कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( १७० )
crystal rosary. Here अक्षमालिका means simply
‘a rosary.’ समर्पयन्ती—( सम् + √अर्प् + णिच् + शतृ +
ङीप् ) आमुञ्चती putting : holding. चिरव्यवस्थापितवाक्—
चिरेण व्यवस्थापिता वाक् यया सा चिरव्यवस्थापितवाक् having
put in order (in her mind) the speech for a long
time, i. e., having pondered for a long time as to
what to say and what not. कथञ्चित्—with great
difficulty. Because she was moved very much, or
she was feeling shy of speaking in such a matter.
मिताक्षरम्—( √मा + क्तः = मितम् ) मितानि अक्षराणि यस्मिन्
कर्मणि यथा स्यात्तथा मित्ताक्षरम् in limited words.
अभाषत—spoke. Imperfect third pers. sing. of
√भाष्. 63.
Change of Voice :—अथ अद्रेः तनयया मुकुलीकृता-
ङ्गुलौ अग्रहस्ते स्फटिकाक्षमालिकां समर्पयन्त्या चिरव्यव-
स्थापितवाचा कथञ्चिद् मिताक्षरं अभाष्यत ॥ ६३ ॥
Hindi Translation :—इसके अनन्तर पर्वत की पुत्री
(पार्वती) स्फटिक की जपमाला को जुड़ी हुई (एकत्रीकृत)
अंगुलियों वाले हाथ के अग्रभाग में पकड़ कर, देर तक वचनों
को ठीक करके, जैसे तैसे, थोड़े से अक्षरों में बोली ॥ ६३ ॥
English Translation :—Then the daughter of the
mountain (i. e., Párvati), putting the crystal rosary
into her forehand, of which the fingers had been drawn
together in the shape of a bud, spoke with great
difficulty, in measured words, having adjusted her
speech (in her mind) for a long time. 63.

( १७१ )
PURPORT IN SANSKRIT —ब्रह्मचारिणः प्रश्नानन्तरं पार्वती
स्फटिकनिर्मितां स्वजपमालां कुङ्मलाकाराङ्गुलौ स्वहस्तस्याग्रभागे
निश्चलीकृत्य—जपमालाचालनात्किञ्चित्कालं विरम्य—चिराय
कथनीयविषयं कथनप्रकारञ्च निश्चित्य संक्षिप्तमुत्तरं दातुमुद्यता-
भूत् ॥ ६३ ॥
यथा श्रुतं वेदविदां वर त्वया
जनोऽयमुच्चैःपदलङ्घनोत्सुकः ।
तपः किलेदं तदवाप्तिसाधनं
मनोरथानामगतिर्न विद्यते ॥ ६४ ॥
किमुवाचेत्याह । यथेति । हे वेदविदां वर वैदिकश्रेष्ठ । त्वया
यथाश्रुतं सम्यक् श्रुतम् । श्रुतार्थमेवाह—अयं जन स्वयमित्यर्थः ।
उच्चैः पदलङ्घनोत्सुकः उच्चैः पदस्य शिवलाभरूपोन्नतस्थानस्य
लङ्घने आक्रमणे उत्सुकः । किमत्रायुक्तमित्यत्राह—इदंतप तदवाप्ति-
साधनं किल । किलेत्यलीके । अतितुच्छत्वादसाधकमेवेत्यर्थः ।
तर्हि त्यज्यतामित्याशङ्क्य दुराशा मां न मुञ्चति इत्याशयेनाह—मनो-
रथानां कामानां अगतिः अविषयः न विद्यते । न हि स्वशक्तिपर्या-
लोचनया कामाः प्रवर्तन्त इति भावः ॥ ६४ ॥
PROSE ORDER :—( हे ) वेदविदां वर ! त्वया यथा श्रुतं,
अयं जनः उच्चैःपदलङ्घनोत्सुकः, इदं तपः तदवाप्तिसाधनं किल,
मनोरथानां अगतिर्न विद्यते ॥ ६४ ॥
NOTES :—वेदविदां—( √विद् to know+क्विप्=वित् )
वेदं विदन्ति इति वेद विदः, तेषां वेदविदां of those who know
the Vedas. Decline वेदवित् as वेदवित्, वेदविदौ, वेदविदः ।
वेदविदम् etc. वर—श्रेष्ठ the best ; the chief. त्वया यथा

( १७२ )
श्रुतम्—त्वया सम्यक् आकर्णितम् you have heard the right
thing According to Mallinatha यथा is used in the
sense of 'truth ; correct thing' It may also be
taken with the following words viz, त्वया यथा श्रुतं अयं
जन: etc, as you have heard this person is anxious
to attain the highest post Or, तथा may be provided
after यथा, then it will be construed as यथा श्रुतं तत्तथा
it is so as as you have heard उच्चैः पदलङ्घनोत्सुकः—उच्चैः
पदस्य (स्थानस्य) लङ्घने (प्राप्तौ) उत्सुक anxious to
attain the lofty post This lofty post is none but
to be the wife of Shiva लङ्घन means 'crossing', as
well as 'rising to or towards' तदवाप्तिसाधनं—तस्य
(उच्चैःपदस्य) अवाप्तेः (प्राप्तेः) साधनं (उपायः) तदवाप्ति-
साधनम् a means of obtaining that किल—indeed.
But Mallinatha takes it in the sense of 'falsely'
(अलीके) i. e., the penance which is a means of
attaining it, does not seem to be so. अगतिः—अव-
रोधः, विश्रान्तिः non-reaching ; unsuccessfulness 'मनो-
रथानां अगतिर्न विद्यते' is a general statement meaning
that nothing is inaccessible to desire 64
CHANGE OF VOICE:—(हे) वेदविदां वर ! त्वं यथा श्रुत-
वान् अनेन जनेन उच्चैः पदलङ्घनोत्सुकेन (भूयते) अनेन तपसा
तदवाप्तिसाधनेन (भूयते) किल, मनोरथानां अगत्या न
विद्यते ॥ ६४ ॥
HINDI TRANSLATION :—हे वेद के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ ! तुम
ने जैसा सुना है (वह ठीक है), यह व्यक्ति ऊँचे पद की प्राप्ति

( १७३ )
का इच्छुक है ; यह तपस्या उसकी प्राप्ति का उपाय है ; इच्छाओं
की विरून्नता नहीं होती ॥ ६४ ॥
English Translation —O one, who is the best
among those who know the Vedas, ( it is so ) as you
have heard , this person is anxious to attain the high
post This penance is a means of getting that , nothing
is beyond the reach of desire 64
Purport in Sanskrit:—वर्णिना. प्रश्नमाकर्ण्य पार्वती
तं प्रतिवदति—' हे वेदज्ञातॄणां श्रेष्ठ ! साधो ! त्वया मे सखी-
मुखात् यत्किञ्चिदप्याकर्णितं तत् यथार्थमेव , अहं सत्यमेव
शिवप्राप्तिरूपमुच्चस्थानमधिगन्तु कृतनिश्चया उन्मनाश्चास्मि ।
इयं मे तपस्या निश्चयमेव तस्य मे मनोरथस्य पूर्त्त्यर्थं विद्यते,
मम कामना चावश्यं सफला भविष्यति यतो मनोरथेन सर्वमपि
लब्धुं शक्यते ॥ ६४ ॥
अथाह वर्णी विदितो महेश्वर-
स्तदर्थिनी त्वं पुनरेव वर्तसे ।
अमङ्गलाभ्यासरतिं विचिन्त्य तं
तवानुवृत्तिं न च कर्तुमुत्सहे ॥ ६५ ॥
अथेति । अथ वर्णी ब्रह्मचारी । 'वर्णिने ब्रह्मचारिणः' इत्यमरः ।
आह उवाचेत्यर्थः 'आहेति भूतार्थे लट् प्रयोगो भ्रान्तिमूलः' इत्याह
वामनः । । किमित्याह—महेश्वरः महादेवः विदितः । मया ज्ञात
इत्यर्थः । बुद्धयर्थत्वात् वर्त्तमाने क्तः प्रत्ययः । तद्योगात् षष्ठी च ।
येन त्वं प्राग्मग्नमनोरथा कृतेति भावः । पुनरेव त्वं तमीश्वरमर्थयते
तदर्थिनी एव तत्कामैव वर्तसे । तत्प्रभावमनुभूयापीति भावः ।
अनुसरणे को दोषस्तत्राह—अमङ्गलाभ्यासरतिं अमङ्गलाचारे

( १७४ )
रतिर्यस्य तं तथोक्तं तं ईश्वरं विचिन्त्य विचार्य तवानुवृत्तिं अनु-
सरणं कर्तुं न उत्सहे च । नानुमन्तुं शक्नोमीत्यर्थः ॥ ६५ ॥
PROSE ORDER : — अथ वर्णी आह—महेश्वरः विदितः,
त्वं पुन एव तदर्थिनी वर्तसे, च तं अमङ्गलाभ्यासरतिं विचिन्त्य
तव अनुवृत्ति कर्तुं न उत्सहे ॥ ६५ ॥
NOTES —वर्णी—Brahmachárin See notes on
वर्णिन् in verse 52 आह—उवाच said It being Present
tense, third person, sing, its use in the sense of the
Past tense is open to question. But according to
some commentators आह may be used with अथ on
the authority of 'तदादौ च' । भोजसूत्रम् । आह is the
alternative substitute for √ब्रू 'to speak' in all the
numbers of the third person and, sing and dual of
the second person 'ब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः' पा०
३ ४ ८४ Thus √ब्रू is conjugated in the present tense
as—ब्रवीति—आह, ब्रूत —आहतुः, ब्रुवन्ति—आहुः । ब्रवीषि
—आत्थ, ब्रूथः—आहथुः, ब्रूथ । ब्रवीमि, ब्रूव., ब्रूम । महेश्वरः—
( महा + ईश्वर ) महांश्चासौ ईश्वरः महेश्वर (महादेव ) Shiva
The word महत् is changed to महा when it forms the
first member of a Karmadháraya or a Bahuvríhı
compound, or when the termination जातीय follows
'आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः, पा० ६.३ ४६. विदितः—
ज्ञातः is known In विदितः (√विद् + क्तः ) क्त suffix is
added by 'मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' पा० ३ २ १८८. in the
sense of the present tense The subject of विदितः
viz., मन is understood. The Brahmachárin means to

( १७५ )
say that he knew Maheshwara as one who against
the desire of Párvatí burnt Kámadeva and did
not agree to marry her एव—अपि । तदर्थिनी—( तत् +
अर्थ + इनिः + ङाप् ) अर्थ. अस्या अस्तीति अर्थिनी, तस्य
अर्थिनां तदर्थिनां ( तदभिलाषिणी ) longing for him;
seeking him. अमङ्गलाभ्यामरतिं—न मङ्गलं अमङ्गलं, तस्य
( अशुभस्य ) अभ्यासे ( निरन्तरसेवने ) रति यस्य सः अमङ्ग-
लाभ्यासरतिः, तम् who is fond of using inauspicious
things (such as funeral pyre, ashes, skull-bone, etc.)
Cf. 'आलेपो भसितं विभूषितमहिर्वास पितॄणां घने, वेताला-
परिचारका प्रतिदिन वृत्तिश्च भिक्षामयी । इत्थं यस्य शुभेतराणि
चरितान्याख्यान्ति सर्व्वेजन।स्तस्मिन्मौग्ध्यवशान्मनस्तव रुचिं
बध्नाति किं ब्रूमहे ।' पार्वतीपरिणय ४।१२ अनुवृत्तिं—अनुसरणं,
अनुमोदनम् to follow; to give my approval. न उत्सहे—
I dare not √सह् 'to bear' means 'to dare' with
the preposition उत्. The ascetic says when Shiva
had insulted Párvatí once and he had inborn
fondness for inauspicious things he was not ready
to approve of the idea of Párvatí to marry
him. 65.
CHANGE OF VOICE :—अथ, वर्णिना ( ऊचे )—( अहं )
महेश्वरं विदितवान्, त्वया पुनरेष तदर्थिन्या वृत्यते, च तं
अमङ्गलाभ्यासरति विचिन्त्य ( मया ) तव अनुवृत्तिं कर्तुं न
उत्सह्यते ॥ ६५ ॥
HINDI TRANSLATION :—तब ब्रह्मचारी बोला—महादेव
को मैं जानता हूँ ; तू फिर भी उसी के लिये इच्छा वाली है ;

( १७६ )
(मैं) तो उसको अशुभ वस्तुओं से प्रेम करने वाला जान कर
तुम्हारा अनुकरण करने (अर्थात् तुम्हारी तरह सोचने) का
साहस नहीं कर सकता ॥ ६५ ॥
ENGLISH TRANSLATION :--Then the ascetic said-
Maheshwara is well-known, and yet thou has a longing
for him ; knowing him to possess fondness for the
use of inauspicious things, I dare not see eye to eye
with you. 65.
PURPORT IN SANSKRIT :—पार्वत्याः वचनमाकर्ण्य स ब्रह्म-
चारी कथयति—'अहं शिवं सम्यग्जानामि, अन्येऽपि च तं
जानन्ति । तस्य चिताभस्मकपालाद्यशुभवस्तुषु प्रीतिर्विद्यते ।
तथापि त्वं तत्प्राप्त्यर्थं तपोमग्ना तिष्ठसीत्याश्चर्यम् । अहं शिवस्य
याथार्थ्यं विचार्य तव कार्यमनुमन्तुं नोद्यतोऽस्मि ॥ ६५ ॥
अवस्तुनिर्बन्धपरे कथं नु ते
करोऽयमामुक्तविवाहकौतुकः ।
करेण शंभोर्वलयीकृताहिना
सहिष्यते तत्प्रथमावलम्बनम् ॥ ६६ ॥
अवस्त्विति । अवस्तुनि तुच्छवस्तुनि निर्बन्धोऽभिनिवेशः परं
प्रधानं यस्यास्तस्याः संबुद्धिः अवस्तुनिर्बन्धपरे पार्वति । आमुक्त-
विवाहकौतुकः आमुक्तमासञ्जितं विवाहे यत्कौतुकं हस्तसूत्रं तद्यस्य
सः ते अयं करः । 'कौतुकं मङ्गले हर्षे हस्तसूत्रे कुतूहले' इति
शाश्वतः । वलयीकृताहिना भूषणीकृतसर्पेण शंभोः महादेवस्य
करेण करणभूतेन तत्प्रथमावलम्बनं तदेव प्रथमं तत्प्रथमम् । अपरि-
चितत्वादतिभयंकरमिति भावः । तच्च तदवलम्बनं ग्रहणं चेति कथं

( १७७ )

नु सहिष्यते । न कथंचिदपि सहिष्यते इत्यर्थः । अग्रतो यद्भावि
तद्दूरेऽवतिष्ठतां प्रथमं करग्रह एव दुःसह इति भावः ॥ ६६ ॥
PROSE ORDER -(हे) अवस्तुनिर्बन्धपरे । आमुक्तविवाह-
कौतुकः अयं ते करः शंभोः वलयीकृताहिना करेण तत्प्रथमाव-
लम्बनं कथं नु सहिष्यते ? ॥ ६६ ॥
NOTES —अवस्तुनिर्बन्धपरे—न वस्तु अवस्तु (तुच्छवस्तु),
तस्मिन् निर्बन्ध (आग्रहः ) परः (प्रधानः ) यस्याः सा अवस्तु-
निर्बन्धपरा, तस्याः सम्बोधने अवस्तुनिर्बन्धपरे one who is
solely attached to an unworthy object , who is
desirous of an unworthy object अवस्तु an unworthy
object, i.e., Shiva. Here the negative अ ( न )
is in the sense of अप्राशस्त्य ( not good : disparage-
ment ), which is one of its six senses—' तत्सादृश्यम-
भावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः षट्
प्रकीर्तिताः ।' निर्बन्ध—persistence in ; obstinacy for.
आमुक्तविवाहकौतुकः—आमुक्तं (धारित ) विवाहस्य कौतुकं
(मङ्गलसूत्रं ) यस्मिन् स आमुक्तविवाहकौतुकः round which
the nuptial string has been tied. आमुक्तं—( आ+
√मुञ्च्+क्तः ) tied विवाहकौतुकम्—the nuptial thread.
‘ कौतुकं मङ्गले हर्षे हस्तसूत्रे कुतूहले' इति शाश्वतः । A
coloured thread is tied round the wrist on the
occasion of marriage and other solemn ceremonies.
शंभो —of Shiva. वलयीकृताहिना—( वलय+च्वि·+कृतः=
वलयीकृतः ) अवलयो वलयो यथा संपद्यते तथा कृतः वलयी
कृतः ( वलयरूपेण धृतः ) ; वलयीकृतः अहिः ( सर्पः ) यस्मिन् स
वलयीकृताहि. तेन round which a snake has been borne

( १७८ )
as a bracelet, i.e decked with snakes , girdled with
a serpent as with a bracelet Shiva wears Vâsuki
round his wrist as a bracelet वलय—a bracelet
‘आवापकः पारिहार्य्यं कटको वलयोऽस्त्रियाम्’ इत्यमरः । For
the formation of वलयीकृत with च्विः see notes
on मुकुलीकृत in verse 63 तत्प्रथमावलम्बनम्—तदेव प्रथमं
तत्प्रथमम् ; तत्प्रथमं च तदवलम्बनं (तत् ग्रहणं) तत्प्रथमावलम्बनम्
the first clasp कथं नु सहिष्यते—how will it bear ?
i e., it will not be able to hear Cf ‘तस्योद्वाहनकाले
च हा हा कर्त्तुं भविष्यति । फणिकंकणसंयोगं यदा ते कंकणं
भवेत् ।' शिवपुराणम् ॥ ६६ ॥
Change of Voice .—( हे ) अवस्तुनिर्बन्धपरे ' आमुक्त-
विवाहकौतुकेन अनेन ते करेण शंभो वलयीकृताहिना करेण
तत्प्रथमावलम्बनं कथं नु सहिष्यते ॥ ६६ ॥
Hindi Translation :—हे तुच्छ वस्तु के पीछे पड़ी हुई
(पार्वति) ! विवाह के धागे (कल्लावे) से युक्त यह तेरा हाथ,
जिसमें सांप कड़े की तरह पहना हुआ है ऐसे शिव के हाथ
से पहिले पहिल पकड़ने को किस प्रकार सहन कर सकेगा ?
॥ ६६ ॥
English Translation —O one who is intent on an
unworthy object, how will this thy hand, with the
marriage-string tied round it, bear the first clasp of
Shambhu's hand girdled with a serpent as with a
bracelet ? 66
Purport in Sanskrit :—हे तुच्छपदार्थे आग्रहवति
पार्वति ! अशुभवस्तुधारी शिवः स्वहस्ते सर्पं कङ्कणात्वेन धारयति,

( १७६ )
तस्मात् यदा स विवाहकाले मङ्गलसूत्रधारिणं तव पाणि
स्वकरेण ग्रहीष्यति तदा त्व तस्य करस्पर्शमसहमाना भीता
स्वं पाणिमपनेष्यसि येन पाणिग्रहणसंस्कारे एव विघ्नो भविता ।
एवं ' प्रथमग्रास एव मत्तिकापातः ' अन्यत्किमपि तु दूरे
आस्ताम् ॥ ६६ ॥
त्वमेव तावत्परिचिन्तय स्वयं
कदाचिदेते यदि योगमर्हतः ।
वधूदुकूलं कलहंसलक्षणं
गजाजिनं शोणितविन्दुवर्षि च ॥ ६७ ॥
त्वमेवेति । हे गौरि । त्वं एव स्वयं आत्मना । तावत् इति
मानार्थे । यावन्मात्रं विचारणीयंतावन्मात्रमित्यर्थः । इदमेवोदाहृतं
च गणव्याख्याने । परिचिन्तय पर्यालोचय । किमिति । कलहंस-
लक्षणं कलहंसचिह्नम् । ' चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम्' इत्यमरः । वध्वा
नवोढाया दुकूलं वधूदुकूलम् । ' वधू स्नुषा नवोढा स्त्री ' इति
विश्वः । तथा शोणितबिन्दुवर्षि शोणितबिन्दून्वर्षतीति तथोक्तम् ।
आर्द्रमित्यर्थः । गजाजिन च कृत्तिवासश्च । तत्पिनाकिन इत्याशयः ।
एते कदाचित् जात्वपि योगं संगति अर्हतः यदि अर्हतः किम् ।
एतत्त्वमेव चिन्तयेति पूर्वेणान्वय । पाणिग्रहणकाले वधूवरयोर्व-
स्त्रान्तग्रन्थिः क्रियते । कृत्तिवाससा पाणिपीडने तु दुकूल-
धारिण्यास्तव स कथं संघटिष्यत इति भावः ॥ ६७॥
PROSE ORDER :—( हे गौरि ) त्वमेव स्वयं तावत् परि-
चिन्तय ( यत् ) कलहंसलक्षणं वधूदुकूलं शोणितविन्दुवर्षि गजा-
जिनं च—एते कदाचिद् योगं अर्हतः यदि ॥ ६७ ॥
NOTES :—तावत्—तद् परिमाणमस्य इति तावत् ( तत् +
वतुप् )—यावदावश्यकं तावत् adequately ; fully. It may
also mean ' in the first place. ' In तावत्, तत् is

( १८० )
made ता by ‘ आ सर्वनाम्नः ’ पा० ६ ३ ६१ । कलहंसलक्षण—
कलहंसः लक्षणं यस्य तत् कलहंसलक्षणम् on which the
figures of swans are painted ‘ चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम् ’
इत्यमरः । or, कलहंसवत् लक्षणं ( स्वरूपं ) यस्य तत् कलहंस-
लक्षणम् which is ( white ) like a swan कलहंस is a name
of several species of goose ‘ कादम्बः कलहंस स्यात् ’
इत्यमरः । वधूदुकूलं—वध्वाः दुकूलं ( पट्टवस्त्रम् ) the fine
raiment or cloth of a newly married woman ‘ वधू—
a newly married woman ‘ वधू स्नुषा नवोढा स्त्री ’ इति
विश्वः दुकूलम्—a kind of plant and also very fine cloth
or raiment made of the inner bark of this plant.
शोणितबिन्दुवर्षि—( √वर्ष+णिनिः ) शोणितस्य बिन्दून् वर्ष-
तीति शोणितबिन्दुवर्षि dripping blood-drops गजाजिनम्—
गजस्य अजिनं ( चर्म ) गजाजिनम् hide of an elephant
‘ अजिनं कृत्तिः चर्म ’ इत्यमरः । It is mentioned in my-
thological books that Shiva after killing Gajasura
danced with his body covered with the skin of the
demon which was dripping with blood, and used it
afterwards as a trophy कदाचित्—कस्मिन्नपि काले even
in the least. योगम्—सङ्गतिम् coming together The
ascetic means to say that leaving other things aside
even the articles of dresses of Parvati and Shiva
differ very much from each other, and when there is
so much incongruity about the outer things how far
it was proper for Parvati to have a yearning for
Shiva 67.

( १८१ )
Change of Voice —( हे गौरि ) त्वया एव स्वयं तावत्
परिचिन्त्यतां ( यत् ) कलहंसलक्षणेन वधूदुकूलेन शोणितबिन्दु-
वर्षिणा गजाजिनेन च—एताभ्यां कदाचिद् योगो अर्ह्यते
यदि ॥ ६७ ॥
Hindi Translation :—( हे गौरि ) तुम ही स्वयं अच्छी
तरह सोचो कि कहीं हंसों के चित्रों से युक्त नव विवाहिता बहू
का रेशमी वस्त्र और रक्त से सनी हुई ( महादेव की ) हाथी की
खाल—ये दोनों कभी भी एक साथ रहने योग्य हैं ॥ ६७ ॥
English Translation —Do thou thyself think over
sufficiently, if these two things ever deserve to be brought
together fine garment of a newly married woman,
with the figures of swans painted on it and ( Shiva's )
elephant-hide dripping blood-drops ? 67.
Purport in Sanskrit —हे पार्वति, मे कथनमेकतः
कृत्वा त्वमेव स्वयं विचारय यत् विवाहसंस्कारे ग्रन्थिबन्धनकाले
ते महार्हस्य हंसचित्रयुक्तस्य क्षौमवस्त्रस्य शिवस्य च रक्तबिन्दून्
क्षरता हस्तिचर्मणा सह संयोगः ( ग्रन्थिबन्धनं वा ) कथं
भविष्यति । तव तु महार्हं पट्टवस्त्रं शिवस्य च हस्तिनश्चर्म,
तयोः संयोग एव नार्हति । युवयोर्वस्तुषु महान् भेद इति
तात्पर्यम् ॥ ६७ ॥
चतुष्कपुष्पप्रकरावकीर्णयोः
परोऽपि को नाम तवानुमन्यते ।
अलक्तकाङ्कानि पदानि पादयो-
र्विकीर्णकेशासु परेतभूमिषु ॥ ६८ ॥

( १८२ )
चतुष्केति । चतुष्कपुष्पप्रकरावकीर्णयोः चतुष्के गृहविशेषे
य पुष्पप्रकरस्तत्रावकीर्णयोर्न्यस्तयो । कुसुमास्तृतदिव्यभवनभूसं-
चारोचितयोरित्यर्थः । तव पादयोः अलक्तकाङ्कानि लाक्षारञ्जितानि
पदानि पादाकाराणि पादन्यासचिह्नानि । 'पदं शब्दे च वाक्ये च
व्यवसायापदेशयोः । पादत्तचिद्मयोः ' इति विश्वः । विकीर्णाः
विक्षिप्ता केशाः शवशिरोरुहाः यासु तासु विकीर्णकेशासु ।
' अतस्थं नत्र दृष्ट च ' इति वचनात् ' स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयो-
गोपधात् ' इति विकल्पात्र ङीप् । प्रेतभूमिषु प्रेतभूमिषु । श्मशाने
ष्वित्यर्थः । परः अपि शत्रुरपि कः नाम अनुमन्यते । न कोऽपी-
त्यर्थः । नामेति कुत्सायाम् । पिनाकपाणिपाणिग्रहणे तस्य
प्रेतभूसंचारित्वेन साहचर्यात्तत्रापि तत्र संचारोऽवश्यम्भावीति
भावः ॥ ६८ ॥
PROSE ORDER —परः अपि कः नाम चतुष्कपुष्पप्रकराव-
कीर्णयोः तव पादयोः अलक्तकाङ्कानि पदानि विकीर्णकेशासु प्रेत-
भूमिषु अनुमन्यते ? ॥ ६८ ॥
NOTES —परः-शत्रुः an enemy 'अभिघातिपराराति-
प्रत्यर्थिपरिपन्थिन ' इत्यमरः । नाम—It is used in the sense
of कुत्सा ( reproach ) चतुष्कपुष्पप्रकरावकीर्णयोः । चतुष्कं—
चत्वारो अवयवा यस्य तत् चतुष्कं (चतुर्+कन्) a quadran-
gular courtyard (used for receiving guests) ; a hall
supported by four pillars ; a house consisting of four
halls (चतुःशालम्) । कन् suffix is add to form a noun
by 'संख्यायाः संज्ञासङ्घसूत्राध्ययनेषु ' पा० ५.१ ५८ । प्रकरः—
(√कृ+अप्)—समूहः group or heap. अवकीर्णा—(अव
+कृ+क्तः Past part ) scattered ; here—'placed.' चतुष्के
(गृहविशेषे) पुष्पाणां प्रकरे अवकीर्णयोः placed on groups of

( १८३ )
flowers in the quadrangular courtyard It is an Adj.
of पादयोः and so the sense is that the feet which are
accustomed to tread in courtyards or rooms where
flowers are scattered in abundance. अलक्तकाङ्कितानि—
अलक्तक ( लाक्षारस ) अङ्कः ( चिह्नं ) येषु तानि having
marks of red dye See notes on अलक्तक in verse 34.
It is well-known that red dye is applied to feet by
ladies to decorate them. पदानि—पदचिह्नानि foot-prints.
‘पदं शब्दे च वाक्ये च व्यवसायापदेशयोः । पादतचिह्नयोः’ इति
विश्वः । पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु ’ इत्यमर ।
विकीर्णकेशासु—( वि + √कॄ + क्तः ) विकीर्णाः केशाः यासु ताः
विकीर्णकेशाः, तासु spread over with the hair ( of
corpses ) परेतभूमिषु । परेतः—( परा,/इ to go + क्त ) परं
लोकं इतः ( गत ) परेतः or परा ( दूरं ) इतः इति परेतः a dead
person ; lit gone away. प्रेत ( प्र + √इ + क्तः ) has also
the same meaning परेतानां भूमिषु परेतभूमिषु in the
grounds of the dead, i e, burning-grounds कः अनु-
मन्यते—who would consent or approve of it ? Shiva
is said to live in the cemetery grounds ( Cf. ‘वासः
पितॄणां वने ’ and so if Párvati was wedded to him she
too would have to tread there, which would be in
great contrast with his walking in the flower-covered,
apartments of her palace 68.
CHANGE OF VOICE :—परेण अपि केन नाम चतुष्कपुष्प-
प्रकरावकीर्णयोः तव पादयो अलक्ताङ्कनि पदानि विकीर्णकेशासु
परेतभूमिषु अनुमन्यन्ते ? ॥ ६८ ॥

( १८४ )
HINDI TRANSLATION —चतुष्कोण आंगन अथवा कमरों
में (बिखरे) फूलों पर पड़ने वाले तुम्हारे पैरों के लाक्षारस के चिह्नों
को बनाने वाले पदचिह्नों के (मुर्दों के) बालों से युक्त श्मशान-
भूमि में पड़ने की अनुमति कौन सा शत्रु भी दे सकता
है ? ॥ ६८ ॥
ENGLISH TRANSLATION —Who, even an enemy,
would consent the foot-prints, leaving marks of red
dye, of thy feet treading upon groups of flowers
(scattered in quadrangular courtyard, being placed
upon cemetery grounds spread over with the hair ? 68
PURPORT IN SANSKRIT —हे गौरि त्वं स्वपितुर्गृहे पुष्पा-
स्तृतेषु प्राङ्गणादिषु भागेषु चलसि शिवश्च श्मशानवासी। तस्माद्वि-
वाहानन्तरं तस्य वासस्थानं गत्वा लाक्षारसयुक्ताभ्यां पादाभ्यां
मृतपुरुषाणां केशादिभिः संकृन्नासु श्मशानभूमिषु ते सञ्चलनं
कश्चिच्छत्रुरपि नानुज्ञास्यति मित्रस्य तु का कथा ? न त्वं श्मशान-
वासयोग्या, तत्र ते वासः शत्रूणामपि दुःखकारकः ॥ ६८ ॥
अयुक्तरूपं किमतः परं वद
त्रिनेत्रवक्षः सुलभं तवापि यत् ।
स्तनद्वयेऽस्मिन्हरिचन्दनास्पदे
पदं चिताभस्मरजः करिष्यति ॥ ६९ ॥
अयुक्तेति । त्रिनेत्रवक्षः त्र्यम्बकालिङ्गनमित्यर्थः । तव तत्सम्ब-
न्धितया सुलभं अपि सुप्रापं च । भवतीति शेषः । तवेति शेषे षष्ठी ।
‘न लोकाव्यय०—’ इत्यादिना कृद्योगलक्षणाषष्ठ्या निषेधात् । अतः
पर अस्मात्त्रिनेत्रवक्षोलाभादन्यद् अयुक्तरूपं अत्यन्तायुक्तं किं वद ।
न किंचिदित्यर्थः । ‘प्रशंसायां रूपम्’ इति रूपप्प्रत्ययः । कुतः । यत्

( १८५ )
यस्मात्कारणात् हरिचन्दनास्पदे हरिचन्दनस्यास्पदे स्थानभूते
अस्मिन् स्तनद्वये चिताभस्मरजः चिताभस्म श्मशानभस्म तदेव
रजश्चूर्णम् । कर्तृ । पदं करिष्यति पदं निधास्यति । भर्तुर्भवस्य
भस्माङ्गरागादिति भावः ॥ ६६ ॥
PROSE ORDER :—( त्वमेव ) वद अतः परं अयुक्तरूपं किं
यत् त्रिनेत्रवक्षः सुलभं चिताभस्मरजः तव अपि हरिचन्दनास्पदे
अस्मिन् स्तनद्वये पदं करिष्यति ? ॥ ६६ ॥
NOTES :—अतः परम् more than this अयुक्तरूपं—अति-
शयेन युक्तं युक्तरूपम्, तन्न भवतीति अयुक्तरूपम् ( न+युक्त+
रूपप् ) अत्यन्तमनुचितम् or, न युक्तं अयुक्तं, प्रशस्तं अयुक्तं अयुक्त-
रूपम् excessively unfit · unsuitable. रूपम् is added in the
sense of प्रशंसा ( praise or excessiveness of something )
by ' प्रशंसायां रूपम् ' पा० ५.३.६६ । Here it expresses
excessiveness of unsuitableness त्रिनेत्रवक्षःसुलभम्—त्रीणि
नेत्राणि यस्य सः त्रिनेत्र (शिवः) तस्य वक्षः त्रिनेत्रवक्षः, तत्र सुलभं
त्रिनेत्रवक्षःसुलभम् which is easily found on the bosom of
the three-eyed God ( i e, Shiva ) or, which is easy to
be obtained from the bosom of the three-eyed God. It
is an Adj. of चिताभस्मरजः । The न of त्रिनेत्र is not
changed to ण because it is included in the group
known as क्षुम्नादि—'क्षुम्नादिषु च' पा० ८.४ ३९ । Mallinátha
has construed it in a different way, viz, त्रिनेत्रवक्षः तव
अपि सुलभं अतः परं अयुक्तरूपं किम् ? What can be more
unsuitable than that the ( embrace of the ) bosom of
the three-eyed God be easily obtainable for you. In
this case त्रिनेत्रवक्षः is separated from सुलभं while in

( १८६ )
the former the whole त्रिनेत्रवक्षःसुलभं is one compound
चिताभस्मरजः—चितायाः भस्म एव रज the ashes of the
funeral pyres (which are applied to his body by
Shiva) Cf आलेपो भसितं quoted in notes on verse 65
हरिचन्दनास्पदे—हरे. विष्णोरिन्द्रस्य वा चन्दनं हरिचन्दनं, तस्य
आस्पदं तस्मिन् हरिचन्दनास्पदे a place for sandal-wood paste.
‘हरिचन्दनमस्त्री स्यात् त्रिदशानां महीरुहे । नपुंसकं तु गोशीर्षे
ज्योत्स्नाकुङ्कुमयोरपि' इति मेदिनी । स्तनद्वये—स्तनयोः (कुचयोः)
द्वयं (युगलं) स्तनद्वयं, तस्मिन् on your breasts पद—
स्थानं place According to Mallinátha the latter half of
the verse is to be construed as—यत् हरिचन्दनास्पदे
अस्मिन् स्तनद्वये चिताभस्मरजः पदं करिष्यति i e, because
the powder of the ashes of funeral pyres will make its
abode in the pair of your breasts which have hitherto
been a place for sandal-wood paste Though the
construction is different the sense remains the
same 69.
CHANGE OF VOICE :—(त्वयैव) उच्यतां, अतः परं अयुक्त-
रूपं किम् यत् त्रिनेत्रवक्षः सुलभेन चिताभस्मरजसा तव अपि
हरिचन्दनास्पदे अस्मिन् स्तनद्वये पदं करिष्यते ॥ ६६ ॥
HINDI TRANSLATION :—(तुम ही) बताओ, इससे बढ़-
कर और अनुचित क्या हो सकता है कि तीन नेत्रों वाले (शिव
जी) की छाती पर लगी हुई चिता की राख तुम्हारे भी इन दोनों
स्तनों पर, जो कि चन्दन के स्थान हैं, जगह बना लेगी ॥ ६६ ॥
ENGLISH TRANSLATION —Say, what can be more
improper than that the powder of the ashes of the

( १८७ )
funeral pyres, easy to be obtained from the bosom
of the three-eyed God, will make its home on the
pair of thy breasts which have been a place for sandal
paste 69
PURPORT IN SANSKRIT :—हे पार्वति ! महादेवः स्वशरीरे
चितायाः भस्म लिम्पति । तस्मात् समागमकाले यदा स त्वामा-
लिङ्गिष्यति तदा चन्दनलेपयोग्यं ते वक्षो भस्मयुक्तं भविष्यति,
यद्धि नितरामनुचितं प्रतिभाति ॥ ६९ ॥
इयं च तेऽन्या पुरतो विडम्बना
यदूढया वारणराजहार्यया ।
विलोक्य वृद्धोक्षमधिष्ठितं त्वया
महाजनः स्मेरमुखो भविष्यति ॥ ७० ॥
इयमिति । इयं च ते तव पुरतः आदावेव अन्या विडम्बना ।
परिहास इत्यर्थः । का सेत्यत्राह—ऊढया परिणीतया । वहेः कर्मणि
क्तः । वारणराजहार्यया त्वया अधिष्ठितं आरूढं वृद्धं उक्षाणं वृद्धा-
क्षम् । ‘अचतुर’—इत्यादिना निपातः । विलोक्य महाजनः साधु-
जनः स्मेरमुखः स्मितमुखः भविष्यति उपहसिष्यति यत् । इयमिति
पूर्वेण सम्बन्धः । स्मेरेति ‘नमिकम्पिस्म्यज०’—इत्यादिना
रप्रत्ययः ॥ ७० ॥
PROSE ORDER :—(किं) च पुरतः इयं अन्या ते विडम्बना
यद् ऊढया वारणराजहार्यया त्वया अधिष्ठितं वृद्धोक्षं विलोक्य
महाजनः स्मेरमुखः भविष्यति ॥ ७० ॥
NOTES :—पुरतः—सर्वस्मात् पूर्वमेव first of all, i. e.,
before you go to the house of Shiva and live with
him It is an indeclinable formed by adding तस् to

( १८८ )

धुर । विडम्बना—( वि + √डम्ब् to throw + युच् - अन + आ )
हास्यकारणं matter for laughing ; disgrace ऊढया—
( √वह् to carry + क्तः + आ = ऊढा ) कृतविवाहया by her
who had been married. Passive past part of √वह्
in the sense of ‘to marry.’ Adj of त्वया । वारणराज-
हार्यया—वारणानां (हस्तीनां) राजा वारणराज , तेन हर्तुं (नेतुं)
योग्या वारणराजहार्या, तया fit to be borne by the lord
of elephants. Because she was a princess. In वारण-
राज, राजन् is made राज by adding टच् to it by ‘ राजाहः-
सखिभ्यष्टच् ’ पा० ५.४.९१. i. e., the words राजन्, अहन्
and सखि, when at the end of a Tatpurusha, drop
the final vowel together with the following consonant,
if there be any, and add अ. The compound then is
declined like the words ending in अ. हार्यया—Instru-
mental sing. of हार्या—√हृ + ण्यत् fit to be borne. अधि-
ष्ठितं—( अधि + √स्था + क्त ) आरूढं ridden by ; occupied
by वृद्धोक्षम्—वृद्धं उक्षं वृद्धोक्षं or वृद्धश्चासौ उक्षा ( वृषभः )
च वृद्धोक्षः, तं an old bull. The reference is to the bull
of Shiva. The word उक्षन् ( a bull ) is changed to उक्ष
at the end of a Karmadháraya compound by adding
अ to it by ‘ अचतुर०...जातोक्षमहोक्षवृद्धोक्षोपशुनगोष्ठश्वाः ’
पा० ५.४.७७. महाजनः—महांश्चासौ जनः महाजनः ( सभ्य
लोकः ) great men. It gives the idea of many as well
as of great or respectable. स्मेरमुखः । स्मेर—( √स्मि to
smile + र ) स्मयते इति स्मेरः smiling. र is added by
‘ नमिकम्पिस्म्यजसकमहिंसदीपो रः ’ पा० ३.२.१६७. स्मे˙

( १८६ )
( मन्दहासयुक्तं ) मुखं यस्य स स्मेरमुखः with smiling coun-
tenance 70
CHANGE OF VOICE :-(कि) च पुरतः अनया अन्यया
ते विडम्बनया (भूयते) यद् ऊढया वारणराजहार्यया
त्वया अधिष्ठितं वृद्धोक्षं विलोक्य महाजनेन स्मेरमुखेन भवि-
ष्यते ॥ ७० ॥
HINDI TRANSLATION :—सबसे पहिले यह तुम्हारी और
दूसरी हँसी होगी कि श्रेष्ठ हाथी पर चढ़ने योग्य, विवाहित
तुमको (शिवजी के) बुड्ढे बैल पर बैठे देखकर बड़े आदमी
मुस्कराने लग जावेंगे ॥ ७० ॥
ENGLISH TRANSLATION :—Then, first of all, there
will be another humiliation for thee when great men
will have smiling countenances on seeing thee, fit to be
borne by a lordly elephant, riding an old bull, after
marriage 70
PURPORT IN SANSKRIT :—हे पार्वति ! शिवस्य वाहनं
वृषभोऽस्ति, तस्माद्विवाहानन्तरं यदा हस्तिराजवहनयोग्या त्वं
तस्य वृद्धं वृषभमारुह्य तत्स्थानं गमिष्यसि तदा सर्वेऽपि प्रेक्ष-
कास्त्वां दृष्ट्वा हसिष्यन्ति ॥ ७० ॥
द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां
समागमप्रार्थनया पिनाकिनः ।
कला च सा कान्तिमती कलावत—
स्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥७१॥
द्वयमिति । पिनाकिन. ईश्वरस्य समागमप्रार्थनया प्राप्तिकाम-
कु० सं०-१४