ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

२४ ललितासहस्रनाम ।

दर्शनात् । एको मुख्यश्चासावर्धत्रयदेहश्च अर्धं च त्रयं च । अध्युष्टमिति यावत् ।
तादृशी सार्धत्रिवलयाकारा कुण्डलिन्येव सर्वदेवतारूपा देह आत्मा यस्य सः । भूतुल्यो
मदो महामद इत्यर्थस्तं हरति । यद्वा भूमा ब्रह्मानन्दस्तं दत्तेऽतएव हारी मनोहरः ।
‘यो वै भूमा तत्सुखमि’ति श्रुतेः । स्राः जटाः ताभिः सहितः सस्रः परमशिवस्तत्पादौ
लाति आदत्ते विषयीकरोतीति सस्रपाल्ला शिवपदभक्तिः इता प्राप्ता सस्रपाल्ला येन
सः अतएवेशः परमशिवः शिवभक्तिबललभ्यतदभेद इति समुदितार्थः । स्रा इत्येका-
क्षरस्य जटावाचकत्वं ‘स स्राः सस्राश्चतुन्नाशरणकिरणनिभाः पातु बिभ्रत्त्रिनेत्रः’ इतिप्रयोगे
प्रसिद्धम् । आदित्यपुराणप्रसिद्धपश्चिमोदधितीरस्थसस्रकोटीश्वरनामनिर्वचनश्लोकेऽपि ।
‘अद्याप्यस्ति विपश्चितामपि महत्संदेहकोटिद्वयं यः श्रुत्या जगदीश्वरो निगदितः सस्रः
किमसोऽथ सः । तत्रेशः प्रथमैव कोटिरिति किं निश्चायनाय स्फुटं नाम्नैव प्रथितो भव-
त्परशिवः श्रीसस्रकोटीश्वरः’ इति । अत्र सस्रासशब्दौ सजटानिर्जटवाचिनौसन्तौ शिव-
विष्णुपरी । ईदृश्या च रीत्योत्तरश्लोकानामपि प्रकृतोऽप्रकृतो वार्थो वर्णयितुं शक्योपि ग्रन्थ-
विस्तरभयात्पण्डितैरूहितुं शक्यत्वाच्च निष्प्रयोजनत्वाच्च तमुपेक्ष्य नामविभागपरत्वेनैव
व्याख्यान्तरं प्रस्तूयते । मन्त्राद्यो जयति मन्त्राणामादावुच्चारणीयः प्रणवो जयति ।
‘ॐकारो वर्तुलस्तारो मन्त्राद्यः प्रणवो ध्रुवः’ इति मातृकाकोशात् । कालिकापुराणे
‘स्रवत्यनोंकृतं पूर्वं परस्ताच्च विशीर्यते’ इत्यनेनादावन्ते चोच्चार्यत्वेन प्रणवस्य विधानात् ।
अतएव शाख्यायनः ‘दानयज्ञतपस्स्वाध्यायजपध्यानसंध्योपासनप्राणायामहोमदेव-
पित्र्यमन्त्रोच्चारणब्रह्मारम्भादीनि प्रणवमुच्चार्य प्रवर्तयेदिति । कात्यायनोपि प्रणवं-
प्रकृत्य ‘ब्रह्मारम्भे विरामे च यागहोमादिषु शान्तिपुष्टिकर्मसु चान्येष्वपि काम्यनैमि-
त्तिकादिषु सर्वेषु विनियोगोस्ये’ति । दाल्भ्यपरिशिष्टेपि ‘ब्रह्मयज्ञो जपो होमो देवर्षि-
पितृकर्म च । अनोंकृत्य कृतं सर्वं न भवेत्सिद्धिकारक’मिति । अतएव ‘ॐकारेण सर्वा
वाक् संतृण्णे’ति श्रुतिः । सर्वो मन्त्रः संपुटित इति तदर्थः । ‘उतृदिँ हिंसानादरयो’रिति
धातोः समुपसृष्टत्वे उभयमेलनार्थकत्या दीर्घसोमे संतृण्णावितिविधौ न संतृणल्यसंतृणेहि
हनु इति निषेधेऽपि प्रयोगदर्शनात् । ननु सहस्रनामस्तोत्रस्य मन्त्रत्वे प्रणवपुटितत्वं
युज्येत तदेव तु न संभवति । मानाभावात् । अतएव त्रिशत्यां मन्त्रत्वस्याह्वय विधिः ।
‘केवलानामबुद्धिस्ते न कुंभज । मन्त्रात्मकत्वमेतेषां नाम्नां नामात्मतापि चे’तिचेत् न ।
तच्चोदकेषु मन्त्राख्येत्यधिकरणे मन्त्रप्रसिद्धिविषयत्वस्यैव मन्त्रलक्षणत्वोक्तेः । अत्र च
तान्त्रिकाणां मालामन्त्रत्वव्यवहारदर्शनात् ‘शिवशंकररुद्रेशमहेश्वरमृडाव्यये’ तिसंदर्भे तु
मन्त्रप्रसिद्धभावेन नामत्वमात्रं । केवलं नामबुद्धिस्ते इति लीदृशसंदर्भस्य परिसंख्यापकं
न पुनः सहस्रनामसमाख्यातस्य । अतएव ‘सहस्रनाममन्त्रोऽयं जपितव्यः शुभाप्तये’
इत्यादिवचनानि गणेशसहस्रनामादिषु दृश्यन्ते इत्याद्यन्तयोः प्रणव आवश्यकः । तस्य
वर्णभेदेन स्वरभेदादयः कालिकापुराणे स्मर्यन्ते ‘स उदात्तो द्विजातीनां राज्ञां स्यादनु-
दात्तकः । प्रचितश्चोरुजातानां मनसापि तथा स्मरेत् । चतुर्दशस्वरे योऽसौ शेष