ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

दित्यः प्रायणीयः पयसिचरुरिति विधेरस्थालीवचनस्यापि चरुशब्दस्यादितिमोदनेनेति
वाक्यशेषवशादोदनार्थकत्वे निर्णीते सौर्ये चरुरित्यादौ वाक्यशेषाभावेऽप्योदनार्थकत्वा-
नपायात् । ईदृशासंकार्यसिद्ध्यर्थमेव चाक्षरसंख्यायां वाच्यायां गुणादिशब्दान्तराणामेव
प्रयोगो न पुनर्नवदशादिसंख्यापदक्षराणामिति व्यवस्थापि सिध्यति । त्रिंशदर्धाः । समां-
शस्याप्यंशत्वमात्रविवक्षायामनियतलिङ्गोऽर्धशब्दः । ‘अर्धं नपुंसक'मिति सूत्रे कः पुनः
पुंलिङ्ग इति भाष्यस्यानियतलिङ्गपरत्वेनैव कैयटेन व्याख्यानात् । 'वा पुंस्यर्ध' इति को-
शाच्च । तेन षोडशषोडशाक्षराणि त्रिंशन्नामानीत्यर्थः । मकारस्य चतुरक्षरात्मकमेकंना-
मेति । एकपदस्य तदुत्तरमेकनामैल्यर्थे सिद्धन्यायात् द्वादशाक्षरमिति सिध्यति । एक-
स्मिन्नर्धे तावत एव परिशेषात् । अर्धातपरतोऽर्धान्तरग्रहणेन तन्मध्ये नामसमाप्त्ययोगात् ।
‘यतिर्विच्छेद' इति पिङ्गलसूत्रेणाऽर्धान्तेऽवसानविधानात् । अवसानस्य च पदसमाप्ति-
व्याप्यत्वात् । नचार्धान्यूनमेव नाम समाप्यतामिति वाच्यं । तथात्वे एकपदवैयर्थ्यात् ।
रूपपदेन द्वादशसंख्याया उक्तपरिभाषानुसारेण वक्तुं शक्यत्वेऽपि द्व्यक्षरैकाक्षरे नामनी
इति भ्रमो माप्रसंजीति तथा नोक्तम् । अतएव दशाधिका संख्या पारिभाषिकानेकाक्षर-
साध्यत्वान्नेह परिभाषया निर्दिश्यत इत्यपि नियमो द्रष्टव्यः । ततोऽर्धत्रयं त्रीणि ना-
मानि ततोष्टाभिरष्टाभिरक्षरैर्द्वे । ततश्चतुर्भिः पञ्चभिरष्टाभिर्द्वाभ्यां षड्भिश्चाक्षरैः षण्ना-
मानि । ततः सप्तभिश्चरणैः सप्त । ततस्त्रिभिः पंचभिर्द्वे नामनी इत्येवं श्लोकार्थः ॥ ७ ॥
अथ नाम्नार्मथः प्रस्तूयते । तेषु स्त्रीपुंनपुंसकलिंगानां नाम्नां विशेषणरूपत्वेन तेषां
क्रमेण चिदात्मा ब्रह्मेत्यादीनि विशेष्यसमर्पकपदानि निर्दिश्यन्ते । पदानुसारीण्येव हि लिं-
गानि नतु वास्तविकं ब्रह्मण्येकमपि लिङ्गं ‘न स्त्री न षण्ढो न पुमानजेतुरि'ति विष्णुभाग-
वतात् । ‘न त्वमंब पुरुषो न चाङ्गना चित्स्वरूपिणि न षंढतापि ते। नापि भर्तुरपि ते त्रिलि-
ङ्गता त्वां विना न तदपि स्फुरेदयमि'ति कालिकादासोक्तेश्च । अतएव देवताया ध्याने-
प्यैच्छिक एव विकल्पः स्मर्यते । 'पुंरूपां वा स्मरेद्देवि स्त्रीरूपं वा विचिंतयेत् । अथवा नि-
ष्कलं ध्यायेत्सच्चिदानन्दलक्षणमि'ति विशेष्यनिर्देशायैव वा लिङ्गत्रयसाधारणस्य प्रणव-
स्यादौ प्रयोगः । तस्य च समस्तस्य ब्रह्मैवार्थः । 'ओंतत्स्रदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः
स्मृतः' इति भगवद्वचनात् । अकारोकारमकारनादविन्दुभिर्व्यस्तैर्ब्रह्मविष्णुरुद्रेश्वरसदा-
शिवानां कथनात्तत्पञ्चकरूपमिति वा । तदुक्तं बृहन्नारदीये । 'अकारं ब्रह्मणो रूपमु-
कारं विष्णुरूपवत् । मकारं रुद्ररूपं स्यादर्धमात्रं परात्मकम् । वाच्यं तत्परमं ब्रह्म वाचकः
प्रणवस्मृतः । वाच्यवाचकसंबन्धस्तयोः स्यादौपचारिकः' इति । रूपपदं वाच्यवाचकयो-
रभेदाभिप्रायेणाभिन्नपरम् । अतएव भेदघटितो वाच्यवाचकभावसंबन्ध औपचारिकः
अमुख्यः । व्यावहारिक इत्यर्थः । अनेनैवाशयेन पुष्पदन्तोप्याह । 'समस्तव्र्यस्तं त्वां
शरणद गृणाम्योमिति पद'मिति । यज्ञवैभवखण्डे तु नानाविधा अर्था वर्णिताः । 'ज्ञा-
तार्थे ज्ञातमित्येवं वक्तव्ये सति तद्विना । ओमिति प्राह लोकोऽयं तेन ज्ञातस्य वाचकः ।
अज्ञातार्थे तथाज्ञातमिति प्राप्ते तु वाचके । ओमिति प्राह लोकोयं तेन ज्ञातस्य वाचकः ।
संदिग्धार्थे तु संदिग्धमिति प्राप्ते तु वाचके । ओमिति प्राह लोकोयं तेन संदिग्धवा-