ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

सौभाग्यभास्करव्याख्या । २५
औकारसंज्ञिकः । सचानुस्वारचन्द्राभ्यां शूद्राणां सेतुरुच्यते । शूद्राणामादिसेतुर्वा द्विसे-
तुर्वा यदृच्छया । द्विसेतवः समाख्याताः सर्वथैव द्विजातय' इति । द्विजातीनां ब्राह्म-
णानां । राज्ञां क्षत्रियाणां । ऊरुजातानां वैश्यानां । मनसापीति वैश्यमात्रान्वयि । चन्द्रो
नादः । सेतुः प्रणवः । द्विसेतव आद्यन्तप्रणवोच्चारणशीलाः । द्विजातयस्त्रैवर्णिका इति
तदर्थः । यत्त्वाथर्वणब्राह्मणे वेदभेदेन स्वरव्यवस्था श्रूयते । स्वरितोदात्त एकाक्षर ओंका-
रऋग्वेदे त्रैस्वर्योदात्त एकाक्षर ओंकारो यजुर्वेदे दीर्घप्लुतोदात्त एकाक्षर ओंकारः साम-
वेदे ह्रस्वोदात्त एकाक्षर ओंकारोऽथर्ववेदे सामवेदविषयिष्येवेति नात्रोपयुज्यते ॥ एवं
प्रणवं प्रदर्श्य श्रीमातेत्यादीनि त्रिषष्टिनामानि विभज्यन्ते—गुणीत्यादिना । यद्यप्यत्र
मूलकारैः स्वशास्त्रोपयुक्तपरिभाषा न्यायमूलत्वेन विदुषां सुलभा इत्याशयेनैकीकृत्य न
दर्शितास्तथापि शिष्यानुजिघृक्षयास्माभिरत्र कथ्यते । कटपयवर्गभवैरिति पूर्वोक्तश्लोके
ङकारञकारयोः शून्यसंकेतः कृतः इहतु दशत्वसंख्यायां क्रियते । तस्या एवापेक्षणात् ।
शून्यस्यानपेक्षणाच्च । ककारादिभिर्द्योतितसंख्याया आश्रयास्त्वेकैकनामान्तर्गताक्षराणि
स्वरूपाणि । 'चतुरश्छयतावाद्यक्षरलोपश्चे'तिपाणिनिसूत्रे 'एष वै सप्तदशः प्रजापतिरि'-
त्यादिश्रुतिषु च संख्यायाः स्वरमात्राश्रयत्वदर्शनात् । एकद्वित्र्यादिसंख्यावाचकपदानि तु
यत्र पादोऽर्धो वा विशेष्यत्वेन निर्दिश्यते तत्र तानि पदार्थात्कमनामसंख्यापराणि । यत्र
च विशेष्यनिर्देशमन्तरेण प्रयुज्यन्ते तत्र समसंख्याकाक्षरनामसंख्यापराणि । तत्राप्यर्ध-
स्यार्धयोस्त्रयाणां वा समाप्तिपर्यन्तं यानि नामानि तत्पराण्येव न पुनस्त्रिपादपञ्चपादान्तर्गत-
नामपराणि । एकद्वित्रिचतुःपादाद्यन्तर्गतवर्णानां न सांकेतिकार्थे प्रयोग इति । एतदुदाहर-
णानि न्यायाश्चावसर एव व्यक्तीभविष्यन्ति । गुणी गकारणकारौ त्रित्वपञ्चत्वसंख्यापरौ
तस्याश्च नामविशेष्यकत्वे त्रीणि पञ्च च नामानीति पर्यवसानात्तावता कतिभिरक्षरैरेकैकं
नामेत्याकाङ्क्षाया अनिरासेनाकाङ्क्षितविधानं न्याय इति सोमचयनेष्ट्यधिकरणन्यायेनाक्ष-
राण्येव विशेष्याणि स्वीक्रियन्ते । तेषां च नामान्तरसांकर्येण विशेष्यत्वस्वीकारेऽप्युक्त-
दोषतादवस्थ्यादेकस्य नाम्नस्त्रीण्येवाक्षराणीत्यादिरेवार्थः सिध्यति । चतुरक्षरान्तर्गताक्ष-
रत्रयस्यावयवृत्यानुवादे वैयर्थ्यात् । एतेन अङ्गाद् इति छलाक्षरसूत्रेऽचां षोडशसु सं-
केतः । इयं च संख्याक्षरनिष्ठा हलूभिरुक्ता संख्या तु नामनिष्ठा । ततश्च इत्युक्ते एकं
नाम त्र्यक्षरमित्यर्थ इति श्रमो निरस्तः । प्रकृते वर्णैकत्वादेवैकं नामेत्यर्थस्य लाभात् ।
प्रथमं नामेति तु वर्णप्राथम्यादेव सेत्स्यतीत्यंशस्तु सूत्रेष्वत्रापि समानः । नव चरणा
यस्मिन्वाक्समूहे स नवचरणः । तस्य नवधा विभज्य निदेशबलादेकैकस्य चरणस्यैकैक-
नामात्मकत्वं ध्वन्यते । तथाच नवशब्दोदिता संख्या नामस्वेवान्वेति नाक्षरेषु । अत्र
नवशब्दान्नवत्वसंख्याया इव नकारवकारोदितदशचतुःसंख्ययोर्झडिति न प्रतीतिः । अतः
प्रतीतिशैघ्यमांथर्याभ्यां संख्यावाचकपदाक्षराणामिह संभूयैकार्थप्रत्यायकत्वमेव । एकत्र
चरणादिशब्दसमवधानमहिम्ना संख्यावाचकशब्दानां नामधेयान्वितस्वार्थकत्वमेव नाक्ष-
रान्वितस्वार्थकत्वमिति सिद्धे चरणादिविशेष्यसमर्पकपदाभावेऽपि नामान्वितस्वार्थकत्वं क्लृप्तं
न दण्डेन पराणुद्यते । एकत्र निर्णीतः शास्त्रार्थोऽसतिबाधकेऽन्यत्रापीति न्यायात् । आ-
३