ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

सौभाग्यभास्करव्याख्या । ९
उपासकाय शुद्धाय देयं नामसहस्रकम् ।
यानि नामसहस्राणि सद्यःसिद्धिप्रदानि वै ॥ १६ ॥
तन्त्रेषु ललितादेव्यास्तेषु मुख्यमिदं मुने ।
श्रीविद्यैव तु मन्त्राणां तत्र कादिर्यथापरा ॥ १७ ॥
र्नाहित्याय । अथैतदुपदेशे ईदृशो निर्बन्धोऽस्य रहस्यत्वात्तच्च मुख्यत्वात्तच्च देवताप्रीति-
करत्वेनावश्यकत्वादिति प्रदर्शयितुमुत्तरो ग्रन्थसंदर्भों नामारम्भावधिकः—यानीति ।
यानि कोटिसंख्याकानि तेषु यानि सद्यःसिद्धिप्रदानि दशसंख्याकानि 'एते दश
स्तवा गङ्गाश्यालकावालरासभे'ति संगृहीतानि ॥ १६ ॥ ललितादेव्या नामसहस्राणि
तन्त्रेषु चतुःषष्टिसंख्याकेषु पुराणेषु च कथितानि तेष्वपीदं ललितानामसहस्रं मुख्यतममिति
योजनार्थः । 'देवीनामसहस्राणि कोटिशः सन्ति कुंभजे'त्युत्तरग्रन्थानुसारात् । पुंदेवत्या
मन्त्राः स्त्रीदेवत्या विद्या इति मन्त्रविद्योर्लक्षणभेदेऽप्यस्याः शिवशक्तिसामरस्यरूपत्वा-
दुभयात्मतेति द्योतनाय मन्त्राणां मध्ये विद्येत्युक्तम् । अतएव देवताध्याने ऐच्छिको
विकल्पः स्मर्यते । 'पुंरूपं वा स्मरेद्देवि स्त्रीरूपं वा विचिन्तयेत् । अथवा निष्कलं ध्याये-
त्सच्चिदानन्दलक्षण'मिति मालामन्त्रेपि स्त्रीपुंसभेदेन भेदः । एतदभिप्रायेणैव गुण-
निधिः श्रीमाता परंज्योतिरित्यादीनि नामानि त्रिलिङ्गकानि संभवन्त्यन्ते । अथवा कूट-
त्रयात्मकत्वेऽपि पञ्चदशाक्षरघटितत्वात्पञ्चदशाक्षरशालित्वसूचनाय मन्त्राणामित्युक्तम् ।
पिण्डकर्तरीबीजमन्त्रमालाभेदेन पञ्चविधेषु मन्त्रेषु पञ्चदशाक्षराणां मन्त्ररूपत्वात् । तदुक्तं
नित्यातन्त्रे । 'मन्त्रा एकाक्षराः पिण्डाः कर्तयों द्वयक्षरा मताः । वर्णत्रयं समारभ्य
नवार्णा विधिवीजकाः । ततो दशार्णमारभ्य यावद्विंशति मन्त्रकाः । तत ऊर्ध्वं गता
मालास्तासु भेदो न विद्यते' इत्यादि । कादिः ककार आदिर्यस्यां सा कादिः काली-
शक्तिः । त इति तन्त्रराजप्रसिद्धकादिनामकशक्त्यभिन्ना वा । अतएव 'कादिसंज्ञा भवरूपा
सा शक्तिः सर्वसिद्धये' इत्यादि तत्रैव देवींप्रति शिववाक्यम् । सा च 'कामो योनिः
कमला वज्रपाणिर्गुहा हसा मातरिश्वाभ्रमिन्द्रः । पुनर्गुहा सकला मायया च पुरुच्येषा
विश्वमातादिविद्या' इत्याथर्वणैः पठ्यमानत्रैपुरसूक्तस्थायामृच्युद्धृता । तत्तन्त्रभेदेनोद्धृतानां
विद्यानां सर्ववेदान्तप्रत्ययन्यायेनैक्येप्युपासकरुच्यनुसारेण कल्पितं तारतम्यमप्यस्ती-
त्याह—परेति । भावार्थप्रभृत्यर्थानां सर्वेषां तत्रैव सामञ्जस्यात् । सप्तत्रिंशदक्षरैः षट्-
त्रिंशत्तत्त्वातीतरूपायाः कादिविद्यातिरिक्तासंभवाच्चेति भावः । तदिदमस्माभिर्व-
रिवस्यारहस्य एव विद्यान्तरेषु तदसामञ्जस्यप्रदर्शनपूर्वं निरूपितम् 'अज्व्यञ्जन-
बिन्दुत्रयनादत्रितयैर्विभाविताकारा । षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मा तत्वातीता च केवला विद्या'
इति । किंच 'यदक्षरैकमात्रेपि संसिद्धे स्पर्धते नरः । रवितार्क्ष्यन्दुकंदर्पशंकरानलवि-
ष्णुभिः । यदेकादशमाधारं बीजं कोणत्रयात्मकम् । ब्रह्माण्डादिकटाहान्तं जगद्व्यापि
दृश्यते' इत्यादिर्गुरुमुखैकवेद्यो रहस्यार्थो न हादिविद्यासु समञ्जसः । 'चत्वार ईं बिभ्रति
क्षेमयन्त' इत्यत्रापि कादिपक्ष एव खरसेयेके । हादिपक्षेपि तुल्येति तु रहस्यम् ।

१० ललितासहस्रनाम ।
पुराणां श्रीपुरमिव शक्तीनां ललिता यथा ।
श्रीविद्योपासकानां च यथा देवो वरः शिवः ॥ १८ ॥
तथा नामसहस्रेषु वरमेतत्प्रकीर्तितम् ॥ १९ ॥
यथास्य पठनाद्देवी प्रीयते ललिताम्बिका ।
अन्यनामसहस्रस्य पाठान्न प्रीयते तथा ।
श्रीमातुः प्रीतये तस्मादनिशं कीर्तयेदिदम् ॥ २० ॥
बिल्वपत्रैश्चक्रराजे योऽर्चयेल्ललिताम्बिकाम् ।
पद्मैर्वा तुलसीपत्रैरेभिर्नामसहस्रकैः ॥ २१ ॥
किंच । त्रिपुरोपनिषद्यपि 'अथैतस्य परं गहरं व्याख्यास्यामः' इत्यादिना गायत्रीपञ्चद-
श्योरेकरूपत्वं वक्तुं तत्पदककारयोरेवैकार्थत्वमुक्तम् । तन्मूलकत्वेनैवान्या उद्धृताः । त्रि-
शत्यां कामेश्वराभ्यामप्यस्या एवादरः क्रियमाणो दृश्यते । तन्त्रराजे तु तृतीयकूटस्यैव प्र-
थममुद्धारेण तत्रैकैकाक्षरनिवेशेनान्ययोः कूटयोर्लाघवेनोद्धाराय हादिविद्यैवाहृतेति ज्ञेयम् ।
अतएव त्रैपुरसूक्ते 'षष्ठं सप्तममथ वह्निसारथिम्' इत्यृचा कादेः पश्चादेव हादेरुद्धारः
कृतः । 'शिवः शक्तिः कामः' इति सौन्दर्यलहरीस्थश्लोकद्वयं द्वेधापि व्याख्यायत
इति दिक् ॥ १७ ॥ उपासकानामित्यन्ताश्चतस्रो निर्धारणे षष्ठ्यः । उपास्तेः परमं फल-
मुपास्याभेदः । सच परशिवे सार्वकालिक एवास्तीत्युपासकत्वं तस्याप्यविशिष्टम् । कथ-
मन्यथा तस्यादिनाथत्वं तदभेदानुसंधानमस्मदादीनां च संगच्छते । देव्यभेदानुसंधान-
दार्ढ्यबललब्धाभेदेन गुरुणा सह शिष्यस्याप्यभेदानुसंधानाद्देव्यभेदलाभस्य नायैकद्वारक-
तायाः सिद्धान्तरहस्यत्वादित्याशयेनाह—वरः शिव इति । परमशिव इत्यर्थः । तेन
गुणिरुद्रादिनिरासः ॥ १८ ॥ स्पष्टम् । अर्धश्लोकोयम् ॥१९॥ मुख्यत्वे हेतुमाह—यथा-
स्येति । यथा निरवधिकमित्यर्थः । अन्येषां शिवविष्ण्वादीनां नामसहस्रमन्वर्थं तन्नाम-
सहस्रं च तस्येति वा । अथैतत्पाठं विधत्ते । प्रीतय इति तादर्थ्यचतुर्थ्या सर्वेभ्यः कामेभ्य
इत्यादाविव कीर्तनकरणकभावनाभाव्यत्वप्रतीतिः । इदमिति तु धात्वर्थकर्म सक्तूनिति-
वत् । अतएव तेन न्यायेनैव विनियोगभङ्गेन मत्वर्थलक्षणया नामसहस्रकीर्तनेन श्रीमा-
तृप्रीतिं भावयेदिति विधेः पर्यवसितोर्थः । अथवा सोमादिद्रव्याणां यागसाधनत्वेन तृ-
तीयाश्रुतेः प्रत्यक्षत्वाच्च तत्र तथा वाक्यार्थवर्णनेपि प्रकृते नाम्नां वर्णानित्यत्ववादे ताल्रो-
ष्ठपुटव्यापाररूपकीर्तनजन्यत्वात्तन्नित्यत्व वादेपि ध्वनेरनित्यत्वेन कीर्तनजन्यध्वन्यभिव्य-
क्ततया वर्णात्मकद्रव्येषु स्वीकारादनुत्पन्नस्यानभिव्यक्तस्य वा कीर्तनजनकत्वायोगान्नामा-
भिव्यञ्जककीर्तनेनेष्टं भावयेदित्येवार्थः । कीर्तनं चेह वाचिकमानसोभयसाधारणम् ।
नामपठनवन्नामस्मरणस्यापि वचनान्तरेषु फलश्रवणात् । तस्मादिति हेत्वधिकरणन्याये-
नार्थवादः । अनिशं यावज्जीवं । तेनाग्निहोत्रवन्नित्यकाम्योभयरूपमिदं कर्मेति सिध्यति
॥ २० ॥ अथ कीर्तनस्यान्याश्रयेणापि फलसंबन्धमाह—बिल्वपत्रैरितिसार्धेन ।
वचनान्तरेण प्राप्तमन्तर्यागबहिर्यागभेदेन द्विविधमपि पूजनं बिल्वपत्रायन्यतमकरणकं

सौभाग्यभास्करव्याख्या । ११
सद्यः प्रसादं कुरुते तेन्न सिंहासनेश्वरी ।
चक्राधिराजमभ्यर्च्य जप्त्वा पञ्चदशाक्षरीम् ॥ २२ ॥
जपान्ते कीर्तयेन्नित्यमिदं नामसहस्रकम् ।
जपपूजाद्यशक्तोऽपि पठेन्नामसहस्रकम् ॥ २३ ॥
साङ्गार्चने साङ्गजपे यत्फलं तदवाप्नुयात् ।
उपासने स्तुतीरन्याः पठेद्भ्युदयो हि सः ॥ २४ ॥
चक्रराजाधिकरणकमर्चयेदित्येकेन पदेन यच्छब्दयोगादनूद्यते । तत्र तात्पर्यग्राहकाणि
पदान्तराणीति य इष्ट्येत्यादिवाक्य इव नोद्देश्यानेकत्वप्रयुक्तो वाक्यभेदः । नामसहस्रकै-
रिति तु कीर्त्यमानाभिप्रायं कीर्तनपर्यवसायि । तेनार्चनविशेषाश्रितेन नामकीर्तनेन (यद्यपि
रुद्रयामले 'तुलसीबिल्वपत्राणि धात्रीपत्राणि पार्वति । अर्चने चक्रराजस्य नोचितान्येव
सर्वथे'ति निषेधः प्रतीयते तथापि सहस्रनामकरणकार्चने विशिष्य बिल्वपत्राणां विधाना-
न्निषेधस्तदितरकरणकार्चनपरो व्यवतिष्ठते ) ॥ २१ ॥ सद्यः प्रसादं भावयेदित्यर्थः ।
अथ यावज्जीववाक्येन प्राप्तं जीवनावच्छिन्नं कालसामान्यं विशेषेणोपसंहरति

१२ ललितासहस्रनाम ।
इदं नामसहस्रं तु कीर्तयेन्नित्यकर्मवत् ।
चक्रराजार्चनं देव्या जपो नाम्नां च कीर्तनम् ॥ २५ ॥
भक्तस्य कृत्यमेतावदन्यदभ्युदयं विदुः ।
भक्तस्यावश्यकमिदं नामसाहस्रकीर्तनम् ॥ २६ ॥
तत्र हेतुं प्रवक्ष्यामि शृणु त्वं कुम्भसंभव ।
पुरा श्रीललितादेवी भक्तानां हितकाम्यया ॥ २७ ॥
वाग्देवीर्वशिनीमुख्याः समाहूयेदमब्रवीत् ।
वाग्देवता वशिन्याद्याः शृणुध्वं वचनं मम ॥ २८ ॥
नेतरेषां त्रैलोक्यमोहनकवचादिरूपाणां स्तोत्राणां पाठेऽभ्युदयः फले विशेषः ।
अपाठे तु नाङ्गंन्यूनत्वकृतो दोषः । तेन तेषां क्रत्वङ्गत्वबोधकानां तत्तत्प्रकरणस्थवचनानां
विकल्पे पर्यवसायकमिदं वाक्यं । तेन षोडशिग्रहवदितरेषामङ्गत्वं 'नवलक्षप्रजप्तापि
तस्य विद्या न सिध्यती'त्यादितत्तत्प्रकरणस्थवाक्येषु सिद्धिपदं तत्तत्पाठजन्याभ्युदय-
विशिष्टविद्याफलपरमित्यदोषः ॥ २४ ॥ इदं तु न तादृशमङ्गं अपितु नित्यकर्मवत्
संध्यावन्दनवत् । स्वाभाविकप्रतियोगिकविकल्पासहत्वमात्रार्थकोयं वतिः । ततश्च
संयोगपृथक्त्वन्यायेन कीर्तनं क्रत्वर्थपुरुषार्थोभयरूपमिति मन्तव्यम् । अर्चनादिप्रायपाठे-
नाप्युपासनाङ्गत्वमेव द्रढयति । देव्या विद्यायाः । काकाक्ष्यिन्यायेनोभयत्रान्वेति ॥ २५ ॥
भक्तस्य उपासकस्य । अभ्युदयं अभ्युदयकरं । मत्वर्थीयोच् । श्रेयस्करमित्यर्थः । अर्चे-
नादिप्रायपाठादर्चनादितुल्यत्वं माप्रसांक्षीदत आह—भक्तस्येति । जपपूजापेक्षया-
पीति शेषः । तत्फलजनकस्योक्तत्वादिति भावः ॥ २६ ॥ तत्फलजनकत्वमस्य कथमि-
त्याशङ्क्य तत्र निमित्तं वक्तुं स्तोत्रप्रतिपाद्याया देवताया निखिलशिवशक्तिगणोपास्यत्व-
मुखेन सर्वोत्तमत्वद्योतिकां कथामुपक्रमते—तत्रेत्यादिना । नह्यत्र 'अनूयाजान्यक्ष्य-
न्भवसी'ति हेतुवादवत्स्वार्थतातपर्यकत्वद्योतनाय प्रकर्षेण वक्ष्यामीति प्रतिज्ञा । अतएवार्थ-
वादधिया नोपेक्षस्वेति द्योतयितुं शृणु त्वमिति स्वाभिमुखीकरणम् । अवाप्तसकलकामत्येन
देव्याः स्वार्थकामनाभावादाह—भक्तानामिति ॥ २७ ॥ मुखे आदौ गणनीया
मुख्या वशिन्येव मुख्या यासां ता वशिन्याद्याः । आदिना कामेश्वर्यादिकौलिन्यन्तस-
प्तकपरिग्रहः । तासामेवाह्वाने परिकरालंकारेण हेतुगर्भं विशेषणं वाग्देवीरिति । क्रीडा-
विजिगीषाद्युतिस्तुतिव्यवहारमोदमदकान्तिगतयोऽत्र सर्वे दीव्यतेरर्थाः नतु स्वप्नः ।
देवतानामस्वप्नत्वात् । वाचां क्रीडन्ति विजिगीषन्ति द्योतन्ते स्तुवन्तीत्यादिरीत्या वा
वाग्देव्यः । वाङ्मयमात्रे स्वातन्त्र्यात्तासामेव चकारयिषितस्तोत्रार्थमाह्वानमिति भावः ।
इदं वक्ष्यमाणवृत्तान्तरूपम् । अथाध्युष्टश्लोकैरम्बावचनम् । हे वशिन्याद्याः, यतो यूयं
वाग्देवतास्ततो मम वचनं शृणुध्वमिति योजना । युष्माकं वागीश्वरत्वान्मद्वचनश्रवणेपि
भवतीनामेवाधिकार इति प्रोत्साहनं व्यङ्ग्यम् ॥ २८ ॥ ननु वशिन्याद्युपासका देवता

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १३
भवत्यो मत्प्रसादेन प्रोल्लसद्वाग्विभूतयः ।
मद्भक्तानां वाग्विभूतिप्रदाने विनियोजिताः ॥ २९ ॥
मच्चक्रस्य रहस्यज्ञा मम नामपरायणाः ।
मम स्तोत्रविधानाय तस्मादाज्ञापयामि वः ॥ ३० ॥
कुरुध्वमङ्कितं स्तोत्रं मम नामसहस्रकैः ।
येन भक्तैः स्तुताया मे सद्यः प्रीतिः परा भवेत् ॥ ३१ ॥
अपि वागीश्वर्यः संपतिताः किंवाज्ञावाक्यश्रवणेनाधिकारिण्य इत्याशङ्क्याह—भवत्य
इति । तत्तश्चेति शेषः सर्वत्राध्याहृत्य योज्यः । प्रकर्षेणोत्कर्षेण लसन्त्यो वाचां विभूतय
ऐश्वर्यं यासां ताः । इतरवैलक्षण्यं प्रकर्षः । सर्वोत्तमत्वमुत्कर्षः । तेन सर्वोत्तमदेवता-
प्रसादलब्धाया विद्याया एव सर्वविद्योत्तमत्वात्तद्वत्य एव सर्वोत्तमस्तोत्रकरणेऽधिकारिण्य
इति ध्वनिः । ननु नकुलीदेव्यादयोऽपि भगवतीप्रसादलब्ध

१४ ललितासहस्रनाम ।
हयग्रीव उवाच ।
इत्याज्ञप्ता वचोदेव्यः श्रीदेव्या ललिताम्बया ।
रहस्यैर्नामभिर्दिव्यैश्चक्रुः स्तोत्रमनुत्तमम् ॥ ३२ ॥
रहस्यनामसाहस्रमिति तद्विश्रुतं परम् ।
ततः कदाचित्सदसि स्थित्वा सिंहासनेऽम्बिका ॥ ३३ ॥
स्वसेवावसरं प्रादात्सर्वेषां कुम्भसंभव ।
सेवार्थमागतास्तत्र ब्रह्माणीब्रह्मकोटयः ॥ ३४ ॥
लक्ष्मीनारायणानां च कोटयः समुपागताः ।
गौरीकोटिसमेतानां रुद्राणामपि कोटयः ॥ ३५ ॥
अङ्कनं नाम चरमश्लोके नामप्रक्षेपः । यथा कामदेवाङ्के राघवपाण्डवीये काव्यलक्ष्म्यङ्के
किरातार्जुनीये च । प्रकृते च यद्यप्यम्बाया अनन्तानि नामानि तथापि ललितेत्यसाधा-
रणं नाम । गुणिरुद्रेश्वरादिपत्नीष्वपि भवान्यादिनामप्रयोगेण तेषां साधारण्यात् । त्रिपु-
रसुन्दरीति नाम्नोऽपि तन्त्रान्तरे प्रतिपत्तिथिनित्यायाः सत्त्वात् । अतः सहस्रनामसमाप्ति-
श्लोके फलश्रुतिचरमश्लोके च ललिताम्बिकेति नाम्न उल्लेखः ॥ ३१ ॥ अथ सार्धनवभिः
श्लोकैः पुनरपि हयग्रीववाक्यम् । अत्र पूर्वश्लोकार्थेन पौनरुक्त्याभावादेवमुक्तम् ।
रहस्यैश्चक्रराजस्य मन्त्रोद्धाररहस्याभ्यां सहितैः । मत्वर्थीयोऽच्प्रत्ययः ॥ ३२ ॥ स्तोत्रना-
म्नोऽन्वर्थकताप्रदर्शनाय तन्निर्वक्ति—रहस्यनामसाहस्रमिति । तद्विश्रुतं परं इतिपदस्य
वारद्वयमन्वयः । रहस्यगर्भितत्वाद्धेतोः रहस्यनामसहस्रमिति परं अतिशयेन विश्रुतं
प्रसिद्धमित्यर्थः । सिंहासने अवस्थानं सर्वेषां दर्शनार्थम् ॥ ३३ ॥ सेवावसरः सेवार्थमव-
काशः । ब्रह्माणीति नायं ब्रह्मशब्दान्डीप् 'इन्द्रवरुणे'त्यादिसूत्रे ब्रह्मशब्दपाठाभावेनानु-
गमायोगात् । अपितु ब्रह्म वेदान्गणति शब्दायते व्याहरतीति यावत् । स ब्रह्माणश्चतु-
र्भिर्वदनैश्चतुर्वेदवक्ता ब्रह्मेत्यर्थः । तस्य स्त्रीत्यर्थे पुंयोगलक्षणो ङीष् । तथाच स्वच्छन्द-
शास्त्रयोगः 'ब्रह्माणीत्यपरा शक्तिर्ब्रह्मणोत्सङ्गगामिनी'ति । ब्रह्माणमानयति जीवयतीति
वा ब्रह्माणी । अतो न 'पुमांस्त्रिये'त्येकशेषप्रसक्तिः । अथवा ब्रह्माणीशब्दो भारती-
कोटिपरः । तत्समेता ब्रह्मकोटय इति शाकपार्थिवादेराकृतिगणत्वान्मध्यमपदलोपी
समासः । बहुवचनं कोटिसंख्यापरम् । तेन प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां मिलित्वा कोटिगुणिता
कोटिरिति सिध्यति । जलधिसंख्याका ब्रह्माण्यस्तावन्त एव ब्रह्माणश्चेत्यर्थः । अतएव
रुद्रयामले सर्वमङ्गलाध्यानप्रकरणे 'आवृतां ब्रह्मसहितब्रह्माणीकोटिकोटिभि'रित्यादि स्मर्यते
॥ ३४ ॥ लक्ष्मीकोटिसमेता नारायणकोटीनां कोटय इत्यर्थः । रुद्राणामित्यपि रुद्रको-
टीनामित्यर्थकम् । यथाश्रुते तावदेकैकस्य रुद्रस्य कोटिकोटिगौरीसमेतत्वावगतिः स्यात्
पूर्वाभ्यां शक्तिभ्यां सह संख्यायां वैषम्यं च । यदि पुनर्बहुकोटिसंख्याकरुद्रसमुदायस्यैव
विशेष्यत्वाभिप्रायेण गौरीकोटिसमेतत्वरूपं विशेषणं नत्वेकैकरुद्रस्य विशेष्यत्वाभिप्राये-

ङ्कु' (from Ramayana)!
So the typesetter set:
'शङ्ख' (or 'शङ्कु')
Wait, let me look at the letter in line 31:
First: 'श' followed by 'ङ्ख' or 'ङ्कु'?
It looks like 'शङ्ख'!
Second: 'म', 'हा', 'श', then 'ङ्' with 'क' -> 'ङ्क' or 'ङ्कु'.
Let's look closely: can it just be transcribed as "शङ्खमहाशङ्कवृन्द..." or "शङ्कुमहाशङ्कुवृन्द..."?
Wait, look at: "शङ्कुमहाशङ्कुवृन्द..." - if I look at the image:
Letter 1: श
Letter 2: ङ्ख (has the 'ख' ligature, with top bar joining the two lobes of 'ख')
Letter 3: म
Letter 4: हा
Letter 5: श
Letter 6: ङ्क (clearly has the crossbar of 'क')
Wait, does letter 6 have a u-matra? No, it ends flat at the bottom.
Does letter 2 have a u-matra? No.
So it literally looks like: "शङ्खमहाशङ्कवृन्द..." or "शङ्खमहाशङ्कुवृन्द..."!
Wait, let's look at "शङ्खमहाशङ्क": wait, is it possible it's "शङ्ख

१६ ललितासहस्रनाम ।
तेषु दृष्टोपविष्टेषु स्वे स्वे स्थाने यथाक्रमम् ।
तत्र श्रीललितादेवीकटाक्षाक्षेपनोदिताः ॥ ३८ ॥
उत्थाय वशिनीमुख्या बद्धाञ्जलिपुटास्तदा ।
अस्तुवन्नामसाहस्रैः स्वकृतैर्ललिताम्बिकाम् ॥ ३९ ॥
श्रुत्वा स्तवं प्रसन्नाभूल्ललिता परमेश्वरी ।
सर्वे ते विस्मयं जग्मुर्ये तत्र सदसि स्थिताः ॥ ४० ॥
ततः प्रोवाच ललिता सदस्यान्देवतागणान् ।
ममाज्ञयैव वाग्देव्यश्चक्रुः स्तोत्रमनुत्तमम् ॥ ४१ ॥
इदंच कामराजसंतानाभिप्रायेणोक्तम् । लोपामुद्रासंतानभेदेन विद्याभेदेन च मित्रेशा-
नन्दनाथादीनि बहून्योघत्रयाणि ज्ञानार्णवादिषु द्रष्टव्यानि । दिव्यादिगुरुकमस्तु गुरुपदे-
शादवगन्तव्यः । तत्र सर्वेषामिति संख्याविशेषो महौघपर्यायः । बहुवचनमप्यनन्तानन्त-
परम् । यजुर्वेदसंख्याप्रायपाठे परार्धस्वाहेत्यस्योत्तरमुषेस्वाहेत्यारभ्य सर्वस्मै स्वाहे-
त्यन्ता अष्टौमन्त्राः श्रूयन्ते । तत्रत्याश्चोषाआदयः शब्दाः संख्याः प्रायपाठाल्लक्षलक्षगुणो-
त्तरसंख्यावाचका वक्तव्याः । तदयं संग्रहः । 'उषोव्युष्टिसथोदेष्यन्सुद्यन्नुदित एव च ।
खर्गोलोकश्च सर्वश्चेत्येवमान्नायते श्रुतौ । एताः परार्धात्परतः संख्या ॥

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १७
अङ्कितं नामभिर्दिव्यैर्मम प्रीतिविधायकैः ।
तत्पठध्वं सदा यूयं स्तोत्रं मत्प्रीतिवृद्धये ॥ ४२ ॥
प्रवर्तयध्वं भक्तेषु मम नामसहस्रकम् ।
इदं नामसहस्रं मे यो भक्तः पठतेऽसकृत् ॥ ४३ ॥
मम प्रियतमो ज्ञेयस्तस्मै कामान्ददाम्यहम् ।
श्रीचक्रे मां समभ्यर्च्य जप्त्वा पञ्चदशाक्षरीम् ॥ ४४ ॥
पश्चान्नामसहस्रं मे कीर्तयेन्मम तृप्तये ।
मामर्चयतु वा मा वा विद्यां जपतु वा न वा ॥ ४५ ॥
कीर्तयेन्नामसाहस्रमिदं मत्प्रीतये सदा ।
मत्प्रीत्या सकलान्कामाँल्लभते नात्र संशयः ॥ ४६ ॥
तस्मान्नामसहस्रं मे कीर्तयध्वं सदादरात् ।
हयग्रीव उवाच ।
इति श्रीललितेशानी शास्ति देवान्सहानुगान् ॥ ४७ ॥
तदाज्ञया तदारभ्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
शक्तयो मन्त्रिणीमुख्या इदं नामसहस्रकम् ॥ ४८ ॥
पठन्ति भक्त्या सततं ललितापरितुष्टये ।
तस्मादवश्यं भक्तेन कीर्तनीयमिदं मुने ॥ ४९ ॥
विधिः । पूर्वोक्तस्त्वेतदनुवादरूपोऽपि वक्तृश्रोतृभेदाद्विधिरेव । अतएव पुनःश्रवणस्यान-
न्यपरत्वाभावेन शाखाभेदेन पुनःश्रुताग्निहोत्रविधीनामिव न कर्मभेदकत्वम् ॥ ४२ ॥
संप्रदायः प्रवर्तनी इति विधत्ते । भक्तेषु श्रीविद्यादीक्षितेषु वक्ष्यमाणेषु काम्यप्रयोगेषु
सतिसंभवे स्तोत्रावृत्तिः कर्तव्येति विधत्ते — इदमिति । यः सकृदेकवारमपि पठति
॥ ४३ ॥ तस्मै कामान्ददामीति । किमुत बहुवारमित्यनया भङ्ग्या काम्यप्रयोगेष्वा-
वृत्तिविधानाभावेऽप्यस्यैवावृत्तिविधाने तात्पर्यं दाक्षायणयज्ञविधिवत् । अन्यथा होम-
विधेरग्रविन्दुनिपातमात्रेण शास्त्रार्थसिद्धिवत्सकृत्पाठेनैव तत्सिद्धिरावृत्तौ मानाभावा-
त्परिसंख्याद्यर्थं सकृत्त्वविधानस्य वैयर्थ्यापातात् । प्रथमविधावुक्तस्य सदातनत्वस्योप-
संहारार्थमाह—श्रीचक्र इति ! उपलक्षणापायेऽप्युपलक्ष्यानपाय इति न्यायबलल-
भ्यमर्थमाह ॥ ४४ ॥ अशक्तस्य जपार्चनादेः फलमितएव लभ्यमित्याह ॥ ४५ ॥ स्पष्टं
॥ ४६ ॥ अथ अध्युष्टश्लोकैर्हयग्रीववाक्यम् । यद्यप्युपान्त्यश्लोकान्तमेतद्वाक्यमेव ।
तथापि मध्ये ध्यानश्लोकः प्रक्षिप्त इति वदन्तीत्येवमुक्तम् । अम्बाया वचनमुपसंहरति ।
भगवतीच्छारूपायाः शासनाज्ञापरपर्यायप्रवर्तनाय नित्यत्वाच्छास्तीति प्रवर्तमाननिर्देशोऽप्युपपद्यते । 'आक्रुश्य पुत्रमघवान्यदजामिलोऽपि नारायणेति म्रियमाण इयाय
मुक्ति' मितिवत् ॥ ४७ ॥ निगमयति ॥ ४८ ॥ तत्र हेतुं प्रवक्ष्यामीत्युपक्रान्तमर्थमुपसं-

१८ ललितासहस्रनाम ।
आवश्यकत्वे हेतुत्वे मया प्रोक्तो मुनीश्वर ।
इदानीं नामसाहस्रं वक्ष्यामि श्रद्धया शृणु ॥ ५० ॥
अथ ध्यानश्लोकः ।
सिन्दूरारुणविग्रहां त्रिनयनां माणिक्यमौलिस्फुर-
त्तारानायकशेखरां स्मितमुखीमापीनवक्षोरुहाम् ।
पाणिभ्यामलिपूर्णरत्नचषकं रक्तोत्पलं बिभ्रतीं
सौम्यां रत्नघटस्थरक्तचरणां ध्यायेत्परामम्बिकाम् ॥ ५१ ॥
हरन्नेव संगतिदर्शनपूर्वकशिष्यावधानाय प्रतिजानीते ॥ ४९ ॥ आवश्यकत्व इति ॥ ५० ॥
अस्य श्रीललितासहस्रनामस्तोत्रमालामन्त्रस्य । वशिन्यादिभ्यो वाग्देवताभ्य ऋषिभ्यो
नमः शिरसि । अनुष्टुप्छन्दसे नमः मुखे । श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्यै देवतायै हृदये । क ४
बीजाय नाभौ । स ३ शक्तये गुह्ये । ह ५ कीलकाय पादयोः । चतुर्विधपुरुषार्थ-
सिद्ध्यर्थे जपे विनियोगाय सर्वाङ्गे । कूटत्रयं द्विरावृत्य बाला वा षडङ्गद्वयं । अथ । ‘ऋषि-
र्गुरुत्वाच्छिरसि ध्येयत्वाद्देवता हृदि । छन्दोक्षरत्वाज्जिह्वायां न्यस्तव्यं मन्त्रवित्तमै’ रित्यादि-
रीत्या ऋषिन्यासस्थानानि प्रपञ्चसारोक्तानि शैवशाक्तादिभेदेन न्यासे मुद्राविशेषाः पदा-
र्थादर्शोक्तास्तत्तद्वासनाश्च जपप्रकरण एवास्माभिर्विवृता इति नेह लिख्यन्ते । माणिक्य-
शब्दात्तस्येदमित्यण् । अर्शाआद्यच् । ततश्च माणिक्यकिरीटवति मौलौ स्फुरन् शोभ-
मानस्तारानायकश्चन्द्र एव शेखरः शिरोभूषणं यस्यास्ताम् । उत्तमपरो वा मौलिशब्दः । माणि-
क्यश्रेष्ठवत्स्फुरन्नित्यादिपूर्ववत् । आसमन्तात्पीनौ पुष्टौ वा ‘ऊधस्तु क्लीवमापीनमि’ति
कोषादूधोवद्वा वक्षोरुहौ यस्यास्ताम् । अलिभिः भ्रमरैः पूर्णरत्नमयं चषकं वाटीम् । ‘चषकं
च कटोरी च वाटिका खारिका तथा । कचोली गाथिका चेति नामान्येकार्थकानि वै’
इति रत्नसमुच्चयेऽभिधानात् तदन्तर्गतस्य मधुनः सुगन्धित्वान्मधुपपूर्णता । यद्वा
‘अलिः सुरापुष्पलिहो’रिति हैमकोशान्मद्यमलिपद्वाच्यं । रत्नं घटे तिष्ठति एतादृशो
रक्तचरणः पञ्चमो द्रवो यस्यास्तामिति । एवं परिभाषायां चतुर्भिः श्लोकैः सहस्रनाम्नः
प्रथमो भागो विवृत इति शिवम् ॥ ५१ ॥
इति श्रीभासुरानन्दकृते सौभाग्यभास्करे । उपोद्घातपरैः श्लोकैः प्रथमा तपिनीकला ॥ १ ॥
इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणधुरीणसर्वतन्त्रस्वतन्त्रश्रीमन्नृसिंह-
यज्वचरणाराधकेन भारत्युपनामकश्रीमद्गंभीररायदीक्षितसूरिसूनुना
भास्कररायेण भासुरानन्दनाथेतिदीक्षानामशालिना प्रणीते
सौभाग्यभास्करे ललितानामपरिभाषामण्डलभाष्ये
उपोद्घातप्रकरणं नाम प्रथमा कला ।

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १९
अथ प्रथमशतकंनाम द्वितीया तापिनीकला ।
अथ परिभाषामण्डले नामारम्भकवर्णानैव विभाजकोपाधीकृत्य द्वात्रिंशद्विधानि वक्ष्य-
माणानि नामानि विवेचयितुमेकपञ्चाशन्मातृकासु ग्राह्यवर्णान्विचिनोति—अक्षु शरा-
च्छरवर्णांस्ततः समानन्त्यमौ कचयोः । अथ मध्यान्यांस्तपयोर्द्वितीयमन्त्ये
त्यजेन्नवमम् ॥ ५ ॥ अक्षु षोडशस्वराणां मध्ये शरात् प्राथमिकपञ्चाक्षराणि गृहीत्वा ।
ल्यब्लोपे पञ्चमी । शरवर्णान् षष्ठादिदशमान्तान् पञ्चवर्णांस्त्यजेत् । ततः अवशिष्टा-
नामेकादशादिषोडशान्तानां मध्ये समान् द्वादशचतुर्दशषोडशान् । कचयोः कवर्गच-
वर्गयोः अन्तिमौ ङकारञकारौ झकारञकारौ च । अथानन्तरे टवर्गे मध्यान्यान्
डकारभिन्नांश्चतुरो वर्णान् । तपयोः तवर्गपवर्गयोः द्वितीयं थकारं फकारं च ।
अन्त्ये यवर्गीयदशाक्षरेषु नवमं लकारं त्यजेत् । तत्तदक्षरादिनामधेयानामभावादिति
भावः ॥ ५ ॥ अतएव 'द्वात्रिंशद्भेदमभिन्ना या तां वन्दे हं परात्परामि'ति सूतसंहितोक्ति-
रेतत्परैकाशयेनाह—इत्थं शिष्टानुष्टुग्वर्णारब्धेषु नामसु तु संख्याः । अर्व-
नटत्रिद्वीष्वेकद्विचतुःकंजपानवरधीराः ॥६॥ इत्थं एकोनविंशतिवर्णानां त्यागे-
नावशिष्टा अनुष्टुग्वर्णाः द्वात्रिंशत्संख्यान्यक्षराणि तैरारब्धेषु नामसु संख्यांवच्म इत्यर्थः ।
तदेवाह सार्धेन । अत्रैकैकं पदमेकैकाक्षरादिनाम्नां संख्येति क्रमः । तथाहि । अर्व ।
अकारादीनि नामानि चत्वारिंशत् ॥ ४० ॥ नट । आकारादीनि दश ॥ १० ॥ इका-
रादीनि त्रीणि ॥ ३ ॥ ईकारादीनि द्वे ॥२॥ उकारादीनिपञ्च ॥ ५ ॥ इषुशब्दस्य बाण-
परत्वेन तदर्थकत्वात् ॥ एकारादि नामंकं ॥ १ ॥ ओकारादीनि । द्वे ॥ २ ॥ अंकरा-
दीनि चत्वारि ॥ ४ ॥ कंज । ककारादीन्येकाशीतिः ॥ ८१ ॥ पान ॥ खकाराद्येकं
॥ १ ॥ पकारात्पूर्वं नकारीयबिन्दुलेखस्तु छन्दोनुसारादनिष्टाभावाच्चोक्तः ॥ वर ।
गकारादीनि चतुर्विंशतिः ॥ २४ ॥ धीरः । चकारादीन्येकोनत्रिंशत् ॥ २९ ॥—किंधू-
पद्बिस्तम्भछलभयमांसे पदे वरः सङ्गः ! प्रकटगयाजलवाटीधुसिधर्मे
माखखोल्कटीकाधीः ॥ ७ ॥ किं । छकाराद्यमेकं नाम ॥ १ ॥ धूप । जकारादी-
न्येकोनविंशतिः ॥ १९ ॥ डकारादीनि द्वे ॥ २ ॥ स्तंभ । तकारादीनि षट्चत्वारिंशत्
॥ ४६ ॥ छल । दकारादीनि सप्तत्रिंशत् ॥ ३७ ॥ भय । धकारादीनि चतुर्दश
॥ १४ ॥ मांसे । नकारादीनि पंचसप्ततिः ॥ ७५ ॥ पदे । पका़रादीन्येकाशीति
॥ ८१ ॥ वरः । वकारादीनि चतुर्विंशतिः ॥ २४ ॥ संगः । भकारादीनि सप्तत्रिंशत्
॥ ३७ ॥ प्रकट । मकारादीनि द्वादशोत्तरशतं ॥ ११२ ॥ गय । यकारादीनि त्रयोदश
॥ १३ ॥ जल । रेफादीनि नामान्यष्टत्रिंशत् ॥ ३८ ॥ वाटी । लकारादीनि चतुर्दश
॥ १४ ॥ धुसि । वकारादीन्येकोनाशीतिः ॥ ७९ ॥ धर्मे । शकारादीन्येकोनषष्ठिः
॥ ५९ ॥ मा । षकारादीनि पञ्च ॥ ५ ॥ खखोल्क । सकारादीनि द्वाविंशत्युत्तरशतम्
॥ १२२ ॥ टीका । हकारादीन्येकादश ॥ ११ ॥ धीः । क्षकारादीनि नव ॥ ९ ॥

२० ललितासहस्रनाम ।
नामानीत्यर्थः ॥ ७ ॥—इत्थं नामसाहस्रं साधकलोकोपकारकं विहितम् ।
गुणगणसदसद्भावावाश्रित्य ब्रह्मणोऽम्बायाः ॥ ८ ॥ इत्थं पूर्वोक्तप्रकारेण ।
साधकानां तत्तन्मातृकाभिमान्यमृताकर्षिणीन्द्राण्यादिक्षमावत्यन्तदेवताः सिसाधयि-
षूणां लोकानामुपकारकमस्माभिर्विहितमुक्तमित्यर्थः । तत्तदक्षरारब्धनामसंख्याज्ञानेन
सद्यः पापाद्विमुच्यत इति । अत्र श्रीमातृशब्देन ललिताम्बायाइव मातृकासरसंख्या-
तदभिन्नानाममृतादीनामपि संग्रह इति सुवचनम् । अथवा देव्या अनन्तेषु नामसु
शीघ्रं साधकोपकारकत्वेन कॢप्तान्येव नामानि वाग्देवताभिरिह संगृहीतानीत्यर्थः । ननु
निर्गुणे ब्रह्मणि धर्मलेशराहित्याद्गुणक्रियाजातिरूढीनां शब्दप्रवृत्तिनिमित्तानामसम्भवाच्च-
तुष्ट्यपि शब्दानां प्रवृत्तिर्न तत्र युज्यत इत्यत आह । गुणगणेति । ब्रह्मणोऽम्बाया इति
• समानाधिकरणे षष्ठ्यौ ॥ ८ ॥ अयं भावः । ब्रह्म द्विविधं । सकलं निष्कलं चेति ।
'द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये परं चापरंचे'तिश्रुतेः स्मृतेश्च । तत्र सकलमपरम् । तद्विविधं ।
जगन्नियामकं जगदात्मकं चेति । तदुक्तम् 'जगन्नियन्ता जगदात्मकश्चे'ति । अन्य-
त्रापि 'शिवः कर्ता शिवो भोक्ता शिवः सर्वमिदं जगत्' इति । 'देवी दात्री च भोक्त्री
च देवी सर्वमिदं जगदि'तिच । 'स्थितिसंयमकर्ता च जगतोऽस्य जगच्च स' इतिच ।
'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेये'ति श्रुतिश्च । अकामयतेति निमित्तताया बहु स्यामिति
परिणाम्युपादानतायाश्च प्रतीतेः । 'प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधा'दित्यधिकरणे 'आत्म-
कृतेः परिणामादि'ति ब्रह्मसूत्रं च । तत्र जगदात्मकं ब्रह्म चराचरभेदाद्विविधम् । द्विवि-
धमपि हिरण्यगर्भादिभेदाद्वियदादिभेदाच्चानेकविधम् । जगन्नियन्त्रपि नियमनस्य सृष्टि-
स्थितिलयतिरोधानानुग्रहभेदेनानेकविधत्वाद्ब्रह्मविष्णुरुद्रादिभेदेनानेकविधमेव । तेष्वप्ये-
कैकस्य भक्ताननुजिघृक्षया तत्तद्वासनानुसारेण कार्यभेदेन च गृहीतानां रूपाणामनन्तत्वा-
तत्तद्विशिष्टवेषेणानन्त्यमेव । तदुक्तं सुप्रभेदे 'यतीनां मन्त्रिणां चैव ज्ञानिनां योगिनां
तथा । ध्यानपूजानिमित्तं हि तनूगृह्णाति मायये'ति । कालिकापुराणे 'मायैका भिन्नरूपेण
कमलाख्या सरखती । सावित्री सा च संध्या च भूता कार्यस्य भेदतः' इति । बृहन्ना-
रदीयेऽपि जगत्कर्त्री शक्ति प्रकृत्य 'उमेति केचिदाहुस्तां शक्तिं लक्ष्मीं तथा परे ।
भारतीत्यपरे चैनां गिरिजेत्यम्बिकेति च । दुर्गेति भद्रकालीति चण्डी माहेश्वरीति च ।
कौमारी वैष्णवी चेति वाराही च तथा परे । ब्राह्मीति विद्याविद्येति मायेति च तथा
परे । प्रकृतिश्च परा चेति वदन्ति परमर्षयः' इति । श्रुतिश्च 'एकधा बहुधा चैव दृश्यते
जलचन्द्रव'दिति । देवीपुराणे । 'देव्या वा एष सिद्धान्तः परमार्थो महामते । एषा
वेदाश्च यज्ञाश्च स्वर्गश्च सकलं जगत् । देव्या व्याप्तमिदं विश्वं जगत्स्थावरजंगमम् ।
इज्यते पूज्यते देवैरन्नपानात्मिका च सा । सर्वत्र शांकरी देवी तनुभिर्नामभिश्च सा ।
वृक्षेष्पूर्वो तथा वायौ व्योम्न्यप्खमौ च सर्वश' इति । निष्कलं त्वेकविधमेव । तदेतत्सर्वं
कूर्मपुराणे हिमवन्तंप्रति देवीवाक्येन स्पष्टीकृतम् 'अशक्तो यदि मां ध्यातुमैश्वरं रूप-
मव्ययम् । तदा मे सकले रूपे कालाद्येऽनन्तभेदिनि । यदेव रूपं मे तात मनसो गोच-

रस्तव । तन्निष्ठस्तत्परो भूत्वा तदर्चनपरो भव । यत्तु मे निष्कलं रूपं चिन्मात्रं केवलं
शिवम् । सर्वोपाधिविनिर्मुक्तमेकमेवामृतं परम् । ज्ञानेनैकेन तल्लभ्यं क्लेशेन परमं पद-
मि’ति । एवंस्थिते सगुणे ब्रह्मणि शक्त्या शब्दानां प्रवृत्तिर्निराबाधैव । प्रवृत्तिनिमित्त-
भूतानां धर्माणां सत्त्वात् । निर्धर्मके तु शब्दा लक्षणया प्रवर्तन्ते । विशिष्टकेवलयो-
स्तादात्म्यरूपस्य शक्यसंबन्धस्य संभवात् । निर्गुणे मिथ्यारूपस्य संबन्धस्य स्वीकारेऽपि
स्वसमानसत्ताकधर्मशून्यत्वरूपनिर्धर्मकताया ब्रह्मणोऽनपायात् । अतीतानागतघटादि-
विषयकज्ञानीयविषयतासंबन्धस्येवान्यतरस्मिन्संसृष्टत्वमात्रेणैव तादात्म्यस्यापि संबन्ध-
त्वाङ्गीकारसंभवाद्वा । अतएव त्रिशत्यां वक्ष्यते 'लक्ष्यार्थलक्षणागम्ये'ति । अनयाच
रीत्या भगवत्या नामान्यनन्तान्येव । वक्ष्यतिच हया

२२ ललितासहस्रनाम ।
भवति प्रिये' इति नामस्मरणसामान्यस्य मातृचक्रान्तं प्रसिद्धिः फलमुक्तम् । तथापि
चतुर्धाकरणन्यायेन विष्णुधर्मोत्तरवचनेनैतेषामुपसंहारादत्रत्यो नामशब्दो भयापहत्वे-
त्यादिनामविशेषपरत्वेन व्यवतिष्ठते । अतएव नामविशेषाश्रयेण फलविशेषः काशीखण्डे
स्मर्यते 'उमानामामृतं पीतं येनेह जगतीतले । न जातु जननीस्तन्यं स पिबेत्कुंभ-
संभव । उमेति द्व्यक्षरं मन्त्रं योऽहर्निशमनुस्मरेत् । न स्मरेच्चित्रगुप्तस्तं कृतपापमपि
द्विजे'त्यादि । नन्वेवंसति फलश्रुतौ सर्वफलत्वोक्तेरप्यनेनैव न्यायेनोपसंहारः प्रसज्जते ।
ततश्च सर्वरोगप्रशमनीत्यादिना वक्ष्यमाणस्य सर्वफलप्रदत्ववचनस्य नातीव सार्थक्यं ।
नचार्थवादत्वेन सार्थक्यं । वेदे तथा सुवचत्वेऽपि पुराणेष्वसंभवात् । तदुक्तं बृहन्नार-
दीये 'पुराणेष्वर्थवादत्वं ये वदन्ति द्विजाधमाः । तैरर्जितानि पुण्यानि तद्वदेव भवन्ति
वै । समस्तकर्मनैर्मूल्यसाधनानि नराधमः । पुराणान्यर्थवादानि ब्रुवन्नरकमाश्नुते' इत्या-
दीतिचेत् । मैवम् । तत्तन्नाम्नां शक्तिभेदेन फलभेदे सिद्धे तत्समष्ट्यनुवादकत्वेन तत्सा-
र्थक्यसंभवात् । नचानुवादस्याप्यर्थानुवादान्तःपातित्वेनोक्तनिषेधवाक्यविरोधः । तत्र-
त्यार्थवादपदस्यात्मवपोत्खेदनादिवाक्यसमानयोगक्षेमगुणवादपरत्वात् । 'प्रतिमासु
शिलाबुद्धिं कुर्वाणो नरकं व्रजे'दित्यादौ शिलात्वे सत्येव शिलाबुद्धिनिषेधस्य शिलान्तर-
साधारणदेवतानाविर्भावबुद्धिनिषेधपरत्ववत् । वस्तुतस्तु 'सर्वेभ्यः कामेभ्यो दर्शपूर्ण-
मासा' विति वाक्यस्य 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेते'त्यनेन फलांशेनोपसंहारः । 'न
हिंस्यात्सर्वाभूतानी'तिनिषेधस्य 'न ब्राह्मणं हन्या'दित्यनेनापि नोपसंहार इति सिद्धान्तः ।
विशेषाकाङ्क्षायां सत्यामेवोपसंहारावतारात् । अनयोर्विधिनिषेधयोः सर्वपदघटितत्वेन
विशिष्यविशिष्यैव सर्वेषां फलानां प्राणिनां चोपस्थित्या भावनान्वये कीदृशं फलं किंजा-
तीयः प्राणीति विशेषाकाङ्क्षाया अनुदयात् । तदुक्तं तन्त्रवार्तिके 'सामान्यविधिर्-
स्पष्टः संह्रियेत विशेषतः । स्पष्टस्य तु विधेर्नान्यैरुपसंहारसंभवः' इति । तथाच प्रकृतेपि
सर्वेभ्य कामेभ्य एकैकं नामेति विधिपर्यवसानस्यावश्यकतया 'यच्छक्तिमन्नाम यस्ये'ति
विष्णुधर्मोत्तरवचनस्य पाद्मवायवीयदेवीनामसामान्याश्रितविध्युपसंहारकताया नामांशे
स्वीकारेऽपि फलांशे तदस्वीकारः । सर्वपदघटितस्यैव विधिपर्यवसानस्य बहुभिर्वचनैः
सिद्धत्वात् । तथाच देवीवचनम् 'कीर्तयेन्नामसाहस्रमिदं मत्प्रीतये सदा । मत्प्रीत्या
सकलान्कामाल्लभते नात्र संशयः' इति । कालिकापुराणेऽपि 'ये स्तुवन्ति जगन्मात-
र्भवतीमम्बिकेति च । जगन्मयीति मायेति सर्वे तेषां प्रसिध्यति' इति । विष्णुपुराणे
देवींप्रति विष्णुवचनम् 'ये त्वां मायेति दुर्गेति वेदगर्भाम्बिकेति च । भद्रेति भद्रकालीति
क्षेम्या क्षेमंकरीति च । प्रातश्चैवापराह्ने च स्तोष्यन्त्यानम्रमूर्तयः । तेषां हि प्रार्थितं सर्वं
मत्प्रसादाद्भविष्यती'ति । याज्ञवल्क्यस्मृतौ 'विनायकस्य जननीमुपतिष्ठेत्ततोऽम्बिकाम् ।
दूर्वासर्षपपुष्पाणां दत्त्वार्घ्यं विनिवेदयेदि'तिविधायोपस्थानमन्त्रं लिङ्गं च स्मर्यते 'रूपं
देहि यशो देहि भगं भगवति देहि मे । पुत्रान्देहि धनं देहि सर्वान्कामांश्च देहि मे'
इति । देवीभागवतेऽपि 'न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि प्राप्यं सुदुर्लभम् । प्रसन्नायां

सौभाग्यभास्करव्याख्या । २३
शिवायायां यदप्राप्यं नृपसत्तम । ते मन्दास्तेऽतिदुर्भागा रोगैस्ते समुपद्रुताः । एषां चित्ते
न विश्वासो भवेदम्ब्यार्चनादिष्वि'ति ॥ हरिवंशेऽपि 'ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च चन्द्रसूर्याग्नि-
मारुताः । अश्विनौ वसवश्चैव विश्वे साध्यास्तथैव च । महेन्द्रः सहपर्जन्यो धाता भूमि-
र्दिशो दश । गावो नक्षत्रवंशाश्च ग्रहा नद्यो हृदास्तथा । सरितः सागराश्चैव नानाविद्या-
धरोरगाः । तथा नागाः सुपर्णाश्च गन्धर्वाप्सरसां गणाः । कृत्स्नं जगदिदं प्रीतं देवीना-
मानुकीर्तनादि'ति । नचैवं पर्यवसनस्य विधेरन्नदावसुदादिनामभेदेन बहुरूपत्वात्सर्वेभ्यः
कामेभ्योऽन्नदेति नाम कीर्तयेदिति विधिनेव सिद्धे विष्णुधर्मोत्तरीयस्यान्नकामोन्नदेति नाम
कीर्तयेदिति विशेषविधिवैयर्थ्यापत्तिरिति वाच्यम् । अस्य पर्यनुयोगस्य स्वर्गकाम

२४ ललितासहस्रनाम ।

दर्शनात् । एको मुख्यश्चासावर्धत्रयदेहश्च अर्धं च त्रयं च । अध्युष्टमिति यावत् ।
तादृशी सार्धत्रिवलयाकारा कुण्डलिन्येव सर्वदेवतारूपा देह आत्मा यस्य सः । भूतुल्यो
मदो महामद इत्यर्थस्तं हरति । यद्वा भूमा ब्रह्मानन्दस्तं दत्तेऽतएव हारी मनोहरः ।
‘यो वै भूमा तत्सुखमि’ति श्रुतेः । स्राः जटाः ताभिः सहितः सस्रः परमशिवस्तत्पादौ
लाति आदत्ते विषयीकरोतीति सस्रपाल्ला शिवपदभक्तिः इता प्राप्ता सस्रपाल्ला येन
सः अतएवेशः परमशिवः शिवभक्तिबललभ्यतदभेद इति समुदितार्थः । स्रा इत्येका-
क्षरस्य जटावाचकत्वं ‘स स्राः सस्राश्चतुन्नाशरणकिरणनिभाः पातु बिभ्रत्त्रिनेत्रः’ इतिप्रयोगे
प्रसिद्धम् । आदित्यपुराणप्रसिद्धपश्चिमोदधितीरस्थसस्रकोटीश्वरनामनिर्वचनश्लोकेऽपि ।
‘अद्याप्यस्ति विपश्चितामपि महत्संदेहकोटिद्वयं यः श्रुत्या जगदीश्वरो निगदितः सस्रः
किमसोऽथ सः । तत्रेशः प्रथमैव कोटिरिति किं निश्चायनाय स्फुटं नाम्नैव प्रथितो भव-
त्परशिवः श्रीसस्रकोटीश्वरः’ इति । अत्र सस्रासशब्दौ सजटानिर्जटवाचिनौसन्तौ शिव-
विष्णुपरी । ईदृश्या च रीत्योत्तरश्लोकानामपि प्रकृतोऽप्रकृतो वार्थो वर्णयितुं शक्योपि ग्रन्थ-
विस्तरभयात्पण्डितैरूहितुं शक्यत्वाच्च निष्प्रयोजनत्वाच्च तमुपेक्ष्य नामविभागपरत्वेनैव
व्याख्यान्तरं प्रस्तूयते । मन्त्राद्यो जयति मन्त्राणामादावुच्चारणीयः प्रणवो जयति ।
‘ॐकारो वर्तुलस्तारो मन्त्राद्यः प्रणवो ध्रुवः’ इति मातृकाकोशात् । कालिकापुराणे
‘स्रवत्यनोंकृतं पूर्वं परस्ताच्च विशीर्यते’ इत्यनेनादावन्ते चोच्चार्यत्वेन प्रणवस्य विधानात् ।
अतएव शाख्यायनः ‘दानयज्ञतपस्स्वाध्यायजपध्यानसंध्योपासनप्राणायामहोमदेव-
पित्र्यमन्त्रोच्चारणब्रह्मारम्भादीनि प्रणवमुच्चार्य प्रवर्तयेदिति । कात्यायनोपि प्रणवं-
प्रकृत्य ‘ब्रह्मारम्भे विरामे च यागहोमादिषु शान्तिपुष्टिकर्मसु चान्येष्वपि काम्यनैमि-
त्तिकादिषु सर्वेषु विनियोगोस्ये’ति । दाल्भ्यपरिशिष्टेपि ‘ब्रह्मयज्ञो जपो होमो देवर्षि-
पितृकर्म च । अनोंकृत्य कृतं सर्वं न भवेत्सिद्धिकारक’मिति । अतएव ‘ॐकारेण सर्वा
वाक् संतृण्णे’ति श्रुतिः । सर्वो मन्त्रः संपुटित इति तदर्थः । ‘उतृदिँ हिंसानादरयो’रिति
धातोः समुपसृष्टत्वे उभयमेलनार्थकत्या दीर्घसोमे संतृण्णावितिविधौ न संतृणल्यसंतृणेहि
हनु इति निषेधेऽपि प्रयोगदर्शनात् । ननु सहस्रनामस्तोत्रस्य मन्त्रत्वे प्रणवपुटितत्वं
युज्येत तदेव तु न संभवति । मानाभावात् । अतएव त्रिशत्यां मन्त्रत्वस्याह्वय विधिः ।
‘केवलानामबुद्धिस्ते न कुंभज । मन्त्रात्मकत्वमेतेषां नाम्नां नामात्मतापि चे’तिचेत् न ।
तच्चोदकेषु मन्त्राख्येत्यधिकरणे मन्त्रप्रसिद्धिविषयत्वस्यैव मन्त्रलक्षणत्वोक्तेः । अत्र च
तान्त्रिकाणां मालामन्त्रत्वव्यवहारदर्शनात् ‘शिवशंकररुद्रेशमहेश्वरमृडाव्यये’ तिसंदर्भे तु
मन्त्रप्रसिद्धभावेन नामत्वमात्रं । केवलं नामबुद्धिस्ते इति लीदृशसंदर्भस्य परिसंख्यापकं
न पुनः सहस्रनामसमाख्यातस्य । अतएव ‘सहस्रनाममन्त्रोऽयं जपितव्यः शुभाप्तये’
इत्यादिवचनानि गणेशसहस्रनामादिषु दृश्यन्ते इत्याद्यन्तयोः प्रणव आवश्यकः । तस्य
वर्णभेदेन स्वरभेदादयः कालिकापुराणे स्मर्यन्ते ‘स उदात्तो द्विजातीनां राज्ञां स्यादनु-
दात्तकः । प्रचितश्चोरुजातानां मनसापि तथा स्मरेत् । चतुर्दशस्वरे योऽसौ शेष

सौभाग्यभास्करव्याख्या । २५
औकारसंज्ञिकः । सचानुस्वारचन्द्राभ्यां शूद्राणां सेतुरुच्यते । शूद्राणामादिसेतुर्वा द्विसे-
तुर्वा यदृच्छया । द्विसेतवः समाख्याताः सर्वथैव द्विजातय' इति । द्विजातीनां ब्राह्म-
णानां । राज्ञां क्षत्रियाणां । ऊरुजातानां वैश्यानां । मनसापीति वैश्यमात्रान्वयि । चन्द्रो
नादः । सेतुः प्रणवः । द्विसेतव आद्यन्तप्रणवोच्चारणशीलाः । द्विजातयस्त्रैवर्णिका इति
तदर्थः । यत्त्वाथर्वणब्राह्मणे वेदभेदेन स्वरव्यवस्था श्रूयते । स्वरितोदात्त एकाक्षर ओंका-
रऋग्वेदे त्रैस्वर्योदात्त एकाक्षर ओंकारो यजुर्वेदे दीर्घप्लुतोदात्त एकाक्षर ओंकारः साम-
वेदे ह्रस्वोदात्त एकाक्षर ओंकारोऽथर्ववेदे सामवेदविषयिष्येवेति नात्रोपयुज्यते ॥ एवं
प्रणवं प्रदर्श्य श्रीमातेत्यादीनि त्रिषष्टिनामानि विभज्यन्ते—गुणीत्यादिना । यद्यप्यत्र
मूलकारैः स्वशास्त्रोपयुक्तपरिभाषा न्यायमूलत्वेन विदुषां सुलभा इत्याशयेनैकीकृत्य न
दर्शितास्तथापि शिष्यानुजिघृक्षयास्माभिरत्र कथ्यते । कटपयवर्गभवैरिति पूर्वोक्तश्लोके
ङकारञकारयोः शून्यसंकेतः कृतः इहतु दशत्वसंख्यायां क्रियते । तस्या एवापेक्षणात् ।
शून्यस्यानपेक्षणाच्च । ककारादिभिर्द्योतितसंख्याया आश्रयास्त्वेकैकनामान्तर्गताक्षराणि
स्वरूपाणि । 'चतुरश्छयतावाद्यक्षरलोपश्चे'तिपाणिनिसूत्रे 'एष वै सप्तदशः प्रजापतिरि'-
त्यादिश्रुतिषु च संख्यायाः स्वरमात्राश्रयत्वदर्शनात् । एकद्वित्र्यादिसंख्यावाचकपदानि तु
यत्र पादोऽर्धो वा विशेष्यत्वेन निर्दिश्यते तत्र तानि पदार्थात्कमनामसंख्यापराणि । यत्र
च विशेष्यनिर्देशमन्तरेण प्रयुज्यन्ते तत्र समसंख्याकाक्षरनामसंख्यापराणि । तत्राप्यर्ध-
स्यार्धयोस्त्रयाणां वा समाप्तिपर्यन्तं यानि नामानि तत्पराण्येव न पुनस्त्रिपादपञ्चपादान्तर्गत-
नामपराणि । एकद्वित्रिचतुःपादाद्यन्तर्गतवर्णानां न सांकेतिकार्थे प्रयोग इति । एतदुदाहर-
णानि न्यायाश्चावसर एव व्यक्तीभविष्यन्ति । गुणी गकारणकारौ त्रित्वपञ्चत्वसंख्यापरौ
तस्याश्च नामविशेष्यकत्वे त्रीणि पञ्च च नामानीति पर्यवसानात्तावता कतिभिरक्षरैरेकैकं
नामेत्याकाङ्क्षाया अनिरासेनाकाङ्क्षितविधानं न्याय इति सोमचयनेष्ट्यधिकरणन्यायेनाक्ष-
राण्येव विशेष्याणि स्वीक्रियन्ते । तेषां च नामान्तरसांकर्येण विशेष्यत्वस्वीकारेऽप्युक्त-
दोषतादवस्थ्यादेकस्य नाम्नस्त्रीण्येवाक्षराणीत्यादिरेवार्थः सिध्यति । चतुरक्षरान्तर्गताक्ष-
रत्रयस्यावयवृत्यानुवादे वैयर्थ्यात् । एतेन अङ्गाद् इति छलाक्षरसूत्रेऽचां षोडशसु सं-
केतः । इयं च संख्याक्षरनिष्ठा हलूभिरुक्ता संख्या तु नामनिष्ठा । ततश्च इत्युक्ते एकं
नाम त्र्यक्षरमित्यर्थ इति श्रमो निरस्तः । प्रकृते वर्णैकत्वादेवैकं नामेत्यर्थस्य लाभात् ।
प्रथमं नामेति तु वर्णप्राथम्यादेव सेत्स्यतीत्यंशस्तु सूत्रेष्वत्रापि समानः । नव चरणा
यस्मिन्वाक्समूहे स नवचरणः । तस्य नवधा विभज्य निदेशबलादेकैकस्य चरणस्यैकैक-
नामात्मकत्वं ध्वन्यते । तथाच नवशब्दोदिता संख्या नामस्वेवान्वेति नाक्षरेषु । अत्र
नवशब्दान्नवत्वसंख्याया इव नकारवकारोदितदशचतुःसंख्ययोर्झडिति न प्रतीतिः । अतः
प्रतीतिशैघ्यमांथर्याभ्यां संख्यावाचकपदाक्षराणामिह संभूयैकार्थप्रत्यायकत्वमेव । एकत्र
चरणादिशब्दसमवधानमहिम्ना संख्यावाचकशब्दानां नामधेयान्वितस्वार्थकत्वमेव नाक्ष-
रान्वितस्वार्थकत्वमिति सिद्धे चरणादिविशेष्यसमर्पकपदाभावेऽपि नामान्वितस्वार्थकत्वं क्लृप्तं
न दण्डेन पराणुद्यते । एकत्र निर्णीतः शास्त्रार्थोऽसतिबाधकेऽन्यत्रापीति न्यायात् । आ-
३

दित्यः प्रायणीयः पयसिचरुरिति विधेरस्थालीवचनस्यापि चरुशब्दस्यादितिमोदनेनेति
वाक्यशेषवशादोदनार्थकत्वे निर्णीते सौर्ये चरुरित्यादौ वाक्यशेषाभावेऽप्योदनार्थकत्वा-
नपायात् । ईदृशासंकार्यसिद्ध्यर्थमेव चाक्षरसंख्यायां वाच्यायां गुणादिशब्दान्तराणामेव
प्रयोगो न पुनर्नवदशादिसंख्यापदक्षराणामिति व्यवस्थापि सिध्यति । त्रिंशदर्धाः । समां-
शस्याप्यंशत्वमात्रविवक्षायामनियतलिङ्गोऽर्धशब्दः । ‘अर्धं नपुंसक'मिति सूत्रे कः पुनः
पुंलिङ्ग इति भाष्यस्यानियतलिङ्गपरत्वेनैव कैयटेन व्याख्यानात् । 'वा पुंस्यर्ध' इति को-
शाच्च । तेन षोडशषोडशाक्षराणि त्रिंशन्नामानीत्यर्थः । मकारस्य चतुरक्षरात्मकमेकंना-
मेति । एकपदस्य तदुत्तरमेकनामैल्यर्थे सिद्धन्यायात् द्वादशाक्षरमिति सिध्यति । एक-
स्मिन्नर्धे तावत एव परिशेषात् । अर्धातपरतोऽर्धान्तरग्रहणेन तन्मध्ये नामसमाप्त्ययोगात् ।
‘यतिर्विच्छेद' इति पिङ्गलसूत्रेणाऽर्धान्तेऽवसानविधानात् । अवसानस्य च पदसमाप्ति-
व्याप्यत्वात् । नचार्धान्यूनमेव नाम समाप्यतामिति वाच्यं । तथात्वे एकपदवैयर्थ्यात् ।
रूपपदेन द्वादशसंख्याया उक्तपरिभाषानुसारेण वक्तुं शक्यत्वेऽपि द्व्यक्षरैकाक्षरे नामनी
इति भ्रमो माप्रसंजीति तथा नोक्तम् । अतएव दशाधिका संख्या पारिभाषिकानेकाक्षर-
साध्यत्वान्नेह परिभाषया निर्दिश्यत इत्यपि नियमो द्रष्टव्यः । ततोऽर्धत्रयं त्रीणि ना-
मानि ततोष्टाभिरष्टाभिरक्षरैर्द्वे । ततश्चतुर्भिः पञ्चभिरष्टाभिर्द्वाभ्यां षड्भिश्चाक्षरैः षण्ना-
मानि । ततः सप्तभिश्चरणैः सप्त । ततस्त्रिभिः पंचभिर्द्वे नामनी इत्येवं श्लोकार्थः ॥ ७ ॥
अथ नाम्नार्मथः प्रस्तूयते । तेषु स्त्रीपुंनपुंसकलिंगानां नाम्नां विशेषणरूपत्वेन तेषां
क्रमेण चिदात्मा ब्रह्मेत्यादीनि विशेष्यसमर्पकपदानि निर्दिश्यन्ते । पदानुसारीण्येव हि लिं-
गानि नतु वास्तविकं ब्रह्मण्येकमपि लिङ्गं ‘न स्त्री न षण्ढो न पुमानजेतुरि'ति विष्णुभाग-
वतात् । ‘न त्वमंब पुरुषो न चाङ्गना चित्स्वरूपिणि न षंढतापि ते। नापि भर्तुरपि ते त्रिलि-
ङ्गता त्वां विना न तदपि स्फुरेदयमि'ति कालिकादासोक्तेश्च । अतएव देवताया ध्याने-
प्यैच्छिक एव विकल्पः स्मर्यते । 'पुंरूपां वा स्मरेद्देवि स्त्रीरूपं वा विचिंतयेत् । अथवा नि-
ष्कलं ध्यायेत्सच्चिदानन्दलक्षणमि'ति विशेष्यनिर्देशायैव वा लिङ्गत्रयसाधारणस्य प्रणव-
स्यादौ प्रयोगः । तस्य च समस्तस्य ब्रह्मैवार्थः । 'ओंतत्स्रदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः
स्मृतः' इति भगवद्वचनात् । अकारोकारमकारनादविन्दुभिर्व्यस्तैर्ब्रह्मविष्णुरुद्रेश्वरसदा-
शिवानां कथनात्तत्पञ्चकरूपमिति वा । तदुक्तं बृहन्नारदीये । 'अकारं ब्रह्मणो रूपमु-
कारं विष्णुरूपवत् । मकारं रुद्ररूपं स्यादर्धमात्रं परात्मकम् । वाच्यं तत्परमं ब्रह्म वाचकः
प्रणवस्मृतः । वाच्यवाचकसंबन्धस्तयोः स्यादौपचारिकः' इति । रूपपदं वाच्यवाचकयो-
रभेदाभिप्रायेणाभिन्नपरम् । अतएव भेदघटितो वाच्यवाचकभावसंबन्ध औपचारिकः
अमुख्यः । व्यावहारिक इत्यर्थः । अनेनैवाशयेन पुष्पदन्तोप्याह । 'समस्तव्र्यस्तं त्वां
शरणद गृणाम्योमिति पद'मिति । यज्ञवैभवखण्डे तु नानाविधा अर्था वर्णिताः । 'ज्ञा-
तार्थे ज्ञातमित्येवं वक्तव्ये सति तद्विना । ओमिति प्राह लोकोऽयं तेन ज्ञातस्य वाचकः ।
अज्ञातार्थे तथाज्ञातमिति प्राप्ते तु वाचके । ओमिति प्राह लोकोयं तेन ज्ञातस्य वाचकः ।
संदिग्धार्थे तु संदिग्धमिति प्राप्ते तु वाचके । ओमिति प्राह लोकोयं तेन संदिग्धवा-

सौभाग्यभास्करव्याख्या । २७
श्रीमाता श्रीमहाराज्ञी श्रीमत्सिंहासनेश्वरी ।
चकः । आकाशादिपदार्थानां ये शब्दा वाचका भुवि । विना तानखिलान्शब्दान्
लोक ओमिति भाषते । अतः प्रयोगबाहुल्यात् घटकुड्यादिशब्दवत् । आकाशादिप-
दार्थानां वाचकः प्रणवः स्मृतः । सर्वावभासकत्वेन ब्रह्मणा सदृशः स्मृतः । सर्वावभासकं
मन्त्रमिमं जपति यो द्विजः । सर्वमन्त्रजपस्योक्तफलं स लभतेऽचिरात्' इति । बृहत्पारा-
शरस्मृतिरपि । 'प्रणवो हि परं तत्वं त्रिवेदं त्रिगुणात्मकं । त्रिदैवतं त्रिधामं च त्रिप्रज्ञं
त्रिरवस्थितम् । त्रिमात्रं च त्रिकालं च त्रिलिङ्गं कवयो विदुः । सर्वमेतत्त्रिरूपेण व्यासं
हि प्रणवेन तु । अग्निः सोमश्च सूर्यश्च त्रिधामेति प्रकीर्तितम् । अन्तःप्रज्ञं बहिःप्रज्ञं घन-
प्रज्ञमुदाहृतम् । हृत्कण्ठे तालुके चेति त्रिस्थानमिति कीर्त्यते । अकारोकारमकारैस्त्रिमात्र
उच्यते सतु । कर्मारम्भेषु सर्वेषु त्रिमात्रं तं प्रकीर्तयेत् । स्थित्वा सर्वेषु शब्देषु सर्वं
व्याप्तमनेन हि । न तेन हि विना किंचिद्रूक्तं याति गिरा यत' इति । गोपथब्राह्मणेपि ।
'ओंकारं पृच्छामः । को धातुः किं प्रातिपदिकं किं नामाख्यातं किं लिंगं का विभक्तिः
कः स्वरः' इत्यादिना महता खण्डेन तत्स्वरूपनिर्णयः प्रपञ्चसारे प्रणवपटले व्याख्या-
तृभिः पद्मपादाचार्यैरपि प्रणवार्थदीपिकादिग्रन्थान्तरे च कृतो भूयानस्य विस्तरो
द्रष्टव्यः ॥ ९ ॥
लोके हि दुःखदशायां मातुः स्मरणं प्रसिद्धं । अनुभूतास्तु मातरो नतापत्रयहरणसमर्थाः ।
तदुक्तमभियुक्तैः 'नानायोनिसहस्रसंभववशाज्जाता जनन्यः कति प्रख्याता जनका
कियन्त इति मे सेत्स्यंति चाग्रे कति । एतेषां गणनैव नास्ति महतः संसारसिंधोर्विधे-
र्भीतं मां नितरामनन्यशरणं रक्षानुकंपानिधे' इति । अतो दुरन्तदुःखहरणक्षमासु सर्वो-
त्तमा जगन्मातैव स्वस्मिन्दयावत्त्वापादनाय मातृत्त्वेनैव स्तोतव्या स्तोत्रसंदर्भप्रयोजन-
मोक्षादिरूपफलत्वेनापि स्तोतव्येत्याशयेनाह—श्रीति । श्रियो लक्ष्म्या माता श्रीरिति
गीरुपलक्षणं तद्वाचकमेव वा । तथाच व्याडिकोशः 'लक्ष्मीसरस्वतीधीत्रिवर्गसंपद्विभूति-
शोभासु । उपकरणवेषरचनाविद्यासु श्रीविद्ये प्रथिते'ति । तथाच श्रीगीर्जनकत्वान्नेयं तत्स-
मानकोटिभूता रुद्राणी किंतु तन्त्रितयजनयित्री परशिवमहिषी परा भट्टारिकेत्युक्तं भ-
वति । यद्वा श्रियं लक्ष्मीं माति परिच्छिनत्ति । परिच्छेद्यापेक्षया परिच्छेदस्याधिक्याव-
श्यंभावादनवधिकश्रीरूपो मोक्ष इत्यर्थः । 'सा हि श्रीरमृता सतामि'ति श्रुतिप्रसिद्धम् ।
त्रयीं माति ब्रह्मणे बोधयति परिच्छेदेन व्यसृजति वा । 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो
वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मा' इति श्रुतेः । प्राथमिकामिव्यक्तिरूपा व्यासरूपा वेत्यर्थः ।
श्रियं विषं माति कण्ठे स्थापयतीति वा अनयोः पक्षयोर्नाम पुल्लिंगं भवति । शिवश-
क्त्योरभेदात्प्रकाशो विमर्शो वा विशेष्यः । श्रीमात्रेनम इति मन्त्रे विशेषाभावेऽप्यर्था-
नुसंधाने विशेषः । अथवा 'अभियुक्तानां नाम श्रीपदपूर्वं प्रयुञ्जीत । श्रीचक्रश्रीशैलश्री-
विद्याश्रीफलादिकव'दित्यभियुक्तप्रसिद्धेर्मातेति पदमात्रस्योत्पादिकेत्यर्थः । विनिगमना-

विरहात्सर्वेषामिति लाभात् । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इति अविशेषश्रुतेश्च ।
अतएव निरुपपदा एवेश्वरेशानादिशब्दाः परशिववाचकाः। अत'श्चेशानो भूतभव्यस्ये'त्या-
दाविव जगन्मातेति क्वचित्प्रतिसंबन्धिनिर्देशेऽपि मातृपदमात्रस्य त्रिपुरसुन्दरीवाचकत्वं न
विहन्यते । यद्वा । हसकलरडेति व्यञ्जनषट्कस्य बालायाः स्वरत्रयेणान्ते योजने कूटत्रया-
त्मको जायमानो मन्त्रो मातेत्युच्यते । 'माया कुण्डलिनी क्रिया मधुमतीति' मन्त्रपाराय-
णोद्धारश्लोके मातृपदस्य तथा वृद्धैर्व्याख्यानादिति मन्त्रोद्धारपरा व्याख्यावगन्तव्या ।
राजशब्दान्तान्तत्वान्डीपि कृते पश्चान्महच्छब्देन समासे 'आन्महत' इत्यात्वे श्रीयुक्ता म-
हाराज्ञीति मध्यमपदलोपसमासे रूपं । नतु महाराजशब्दाट्टित्वान्डीप् । तथात्वे महारा-
ज्ञीत्यापत्तेः । सकलप्रपञ्चजातपालनेऽधिकृतेत्यर्थः । राजशब्दशक्यतावच्छेदकनृपत्वकोटौ
पालनस्य निविष्टत्वात् । तथाच श्रुतिः । 'येन जातानि जीवन्ती'ति । अत्र श्रीविद्यायां
निगूढस्याक्षरत्रयस्योद्धारः । तत्रैकं तावत्षोडशीकलेत्युच्यते । 'सच्छिष्यायोपदेष्टव्या गुरुभ-
क्ताय सा कले'ति वचनात्प्रायेनाधुनिकाैर्बहुभिर्गुुरुमुखाज्ज्ञातं । तच्च 'शिवः शक्तिः काम'
इति विद्योद्धारश्लोके सौन्दर्यलहरीव्याख्यानोल्लेखने प्रकटीकृतं चतुर्लक्षभीमनुषु प्राथ-
मिको मन्त्र इति । इतरद्वयं प्रकाशविमर्शरूपम् । तदुक्तं संकेतपद्धतौ । 'अकारः सर्वव-
र्णाग्य्रः प्रकाशः परमः शिवः । हकारोऽन्त्यः कलारूपो विमर्शाख्यः प्रकीर्तितः' इति ।
अनयोरपि रहस्यत्वादेव 'मध्यविन्दुविसर्गांतः समास्थानमये परे । कुटिलारूपके तस्याः
प्रतिरूपं वियत्कले' त्यादिभिर्गूढार्थैरेव श्लोकैर्योगिनीहृदये स्वरूपनिष्कर्षः कृतः । तत्प्र-
काशनं चास्माभिरविस्ताररहस्यसेतुबन्ध एव कृतमिति नेह प्रतन्यते । राज्ञीत्यंशेन माया-
राज्ञीमन्त्रोद्धारः । अतएव न तच्चप्रत्ययान्तत्वेन प्रयोगः । नृपाधिष्ठितमासनं सिंहासन-
मुच्यते । आसनेषु सिंहः श्रेष्ठमित्यर्थे राजदन्तादित्वात्पूर्वनिपातः । श्रीमत्प्रपंचसाम्राज्यल-
क्ष्मीवच्च तत्सिंहासनंच तस्येश्वरी ईशित्री । सिंहाभिन्नमासनमिति वा । देव्याः सिंहासनारू-
ढत्वात् । तदुक्तं देवीपुराणे नामनिर्वचनाध्याये 'सिंहमारुह्य कन्यात्वे निहतो महिषोऽ-
नया । महिषघ्नी ततो देवी तथा सिंहासनेश्वरी'ति । यद्वा सिंहशब्दो हिंसाार्थकः । त-
दुक्तं वैयाकरणैः । 'हिसिधातोः सिंहशब्दो वशकान्तौ शिवः स्मृतः । वर्णव्यत्ययतः सिद्धौ
पश्यकः कश्यपो यथेति' । तेन सिंहेन हिंसयाऽसनं क्षेपणं निरास इति यावत् । 'असु
क्षेपणे' इतिधातोल्र्युट् । संहार इति समुदायार्थः । तत्रेश्वरी समर्था । तथाच श्रुतिः
'यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति' । यद्वा मकारः पंचसंख्यापरः । सन्ति सिंहासनसमाख्याता-
श्वैतन्यभैरव्यादिसंपत्प्रदा भैरव्यंता अष्टौ मन्त्राः । तेषु त्रयं युग्मरूपं द्वयमेकॅकरूपमि-
त्येवं पञ्चैव दिव्यौघभेदेन सिंहासनानि ज्ञानार्णवे कथितानि । 'पञ्चसिंहासनगता कथं
सा त्रिपुरा परा । कथयस्व महेशान कथं सिंहासनं भवेदि'ति पृष्टे । 'प्रथमं शृणु देवेशि
ब्रह्मा सृष्टिकरो यदा । निश्चेतनोऽथ देवेशीं तदा त्रिपुरसुंदरीम् । समाराध्याभवत्कर्ता
सृष्टेस्तु परमेश्वरि । ब्रह्माणं तं समाराध्य तपसा महता प्रिये । शक्तोऽभूद्देवराजोयं पूर्वस्यां
दिशि पालकः । तदा प्रसन्ना त्रिपुरा पूर्वसिंहासने स्थिते' त्यादिना । तेषां पञ्चसिंहासना-