण्ड १, पृ० २५-२६ । निरुक्त- (१।१३) । निघण्टु-
(३।४) ।
( ११ )