कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

-१३-१३)->(४-१३-१३) ॥ ४ ॥`

Let's check line 18:
त्, यतस्तमेवार्थं वक्तुं शक्नोति नार्थान्तरम् । यथा “उरुप्रथा उरुप्रथस्वेति”
Wait, the quote:
“उरुप्रथा उरुप्रथस्वेति” or “ उरुप्रथा उरुप्रथस्वेति ”?
There is a space: “ उरुप्रथा उरुप्रथस्वेति ” or without space? There's a space after “.

Line 19:
( १-२२ ) अयं प्रथनमेवाभिधातुं समर्थः, अतस्तत्रैव विनियुज्यते ।

Line 2:
( १३-४० ) ' उद्गृह्णामि ' इति, हिरण्यशकलप्रोक्षणे पञ्चमे मन्त्रे ' सहस्राय
Line 3:
त्वा प्रोक्षामि ' इति, “अश्मन्” ( १७-१ ) ' ते क्षुदस्तु ', “ मयि ते ”
Line 4:
' ऊर्गस्तु ' इति । वाजपेये, ऐन्द्रेषु ग्रहेषु ( ९-२, ९-४ ) ग्रहणे नाध्याहारः,
Line 5:
`अन्येषु सर्वेष्वपि ग्रहणे सादने च ' गृह्णाम

५६ कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
अनियमं वात्स्यः ॥ १ । ३ । ६ ॥
वात्स्य आचार्यो मन्त्रप्रयोगस्य कालानियमं ब्रवीति । पूर्वं क्रियमाणे
कृते वा कर्मणि मन्त्रः पठितव्य इति । मन्त्रस्य कर्माभिधायकत्वमेवमपि
भवत्येव ॥ ६ ॥
सिद्धान्तमाह—
आदिं त्वाचार्याः ॥ १ । ३ । ७ ॥
तुशब्दो वात्स्यमतनिरासार्थः । आचार्याः सर्वेऽपि मुनयः कर्मण आदि-
मेव मन्त्रान्तैः सह योजयन्ति, नानियमः । यतो मन्त्रेण स्मृतं कर्म कर्त्तव्यम् ।
तदुक्तम्—
╳अनुष्ठाने पदार्थानामवश्यम्भाविनी स्मृतिः ।
अनन्यसाधनानन्यकार्यैर्मन्त्रैः प्रसाध्यते ॥
नतावदनुष्ठानवेलायामस्मृतः कश्चिदपि पदार्थः शक्यः कर्तुमित्यवश्यम्भा-
विन्या स्मृत्या योग्यसाधनमात्रापेक्षणाद्यत्किञ्चिद् ब्राह्मणपदार्थानुसन्धानं वा
पूर्वपदार्थप्रत्यवेक्षणं वा सूत्रग्रन्थो वा आत्मीयग्रहणैकवाक्यानि वोपद्रष्टा वा
साधनं ग्रहीतुमारभते ।
तत्रानन्यप्रयोजनात्प्रकरणे पठ्यमानान्नान्यत्किमप्येभिः कर्त्तव्यमित्येवं
प्रयोगवचनेन गृह्यमाणान्मन्त्रानुपलभ्य यादृशेन वाक्येन स्मृतिः कर्तुमाकाङ्-
क्ष्यते तादृग्रूपा एत इति विदित्वा लिङ्गमकरणानुमितया श्रुत्या विनियोगे सत्य-
भिधानार्थता विज्ञायते । ततश्चोपायान्तराण्यप्रमाणकत्वान्निवर्तन्ते । नियमाद्दृष्ट-
सिद्धिश्च मन्त्रैरेव स्मृतं कर्म कृत्वाऽभ्युदयकारि भवतीत्यवधार्यते ।
यत्र च मन्त्रास्तत्र विधिवाक्येनैव तदसम्भवे उपायान्तरेणापि पदार्थ-
स्मृतिः कार्या ॥ ७ ॥
त अद्युक्ताः ॥ १ । ३ । ८ ॥
ते मन्त्राः सूत्रमध्ये आद्युक्ता आदिमात्रेणोक्ताः सन्तः प्रयोगकाले सकलाः
प्रयोज्याः । नतु सूत्रमध्ये यावानंश उच्यते तावन्मात्र इति ॥ ८ ॥
परादिना पूर्वान्तः ॥ १ । ३ । ९ ॥
परस्य मन्त्रस्य सूत्रोपात्तेनादना चिह्नभूतेन पूर्वस्य मन्त्रान्तो ज्ञेयः ।
╳ अनुष्ठान इत्यारम्यवधार्यत इत्यन्तो ग्रन्थस्तन्त्रवार्तिकादक्षरश उद्धृत इति
प्रतिभाति ।

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ५७
नन्वेतन्न वक्तव्यम्, वाक्यलक्षणेनव मन्त्रान्तस्य सुगमत्वात् । सत्यम्,
कचिद्वाक्यसमूहस्यैकमन्त्रत्वसिद्ध्यर्थं पुनरुच्यत इत्यदोषः । तद्यथा—"विश्वेषां
देवानां भागधेयीस्थ " इति समाप्तेऽपि वाक्ये " अमूर्या उपसूर्ये " (६-२४)
इत्यादि प्रयुज्यते । यथा वा अष्टगृहीतं जुहोति सन्तममुद्गृह्णन् " युञ्जानः "
( १६-२, ७) इति । अत्राष्टानामेकमन्त्रत्वम् । तथा " देवस्यत्वा " (३-२, ८)
इत्यभ्रिमादाय इत्यत्र त्रयाणां मन्त्रत्वम् । चित्यं गच्छति " पश्चदिशः "
( १८-३, १८ ) इत्यादौ च ॥ ९ ॥
उपाꣳशु प्रयोगः श्रुतेः ॥ १ । ३ । १० ॥
तेषां यजुषां यजुर्वेदमन्त्राणां कर्मसु उपांशु प्रयोगो भवति । कुतः? श्रुतेः
“ उच्चैर्ऋचा क्रियत उच्चैः साम्ना उपांशु यजुषा" इति शाखान्तरे श्रवणात् ।
स्वशाखायामपि " स उपाꣳशु यजुर्भिश्श्चरति " ( ४-६-७-१८) इत्यादि-
श्रुतेश्च । अत्र तेभ्यस्त्रयो वेदा अजायन्त इति वेदान्प्रक्रम्य मध्ये "उच्चैर्ऋचा
क्रियत " इत्यादीनि वाक्यानि पठित्वा पुनरपि वेदेनैवोपसंहारोऽस्ति । तेनात्र
ऋगादयः शब्दा वेदोपलक्षकाः । तेन ऋचा ऋग्वेदेन विहितं साम्ना सामवेदेन
विहितं चोच्चैः, यजुषा यजुर्वेदविहितं चोपांशु इति ।
अस्य सूत्रस्येष्टिपशुसोमव्यतिरिक्तं कर्माग्निहोत्रादिकं विषयः । एतेषु
विशेषस्य वक्ष्यमाणत्वात् ॥ १० ॥
न सम्प्रैषाः ॥ १ । ३ । ११ ॥
सम्प्रैषा निगदाः 'प्रोक्षणीरासादय' 'अग्नीदग्नीन्विहर' 'यजमान
वाचं यच्छ' (२-६-३४, ९-७-५, २-३-२) इत्येवमादयः, याजुर्वेदिका
अपि सम्प्रैषा उपांशु न प्रयोज्याः । अन्यबोधनार्था हि ते । न चोपांशूच्चरितैरे-
भिरन्यस्य बोधनं सम्भवति । तस्मात्त उच्चैरेव प्रयोज्याः ॥ ११ ॥
शाखान्तरे दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते 'बर्हिर्लुनाति' इति । तत्रेदं चिन्त्यते
किं बर्हिःशब्दः संस्कारनिमित्त उत जातिनिमित्त इति । तत्र बर्हिःशब्दस्य शास्त्रे
सर्वत्र संस्कृतेष्वेव तृणेषु प्रयोगात्, यूपाह्वनीयादिवत् संस्कारवाची बर्हिःशब्द
इति प्राप्त आह—

५८ कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
कौशं बर्हिः ॥ १ । ३ । १२ ॥
बर्हिः कौशम् । कुशा दर्भाः तस्येदं कौशम् । कुशमात्रमेव बर्हिःशब्दे-
नोच्यते न संस्कारः । कुतः ? अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जातिवाचित्वाद्वर्हिःशब्दस्य ।
यत्र यत्र बर्हिःशब्दप्रयोगस्तत्र तत्र जातिरित्यस्या व्याप्तेर्लोके वेदे च नास्ति
व्यभिचारः । संस्कारव्याप्तेस्तु लौकिकप्रयोगे व्यभिचारो दृश्यते, क्वचिद्देशविशेषे
लौकिकव्यवहारे जातिमात्रमुपजीव्य विना संस्कारं बर्हिःशब्दः प्रयुज्यते ' बर्हि-
रादाय गावो गताः' इति । तस्माज्जातिवाची बर्हिःशब्दः । असंस्कृतं कुशमात्रं
बर्हिःशब्देनोच्यत इत्यर्थः । प्रयोजनम् - " बर्हींषि प्राञ्च्युदञ्चि च प्रास्यति "
( ६-२-१८ ) इत्यादौ संस्कारा न कर्तव्याः । स्मृतौ -
कुशाभावे तु काशाः स्युः काशाः कुशसमाः स्मृताः ।
काशाभावे गृहीतव्या अन्ये दर्भा यथोचिताः ॥
दर्भाभावे स्वर्णरूप्यताम्रैः कर्मक्रियाः सदा ।
कुशाकाशशरा दूर्वा यवगोधूमबाल्वजाः ॥
सुवर्णं रजतं ताम्रं दश दर्भाः प्रकीर्त्तिताः ।
स्नाने होमे तथा दाने स्वाध्याये पितृतर्पणे ॥
सपवित्रौ सदर्भौ वा करौ कुर्वीत नान्यथा ।
सर्वेषां वा भवेद् द्वाभ्यां पवित्रं ग्रथितं न वा ॥
सपवित्रः सदर्भो वा कर्माङ्गाचमनं चरेत् ।
नोच्छिष्टं तत्सदर्भं च दर्भोच्छिष्टं तु वर्जयेत् ॥ इति ॥ १२ ॥
अर्थात्परिमाणम् ॥ १ । ३ । १३ ॥
अग्न्यागारादौ वसोर्धारा होमे च स्रुचः स्रुवस्य च अर्थात्परिमाणं भवति ।
यावता परिमाणेनार्थः प्रयोजनं सिद्ध्यति तावत्परिमाणं भवतीत्यर्थः परिमाणा-
न्तरस्यायुक्तत्वात् । प्रयोगाद्बहिरेव शुष्केष्टिवत् " वाजश्चमे " इत्यत आरभ्य
“ षट् स्वाहा ” ( १८-१ तः २९ ) इत्येतत्पर्यन्तं पठित्वा कस्मिंश्चित्पात्रे
सन्ततं घृतं स्रुक्प्रणालिकया निनीय तस्याज्यस्य तोलनाद्युपायेन परिमाणं निश्चि-
त्य तावदाज्यं यावत्परिमाणायां स्रुचि याति तावत्परिमाणां तां स्रुचं कुर्यात् ।

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ५९

तस्याज्यस्य पञ्चमभागसङ्ग्राहकश्च स्रुवः कार्यः । एवं यदा षडब्दप्रत्याम्नाये
पावकेष्टिवैश्वानरेष्ट्यादिकं क्रियते तदापि वेदेः पश्चाद्भागोऽर्थात्तावत्परिमाणो
विपुलः कार्यों यावता अवरोक्तमुत्तर ५ हविषि ” ( १-१०-५ ) इति न्यायेन
सर्वेषामुदक्संस्थमासादनं सम्भवति । तदनुसारेण प्राचीप्रमाणं पुरस्तात्तिर्यक्प्र-
माणं च पादोनकल्पम् । तदुक्तं शतपथे-“ यावती स्वयं मनसा मन्येत तावतीं
कुर्यात् ” ( १-२५-१४) इति । सूत्रे चोक्तम्-“ अपरिमिता वा ” ( ५-
३-१५) इति । अपरिमितशब्दोत्र प्रमाणानियमपर इति वक्ष्यामः । एवं बर्हिर्ब-
र्हिर्द्रव्यपरिमाणानुक्तौ सर्वत्रोह्यम् ॥ १३ ॥
( बन्धनानि विषमधातूनि )
अयुग्धातूनि यूनानि ॥ १ । ३ । १४ ॥
इध्मबन्धनबर्हिर्बन्धनार्थानि यूनानि सन्नहनानि रज्जवोऽयुग्धातूनि भव-
न्ति । धातवस्तृणमुष्टिप्रक्षेपाः अयुजो विषमा एकत्रिपञ्चसप्तनवादिविषमसङ्ख्यया
धातवो येषां तान्ययुग्धातूनि । तथाचापस्तम्बः “ त्रिधातु पञ्चधातु वा शुल्वं
करोति” इति । शुल्वं रज्जुमित्यर्थः । “ पञ्चविंशतिकुशमयानि यूनानि ” इति
यज्ञपार्श्वे । तथा “ समूलानाममूलानां वा दर्भाणां पूर्ववत् शुल्वं कृत्वोदगग्रं
निधायेती”ध्मप्रस्तावे । मानवे च “ शुल्वं प्रतिदधात्ययुग्धातु प्रदक्षिणम्”ति ।
तित्तिरिसूद्रे “ अथ त्रिरन्वाहितं शुल्वं कृत्वे”ति ॥ १४ ॥
अथ बर्हिषो बन्धनप्रकारमाह-
( बर्हिषां बन्धनप्रकारः )
प्रागग्रे यून उदगग्रं बर्हिराचनोति ॥ १ । ३ । १५ ॥
प्रागग्रे यूने प्रागग्रे संनहने बन्धनार्थीयां रज्जौ उदगग्रं बर्हिराचिनोति
बन्धनार्थं स्थापयति ॥ १५॥
अथेध्मबन्धनस्य प्रकारमाह-
( इध्मबन्धनप्रकारः )
उदगग्रे प्रागग्रमिध्मम् ॥ १ । ३ । १६ ॥
आचिनोतीत्यनुवर्तते । उदगग्रे यूने सन्नहने प्रागग्रमिध्ममाचिनोति बन्ध-
नार्थं निदधाति ॥ १६॥

६० कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
प्रत्यग्ग्रन्धीनवगूहति ॥ १ । ३ । १७ ॥
इध्मबर्हिर्बन्धनार्थानां यूनानां ग्रन्थिमवगूहति, यूनेन गाढं बध्वा यूनस्याग्र-
मूले सङ्कल्प्य प्रदक्षिणमावेष्ट्य इध्मबर्हिषोरग्रभागे प्रोतयित्वा पश्चादिति तयो-
र्मूलभागे अवगूहति प्रेरयति । प्रत्यक् शब्देन इध्मबर्हिषोः पश्चाद्भागो मूलभाग
इत्युच्यते । दिग्वाचिनो बर्हिष्युदगग्रे निहिते असम्भवात् ।
काठके " ग्रन्थिं कृत्वा पुरस्तात्प्रत्यञ्चमपकर्षति" इति ।
मानवे—"शुल्वस्यान्तौ समायम्य पूषाते ग्रन्थिमिति प्रदक्षिणमावेष्टयति
पश्चात्प्राञ्चमपकर्षति" इति ।
तैत्तिरीयेऽपि "पश्चात्प्राञ्चमुपगूहतीति" इति ।
आपस्तम्बः—"पुरस्तात्प्रत्यञ्चं ग्रन्थिमुपगूहति पश्चाद्वा प्राञ्चम्" इति ॥१७॥
( इध्मस्याष्टादशत्वादिपालाशत्वादिकम् )
अष्टादशेध्मं परिधिवृक्षाणाम् ॥ १ । ३ । १८ ॥
परिधीनां वृक्षाः पालाशवैकङ्कतादयः परिवृक्षाः, तेषां परिधिवृक्षाणां
सम्बन्धनमष्टादशसङ्ख्यकाष्ठकमिध्मं कुर्यात् ।
मानवे—"समृद्धैरिध्मैः पालाशं खादिरं रौहीतकं वाष्टादशदार्विध्मं संनह्यति,
त्रींश्च परिधीन् यो यज्ञियवृक्षस्तस्य " इति ।
काठके—"अष्टादशदारुं शुष्कं समानवृक्षस्य संनह्यति विंशतिमिष्टौ
पशुबन्धे च" इति । अत एव सामिधेनीवृद्धौ काष्ठवृद्धिर्भवति ह्रासे च ह्रासो
न भवति पित्र्यादौ ।
तथाहापस्तम्बः—"सामिधेनीवृद्धौ काष्ठानि वर्धन्ते प्रकृतितो ह्रसमा-
नासु प्रकृतिवत्" इति ।
उपसत्सु तु "मात्रावदिध्मवर्हिः" (८-२-२४) इतिवचनाद्ध्रासः ।
इध्मप्रमाणं चारत्निरिति यज्ञपार्श्वे निगमे च । प्रादेशद्वयमिध्मस्य प्रमाण-
मिति कात्यायनः (कर्मप्रदीपे. १-८--१९)
तथा—"समित्पवित्रं वेदं च त्रयं प्रादेशसम्मितम् ।
इध्मस्तु द्विगुणः कार्यः परिधिस्त्रिगुणः स्मृतः ॥
स्मार्ते प्रादेश इध्मो वा द्विगुणः परिधिस्ततः ॥" इति ॥१८॥

े->तस्मिन्पक्षे. Let's write तस्मिन्पक्षे(orतस्मिन्यक्षे`? No, 'तस्मिन्यक्षे' makes no sense in Sanskrit, 'पक्षे' is the universal word for 'in that pakṣa/view', contrast with 'एकमेवेदं सूत्रम्... एके आचार्या विकल्पेन... अत एवंविधमेकीयमतम्—यदेकविंशतिकाष्ठक इध्मः । तस्मिन्पक्षे चेध्मादेव त्रीणि काष्ठान्यादाय परिधिपरिधानमिति ॥').

• It is definitely तस्मिन्पक्षे.
• Line 18: देव त्रीणि काष्ठान्यादाय परिधिपरिधानमिति ॥
• Line 19: बन्धनान्तरमिध्मबर्हिषोर्भूयौ निधानं न कार्यम् । आपस्तम्बसूत्रे “अनधो
  • Wait! Let's re-examine भूयौ vs भूमौ!
  • Look at बन्धनान्तरमिध्मबर्हिषोर्भूयौ vs भूमौ:
  • Wait, look at the letter: is it म or य?
  • Wait! Look at य in कार्यम्: it has the notch on the left!
  • In भू...: it has य

६२ कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
अपरिमितं प्रणयनीयं त्रियूनम् ॥ १। ३ । २१ ॥
प्रणयनस्यार्थे प्रणयनीयः, तं प्रणयनीयमग्निप्रणयनार्थमिध्ममपरिमितका-
ष्ठकं त्रियूनं तिसृभिः संहननरज्जुभिर्बद्धं कुर्यात् । त्रीणि यूनानि बन्धनानि यस्य
स त्रियूनः तं त्रियूनमिति । अपरिमितत्वं च प्रागुक्तेध्मकाष्ठसङ्ख्यापेक्षयातिश-
येनाधिकसङ्ख्यकाष्ठकत्वम् । तेन चतुर्विंशतिसामिधेनीको य इष्टकापशुस्तत्र
सप्तविंशतिः काष्ठानि भवन्ति । ततश्च प्रणयनीये ततोऽप्यधिकानि अष्टाविंशति-
प्रभृतीनि इच्छासङ्ख्यानि काष्ठानि भवन्ति ॥ २१ ॥
( वेदबन्धनकालः )
निरूप्याज्यं वेदोऽसीति यजमानो वेदं करोति ॥१।३।२२॥
यजमान आज्यं निरूप्य प्रथमं वक्ष्यमाणप्रकारेणाज्यनिर्वापमाज्यस्थाल्यां
कृत्वा “वेदोऽसि” ( २-२१ ) इत्यनेन मन्त्रेण वेदं करोति । अस्य मन्त्र-
स्यान्यत्र ऊहो भवति । “तेनावभ्यां वेदो भूयाः” इति द्वियजमानके, “तेना-
स्मभ्यं वेदो भूयाः” इति बहुयजमानके “देवंपितृभ्यो वेदो भव” इति पित्र्या-
म् ॥ २२ ॥
कीदृशं तमित्यपेक्षायामाह--
कुशमुष्टिस्सव्यावृत्तं वत्सजानुं त्रिवृतं मूतकार्यं वा पशु-
ब्रह्मवर्चसान्नाद्यकामा यथासङ्ख्यम् ॥ १ । ३ । २३ ॥
पशुब्रह्मवर्चसान्नाद्यकामा यजमाना यथासङ्ख्यं यथोपदेशक्रमेण एव-
माकारं वेदं कुर्युः । तत्र पशुकामः कुशमुष्टिं सव्यावृत्तं प्रदक्षिणावृत्तं वत्सजानुं
वेदं करोति ।
अस्य निर्माणप्रकारः कठमैत्रसूत्रादिषु विलोकनीयः । ब्रह्मवर्चसकामः
कुशमुष्टिं त्रिवृतं करोति, अन्नाद्यकामो मूतकार्यम्, इति यथासङ्ख्यशब्दार्थः ।
वत्सजानुरिति वत्सजानुसदृशः । त्रिवृत् त्रिगुणः । मौञ्जं त्रिवृद्द्रव्यम् मुञ्जरज्जु-
वत्त्रिहतो मूर्ध्निबद्धाः “त्रिवृतं परिव्ययती” त्यादौ (६-३-१६) तथैव दर्शनात् ।
“मेखलायां वेणिं त्रिवृतमि”ति (७-३-२६) पृथङ्निर्देशात्त्रिवृच्छब्देन वेण्या-
कारता यत्कैश्चिदुक्ता तत्केनाभिप्रायेणेति त एव विदुः ।
मूतो धान्यावापपात्रं तृणवर्त्यादिनिर्मितं तद्वत्क्रियत इत्यर्थः । तथा च

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ६३

मनुः "वेदं करोति वत्ससृजं प्रसव्यमावेष्ट्य तूलैर्दक्षिणोत्तरतूलैषु शुल्वं प्रतिनि-
धाय त्रिरावेष्ट्य सन्नह्यत्युत्तरमुत्तरं प्रादेशमात्रे शुल्वात्परिवास्योत्करे मूलानि
गमयति तूलानि निदधाति वेदं कृत्वा वेदिं करोति” इति ।
तैत्तिरीये-वेदं करोति वत्सजानुं पशुकामस्य मूतकार्यमन्नाद्यकामस्य
त्रिवृतं तेजस्कामस्योर्ध्वाग्रं स्वर्गकामस्य” इति ।
लौगाक्षिः--“वेदं करोति दर्भमुष्टिं प्रसव्यमावेष्ट्योपभुज्याग्राणाग् शुल्वं
कृत्वा त्रिः परिवृत्य गुणेषु शुल्वान्तमवकृष्यायस्य शुल्वात्प्रादेशे छित्वाग्राणीध्मे
निधायोत्करे मूलानि ततो वेदिकरणम्” इति ।
आपस्तम्बश्च--“दर्भाणां वेदं करोति वत्ससृजं पशुकामस्य मूतकार्यम-
न्नाद्यकामस्य त्रिवृच्छिरसं ब्रह्मवर्चसकामस्य शुल्वात्प्रादेशे परिवास्य

६४ कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
( अन्तशब्दार्थः )
अन्तवचने च ॥ १ । ३ । २५ ॥
“शम्यवन्तं भवति” (३-७-१३) “इडान्तं भवति” (५-६-२५)
इत्येवमादावन्तवचने चकारात्तच्चेति पूर्वसूत्रादनुकृष्यते, तदप्यन्तसंयुक्तं शम्यिव-
दादिकं कर्तव्यमध्ये ज्ञेयम् । न त्वन्तशब्दः समीपार्थं परिकल्प्यः । तत्समीपे
ततोऽर्वाक्स्थातव्यमिति ॥ २५ ॥
( उद्धरणनियमः )
प्रतिकर्मोद्धरणमप्रसङ्गे ॥ १ । ३ । २६ ॥
प्रतिकर्म कर्म-कर्म प्रति सर्वेषु कर्मसु पृथक्पृथगाहवनीयदक्षिणाग्न्यागार्ह-
पत्यादुद्धरणं कर्तव्यम् । न त्वाधानकाल एवोद्धृतौ गार्हपत्यवत्सर्वे कर्म प्रति
साधारणौ भवतः । परं अप्रसङ्गे सति अन्यार्थमनुष्ठितस्यान्येनोपजीवनं प्रसङ्गः,
न प्रसङ्गः अप्रसङ्गः तस्

सम्भवात् । अतोऽनेन विधिनाश्रयभूतस्रुवजुह्वोश्चोदकमन्तरेणासम्भवात् । अतो-
Line 24: ऽनेन विधिनाश्रयभूतस्रुवजुहूलाभार्थं विकृतौ चोदकप्रवृत्तिः प्रतीक्षणीया ।
Look at that! In the printed book:
"सम्भवात् । अतोऽनेन विधिनाश्रयभूतस्रुवजुह्वोश्चोदकमन्तरेणासम्भवात् । अतो-"
Yes, it literally has that repetition printed!
Let's read line 22-24 carefully:
Line 22: ...नाद्यः, आश्रयभूतयोः स्रुवजुह्वोश्चोदकमन्तरेणा-
Line 23: सम्भवात् । अतोऽनेन विधिनाश्रयभूतस्रुवजुह्वोश्चोदकमन्तरेणासम्भवात् । अतो-
Line 24: ऽनेन विधिनाश्रयभूतस्रुवजुहूलाभार्थं विकृतौ चोदकप्रवृत्तिः प्रतीक्षणीया ।
Yes! That's an exact dittography by the 19th/20th century typesetter. We transcribe what is in the image!

Let's check line 24:
"ऽनेन विधिनाश्रयभूतस्रुवजुहूलाभार्थं विकृतौ चोदकप्रवृत्तिः प्रती

६६ कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
यतो वैकृतस्य प्रधानस्य अनारभ्यविधिं प्रत्यपेक्षा नास्ति, चोदनासारूप्याभावात्
निराश्रयस्य पर्णत्वादेर्विधातुमशक्यत्वाच्च । अतो वैकृतं प्रधानं धर्मापेक्षं सचोदना
सारूप्यात्प्राकृतानेव धर्मान्प्रथमं गृह्णाति तदन्तर्भूतं पर्णत्वादिकं चेति सिद्धम् ॥२९॥
दर्शनाच्च ॥१।३।३०॥
विकृतौ प्रयाजादीनां प्राकृतानां धर्माणां दर्शनादप्येवं ज्ञायते यदनारभ्य-
वादा विकृतौ चोदकात्पूर्वं न निविशन्त इति । यदि पूर्वं निविशेयुस्तदा वैकृतं
प्रधानमारभ्याविधिनेव पूरितं सन्निराकाङ्क्षत्वात्प्राकृतान्यङ्गानि न गृह्णीयात्,
तदा च विकृतौ प्रयाजादीनां प्राकृतानां दर्शनं न स्यात्, अस्ति च, तथा हाश्व-
मेधे “अथ सावित्रिमिष्टिं निर्वपति” (१३-४-२-६) इति प्रकृत्य तस्यै
प्रयाजेषु तापमानेषु” (८) इति । अत्र गाथागानविधिपरे वाक्ये प्राकृतान्प्रया-
जान्दर्शयति । पित्र्यां च “स तत एव प्राकस्तम्बयजुर्हरति” (२-६-१-१२)
इत्यत्र स यज्ञोपवीती भूत्वाऽऽज्यानि गृह्णाति (१२) इति यज्ञोपवीतित्वविधिपरे
वाक्ये बहून्प्राकृतानपदार्थान्दर्शयति, ते च प्राकृतधर्मसापेक्षत्वे ऽएव प्रयुज्यन्ते
नान्यथा, तस्मादनारभ्याधीताः प्रतिपत्पक्षाः सन्ति । ते यदि सर्वार्थाः, तर्हि
विकृतावपि ते भवन्ति, यदि प्रकृतावेवानारभ्यविधेर्निवेशः तदा तेषां प्रतिपत्प-
क्षाणां विकृतावप्रयोगः पुरुषार्थत्वेन विकृतौ प्राप्त्यभावादिति ॥३०॥
वैकङ्कतानि पात्राणि ॥१।३।३१॥
यज्ञपत्राणि सर्वाणि वैकङ्कतानि विकङ्कतवृक्षकाष्ठघटितानि भवन्ति, “ततो
विकङ्कतः समभवत्तस्मादेष यज्ञियो यज्ञपात्रीयो वृक्षः” (२-२-४-१०) इति
श्रवणात्सामान्यसूत्रमेततत् ॥३१॥
अस्यापवादमाह—
खादिरः स्रुवः ॥१।३।३२॥
स्रुवः खादिरः स्यात् ॥३२॥
स्फ्यश्च ॥१।३।३३॥
चकारात्स्फ्यो वज्रोऽपि खादिरः स्यात् । “खादिरः स्फ्यः” (३-६-
२-१२) इतिश्रुतेः ॥३३॥

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ६७
पालाशी जुहूः ॥१।३।३४॥
हूयतेऽनेनेति जुहूः स्रुक्, सा च पालाशी पलाशवृक्षकाष्ठनिर्मिता भवति ।
“यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापꣳ श्लोकꣳ शृणोति” इति श्रुतेः ॥३४॥
आश्वत्थ्युपभृत् ॥१।३।३५॥
उपभृत्संज्ञका स्रुक् आश्वत्थी अश्वत्थकाष्ठघटिता भवति ।
ध्रुवा तु वैकङ्कती भवति “वैकङ्कतानि पात्राणि (३१) इत्यनैवापवादात्
होमसाधनत्वाच्च । तया हि समिष्टयजुर्हूयते “तिष्ठन्नुच्वयै समिष्टयजुर्जुहोति”
इति शाखान्तरश्रुतेः । अत एव मैत्रकठापस्तम्बसूत्रेषु वैकङ्कती ध्रुवेति पठ्यते,
तेषां हि वैकङ्कतानि पात्राणीति सामान्यवचनं नास्ति ॥३५॥
वारRowणान्यहोमसंयुक्तानि ॥१।३।३६॥
होमेन संयुक्तानि, यैर्होमः क्रियते तानि होमसंयुक्तानि न होमसंयुक्तान्य-
होमसंयुक्तानि । यैर्होमो न क्रियते तानि वारुणानि भवन्तीत्यर्थः । परिशेषाद्यानि
होमसंयुक्तानि होमसाधनानि तैर्होमः क्रियते तानि वैकङ्कतानि ।
तत्र वारणान्युदाह्रियन्ते-उलूखल-मुसल-कूर्च-इडापात्री-पिष्टपात्री-पुरो-
डाशपात्री-शम्या-शृतावदान-अभ्रि-उपवेष-अन्तर्धानकट-प्राशित्रहरण-षड-
वत्त-ब्रह्मासन-यजमानासन-होतृषदनानि;
तत्र-उलूखलमुसलयोर्विशेषः “मुसलोलूखले वार्क्षे स्वायते सुदृढे तथा
इच्छाप्रमाणे भवतः शूर्पं वैणवमेव च” इति । तथा “खादिरं मुसलं कार्यं
पालाशः स्यादुलूखलः । यद्दोभौ वारणौ कार्यों तदभावेऽन्यवृक्षजौ” इति ।
कूर्चो बाहुमात्रः पीठाकारः । इडापात्री अरत्निमात्री मध्यसङ्गृहीता ।
तथैव द्वितीया हविर्धारणी पात्री अतिविपुला । पिष्टपात्रीति सैवोच्यते ।
पुरोडाशपात्री प्रादेशमात्री समचतुरस्रा, अर्थात्षडङ्गुलपरिमण्डलखातवती
“लोकाच्छेषस्य प्रतिपत्तिः” इति कठसूत्रात् । शम्या प्रादेशमात्री । प्रादेशमात्रं
तीक्ष्णाङ्गुष्ठपर्वमात्रपृथुमुखं शृतावदानम् । अभ्रिररत्निमात्रास्तीक्ष्णमुखः । उपवे-
षोऽरत्निमात्रः प्रादेशमात्रो वा हस्ताकृतिः । अन्तर्धानकटस्त्वर्धचन्द्राकारो द्वाद-
शाङ्गुलः समाचारात् । प्राशित्रहरणस्य त्वाकारं वक्ष्यति (१-३-४०) षडवत्तं
चोभयत्र खातवत् । आसनानि चारत्निमात्राणि प्रादेशमात्राणि वा प्रादेशमात्र-

?
Wait! Let me look really, really closely at that part of line 15:
स्मृतः।
Next glyph: · (small dot)
Next glyph: । (danda)
Next glyph: : (visarga or colon)
Wait, why does it have ।·।:?
Could it be स्मृतः। ।?
Wait, look at the glyphs:
स्मृतः। -> then a dot at mid-height: ·
Then । with two dots around it?
Wait, could it be स्मृतः। [१] प्रशास्तु...? No, no brackets.
Wait, let's look at the letters after that:
प श्चा त् स्व व त ष्ट ः -> wait, is it पश्चात्स्ववतष्टः?
Wait, what is that glyph with dots?
Could it be प्र?
Wait! Look at प्र in प्रणीता (L11): it has प with a left-down slant.
In L15, the letter before श्चा has:
Wait, is the letter before श्चा a प?
Yes, it is प.
Before प, what is there?
There is स्मृतः। then a dot, then a danda with a colon: ।:
Wait,

विंशतिपलमिडापात्रं, मुसलं खादिरं त्र्यरत्नि, दृषदरत्निप्रमाणा, शूर्पं शम्याद-
र्विशूलशङ्कवोऽधिषवणमसिशाखेध्मा धृष्टिः सावित्र्यधरारणिः परशुश्चेति, पवित्रं
सत् उत्तरारणिर्वेदो मेक्षणं पैतुदारवाः शरावं प्राशित्रहरणं शतावदानं स्वरुः
उपसमिधश्चेति प्रादेशमात्राणि, सत्प्रणयनचमसौ प्रास्थ्यिकौ वितस्तिप्रमाणं पद-
प्रमाणमि”ति ।
मण्डनः—रौहीतकान्यग्रोधोत्थान्पालाशान्वा कठश्रुतेः । कुर्वीत चमसां-
स्तेषामभावेन्यद्रुमोद्भवान् । आश्वत्थं वारणं नो वेदिडापात्रमिहान्यजम् । अग्नि-
होत्रहवण्यत्र ग्राह्या वैकङ्कती शुभा । पालाशी तु कठश्रुत्या द्वयाभावेन्यवृक्षजा”
इति ।
आपस्तम्बः—“खादिरः स्रुवः पर्णमयी जुहूराश्वत्थ्युपभृद्वैकङ्कती ध्रु

७० कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
हंसमुखप्रसेकाः प्रसिच्यते क्षार्य्यतेऽनेनेति प्रसेकः प्रणालिका हंसमुखसदृशः
प्रसेकः प्रणालिका यासां ताः हंसमुखप्रसेकाः। सा च प्रणालिका एकैव भवति।
एकयापि शास्त्रार्थस्य कृतत्वात् कार्य्यसिद्धेश्च। न तु द्वे तिस्रो वा, कुत्राप्यनुक्त-
त्वात्। तथा मूलदण्डा मूले दण्डो यासां ता मूलदण्डाः,। अर्थादग्रे पुष्करं
सिध्यति। एवंविधाः स्रुचो भवन्ति। शाखान्तरीयो विशेषः पूर्वसूत्र उक्तः॥३७॥
अरत्निमात्रः स्रुवोऽङ्गुष्ठपर्ववृत्तपुष्करः॥ १ । ३ । ३८ ॥
अरत्निः प्रमाणमस्यासावरत्निमात्रः स्रुवोऽरत्निप्रमाणो भवति । पुनः
कीदृशः अङ्गुष्ठपर्ववृत्तपुष्करः, अङ्गुष्ठपर्वणो वृत्तमाङ्गुष्ठपर्ववृत्तम्, अङ्गुष्ठपर्ववृत्तं प्रमाणं
वृत्तं पुष्करं मुखं यस्यासावाङ्गुष्ठपर्ववृत्तपुष्करः। पर्वशब्दः सन्धवाची सन्धिग्रन्थिः।
तदुक्तम्— “अङ्गुष्ठाङ्गुलिमानं तु यत्र यत्रोपदिश्यते । तत्र तत्र बृहत्पर्व
ग्रन्थिभिर्मिनुयाद्बुधः” इति । अतोऽङ्गुष्ठस्य बृहत्पर्वग्रन्थिप्रमाणं चतुरस्रं कृत्वा
तदेव मण्डलं चतुरस्रं चिकीर्षन्नित्युपायेन वृत्तं विधाय तत्प्रमाणं स्रुवस्य पुष्करम्।
नासिकावत्खातं च स्यात् ।
तदुक्तं—कात्यायनेन (कर्मप्रदीपे ८-१३) “स्रुवाग्रे घ्राणवत्खातम्”
इति। तथा “पुष्कार्धं भवेत्खातः” इति च ॥ २८ ॥
स्फ्योऽस्याकृतिः ॥ १ । ३ । ३९ ॥
असिः खड्गः असेरिव आकृतिर्यस्य, असावस्याकृतिः। खड्गसदृशः स्फ्यो-
वज्रो भवतीत्यर्थः ॥ ३९ ॥
आदर्शाकृति प्राशित्रहरणम् ॥ १ । ३ । ४० ॥
प्राशित्रमिति ब्रह्मणो भागावदानम्, तत् ह्रियते येन तत्प्राशित्रहरणम् ।
आदर्शो दर्पणः। आदर्शस्येवाकृतिराकारो यस्य तदादर्शाकृति, आदर्शसदृशं वर्तू-
लम्। तत्रावदानविधानाच्च खातवत्प्राशित्रहरणं भवति ॥ ४० ॥
चमसाकृति वा ॥ १ । ३ । ४१ ॥
चमसस्येवाकृतिराकारो यस्य तच्चमसाकृति । वा विकल्पे । अथवा चम-
ससदृशं चतुरस्रं प्राशित्रहरणं भवति ॥ ४१ ॥

चात्त्वालोत्करावन्तरेण सञ्चरः ॥ १ । ३ । ४२ ॥
सञ्चरन्त्यनेनेति सञ्चरः, गमनागमनमार्गः । चात्वालश्च उत्करश्च चात्त्वा-
लोत्करौ, तौ अन्तरेण तयोरन्तरालेन सर्वेषां विहितकार्यार्थं सञ्चरः, गमना-
गमनमार्गो भवति । अयं च सोत्तरवेदिकेषु वरुणप्रघासमहाहविःपशुसोमेषु
ज्ञेयः । चात्वालस्यैष्वेव सत्त्वात् अतः सोत्तरवेदिकेषु सर्वैरनेनैव मार्गेण
गमनागमने कार्ये ॥ ४२ ॥
प्रणीतोत्कराविष्टिषु ॥ १ । ३ । ४३ ॥
अन्तरेण सञ्चर इत्यनुवर्तते । इष्टिषु दर्शपूर्णमासादिषु प्रणीतोत्कराव-
न्तरेण प्रणीतोत्करयोरन्तरालेन सर्वेषां विहितकार्यार्थं सञ्चरः, गमनागमन-
मार्गो भवति ।
अन्तरेणेत्यं निपातोऽन्तरालशब्दार्थे । तद्योगे चात्त्वालोत्करौ प्रणीतो-
त्कराविति च द्वितीया “अन्तरान्तरेण युक्ते” इति ( पाणि. २-३-४ )
सूत्रात् ॥ ४३ ॥
॥ इति तृतीया कण्डिका ॥
( प्रतिनिधिप्रकरणम् )
अथेदं चिन्त्यते व्रीहिभिर्यजेत यवैर्यजेतेत्यादिभिर्वाक्यैः श्रुतौ ये व्रीहि-
यवादयो विधीयन्ते, यदि दैवान्मानुषाद्वा कारणात्ते यागार्थं न लभ्यन्ते, तदा
किं द्रव्यान्तरेण प्रतिनिधिभूतेन तत्कर्मारम्भणीयमुत नेति । तत्र यागस्य प्रधान-
त्वाद्वव्यस्य च गुणभूतत्वाद्वव्यान्तरेण कर्मारम्भे प्राप्त आह—
चोदिताऽनारम्भस्तत्सिद्धित्वात्तस्य ॥ १ । ४ । १ ॥
चोदितस्य विहितस्य श्रुतस्य व्रीहियवादेर्मुख्यद्रव्यस्याभावे अलाभे
अप्राप्तौ सत्यां काम्यस्य कर्मणोऽनारम्भोऽप्रयोग एव भवति । कुतः ? तत्सिद्ध-
त्वात् । तेनैव सिद्धि तस्य भावस्तत्सिद्धित्वं तस्मात्, तस्य काम्यस्य कर्मण-
स्तत्सिद्धित्वात् । यतः काम्यं कर्म तत्सिद्धि तेन श्रुतेनैव चोदितेनैव सिद्ध्यति
नान्येन । यतस्तदेव तस्य साधनत्वेन श्रुतं न द्रव्यान्तरम् । अतो यदि द्रव्यान्तरेण
तत्कर्मारभ्यते तदा कर्मणो यागरूपस्य तदेकसाधनकत्वाद्वव्यान्यत्वे सति यथा-
श्रुतद्रव्यहान्या कर्मणो विगुणत्वमेव स्यात् । न च विगुणात्काम्यात्किञ्चित्फलं
भवति विनष्टशक्तित्वाद्दग्धबीजवत् । न हि काम्यस्यावश्यकर्तव्यत्वं केनचित्प्र-
माणेन सिद्धं यद्वलेन यथाशक्ति प्रयोगं दृढीकृत्य द्रव्यान्तरेणारभ्येत । तस्माच्चो-

७२ कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
दितद्रव्यस्याभावे काम्यस्यानारम्भ एव भवति। अग्रिमेण सूत्रेण नित्ये कर्मणि
विशेषस्य वक्ष्यमाणत्वादिदं काम्यविषयम् ॥ १ ॥
अथ यथाविहितद्रव्याभावे द्रव्यान्तरेणानारम्भे प्राप्त आह—
( नित्ये कर्मणि प्रतिनिधिविचारः )
नियते सामान्यतः प्रतिनिधिः स्यात् ॥ १ । ४ । २ ॥
यथाशक्ति प्रयोगस्य स्थापितत्वान्नित्ये कर्मणि दर्शपूर्णमासादौ श्रुतद्रव्या-
भावे सामान्यतो मुख्यद्रव्यसादृश्यात्प्रतिनिधिर्भवति, श्रुतद्रव्यसदृशेन द्रव्यान्तरे-
णापि नित्यं कर्मारम्भणीयम् । यावज्जीवं चोदनया हि अनारब्धमपि नित्यम-
वश्यं कर्तव्यमिति नियमश्चोद्यत एव । तत्र यागप्रधानचोदना नियमेन यत्किञ्चि-
दर्थाद्द्रव्यमाकाङ्क्षति, सा च ‘व्रीहिभिर्यजेते’ति श्रुतैर्व्रीहिभिर्विद्यमानैरेकवाक्यतां
प्रतिपद्यमानार्थप्राप्तानि

दर्शपूर्णमासाभिधेयं फलवत्, तथापि देशादिभेदवद्ब्रीहियवभेदवच्च नीवारेष्वपि
तत्सामान्यव्यक्तिरेका, अतः सिद्धं द्रव्यभेदेऽपि कर्मैकत्वम् ।
एवं द्रव्यभेदेऽपि कर्मैकत्वे सिद्ध इदं सन्दिह्यते-श्रुतद्रव्याभावेऽपि किं
यत्किञ्चिद्विसदृशमपि प्रतिनिधित्वेन ग्राह्यम्, उत श्रुतसदृशमेवेति । तत्राष्टाक-
पालचोदना येन केनचिन्निर्वर्त्स्यते, तत्किं सदृशोपादानेन ? न च व्रीहिसदृश-
त्वाद् व्रीहिफलं नीवाराः साधयन्तीति वाच्यम्, यदि तथा स्यात्तदा व्रीहिभिर्वि-
कल्पेरन्नेकार्थत्वाद्यववत् । न चैतदिष्टम् । तेन सगुणासम्भवे विगुणोऽप्याग्नेय-
चोदनार्थः कर्तव्य इतिकृत्वा द्रव्यान्तरोपादानं तत्र च सदृशासदृशयोनस्ति
विशेषः । तस्मान्न सदृशोपादानमित्येवं प्राप्ते ब्रूमः-
फलार्थिना यथाश्रुतं व्रीह्या

७४ कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
तदुक्तम् " यथोक्तवस्त्वसम्पत्तौ ग्राह्यं तदनुकारि यत् ।
यवानाभिव गोधूमा व्रीहीणामिव शालयः ॥ " इति ।
अत एवं सिद्धम्-नित्ये कर्मण्यारब्धे च प्रतिनिधिर्भवति, अवश्यकर्त्त-
व्यतया यथाशक्तिप्रयोगस्य स्थापितत्वात् । काम्ये पुनरवश्यकर्त्तव्यत्वाभावा-
दनारब्धे मुख्यद्रव्यालाभे आरम्भो न भवतीति प्रागुक्तम् ॥२॥
अथ काम्ये प्रारब्धे सति पश्चाच्छ्रुतद्रव्यस्य नाशदोषापहाशलाभादौ जाते
तस्य विगुणस्य फलसाधकत्वाभावस्य प्रागुक्तत्वात्प्रयोजनाभावेन काम्यं न
समापनीयमिति प्राप्त आह-
( काम्ये विशेषः )
आरम्भान्नियमः ॥ १ । ४ । ३ ॥
काम्येऽप्यारम्भादूर्ध्वं समाप्तेर्नियमोऽवश्यम्भावः । आरम्भादिति हेतौ
पञ्चमी । तेनारम्भ एव समाप्तेः कारणम् । यत आरब्धमतोऽवश्यं समापनीयमेव ।
समाप्तिश्च मुख्याभावे प्रतिनिधिमुपादानं विना न भवति । अतः काम्येऽपि आर-
ब्धस्य समापनार्थं प्रतिनिधिर्भवत्येव । नित्येऽप्यवश्यकर्त्तव्यतैव प्रतिनिधिमुपादाने
कारणम् । सा चारब्धे काम्येऽप्यवशिष्टा । आरम्भस्तु काम्यस्य विहितद्रव्याभावे
द्रव्यान्तरेण न भवत्येव, अनारब्धस्यावश्यकर्त्तव्यत्वाभावात् ॥३॥
दोषश्चासमाप्तौ स्यात्सामान्यात् ॥ १ । ४ । ४ ॥
किञ्च प्रारब्धस्य काम्यस्यासमाप्तावस Flow? -समापने दोषः स्यात् । कुतः ? सा-
मान्यात् , आरब्धस्य काम्यस्यावश्यकर्त्तव्यता नित्येन समानत्वात् । यथा नित्य-
कर्मणामकरणे यथा शिष्टविगर्हणम्, एवं प्रारब्धानां काम्यानामसमापनेऽपीति ।
अतः शिष्टविगर्हणरूपाच्छिष्टाचारात्स्मृतिं स्मृतेश्च श्रुतिं कल्पयित्वा प्रक्रान्तं
शास्त्रीयं कर्मावश्यं समापनीयम् ।
अपि च प्रक्रान्तस्यासमाप्तौ निन्दाप्रायश्चित्ते तैत्तिरीये श्रूयेते "देवताभ्यो वा
एष आवृश्च्यते यो यक्ष्य इत्युक्त्वा न यजते, त्रैधातवीयेन यजेत न तेन देवताभ्य
आवृश्च्यते " इति । तस्मादप्यारब्धमवश्यं समापनीयम् । तदुक्तं जैमिनिना
"प्रक्रमात्तु नियम्येतारम्भस्य क्रियानिमित्तत्वाद्" (६-२-१०) इति ॥४॥