मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

क ] भूमिका
अमरकोषे (१), पाणिनीये व्याकरणे (२), तथा च कारणाकामिकसुभेदांशुमदाद्यागम-
शास्त्रेषु (३), ए' सर्वत्रैव संस्कृतवाङ्मये स्थापत्यभास्करीयादिशिल्पानां न्यूनाधिकं वर्णनमुप-
लभ्यते । एषु पौराणिकागमिकानि च विमृष्टानि विवरणानि प्रायेण मानसारमूलका-
न्येवेत्यपि प्रबन्धान्तरे मया दर्शितम् (४) ।
तत्र खलु विद्रुवियासनामधेयः प्राचीनॊ रोमकशिल्पग्रन्थो लातीनेतालीय-स्पेनीय-
फरांस-जर्माणाऽऽङ्ग्लादिभाषास्वनूदितः परःशतसंस्करणगतः । मानसारवदत्रापि ग्रन्थे सप्तति-
मितानि प्रकरणानि । अत्राऽऽद्येषु पञ्चाशन्मितेष्वध्यायेषु स्थापत्यशिल्पान्येव वर्णितानि ।
अवशिष्टेषु यन्त्रादिनिर्माणविधिरुपवर्णितः । मानसारं स्वेतेषु भास्करीयशिल्पवर्णनमेवास्ति ।
आद्यानामध्यायानां प्रस्तुतविषयक्रमवर्णनविन्यासादावुभयोर्ग्रन्थयोरसंदिग्धं सादृश्यं पबन्धा-
न्तरेऽस्माभिः प्रदर्शितम् (५), नामसंज्ञाविषयेऽप्यनयोरद्भुतं सादृश्यं प्रतीयते ।
विद्रुवियास इति कस्यचिद् वास्तुशिल्पिन एव नाम । अस्य शिल्पग्रन्थस्य प्रकृत-
संज्ञाप्यासिन्न वेत्यपि न ज्ञायते । आसीच्चेत्सेदानीं लुप्तैव । मानसारमिति नामापि
त्वव्यक्तमस्पष्टं संदिग्धमनेकार्थम् । एतदेवाधुना समासेनालोच्यते ।
मानानां स्थापत्यशिल्पानां भास्करीयशिल्पानां च सारो मूलं संकलनं वा यत्र शास्त्रेऽस्ति
तन्मानसारमिति ग्रन्थविशेषस्य संज्ञा संभाव्यते । ग्रन्थान्तराणामपीदृश्यः सारान्ताः संज्ञा
दृश्यन्ते, यथा वेदान्तसारः, न्यायसारः, ज्योतिःसारः, आचारसारः, लघुशिल्पजोतिःसार
इत्यादयः । प्रस्तुते ग्रन्थे मानसारशब्दस्य द्विविधो व्यवहारः, ग्रन्थकृत्संज्ञारूपेण ग्रन्थसंज्ञारूपेण
चेति । ग्रन्थकारपरत्वेऽपि कचिद् व्यक्तिविशेषस्य संज्ञात्वेनान्यत्र तु शिल्पाचार्याणामृषीणां
संज्ञात्वेनेति । यथा—"कृतमिति अखिलमुक्तं मानसारपुराणैः ।
पितामहेन्द्रप्रमुखैः समस्तैर्देवैरिदं शास्त्रवरं पुरोदितम् ।
तस्मात्समुद्धृत्य हि मानसारं शास्त्रं कृतं लोकहितार्थमेतत् ॥”
( अ० ७० । पं० ११४–११८ पृ० ४१८ )
(१) अमरकोषः—२।२।१–२० द्र० ।
(२) पाणिनीय०—इण्डोआरियन्स ख० १, पृ० १९ ।
(३) कारणागम—ख० १, पटल ३–१४, १६, १८, २०, ४२, ५६, ५९–६२, ६६, ८८, १३६ ।
ख० २, प० ४–२०, ९८ । कामिकागम—प० ११– ३८, ४२–७२, ७४, ७५ । सुप्रभेदागम—प० २२–
४० । अंशुमदागम—प० २८ । वैखानसागम—प० २२, २३ ।
(४) भारतीयशिल्पशास्त्रम्—पृ० १११–१३३ ।
(५) भारतीयशिल्पशास्त्रम्, पृ० १३४–१५९ ।
( १२ )