कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

५८ कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
कौशं बर्हिः ॥ १ । ३ । १२ ॥
बर्हिः कौशम् । कुशा दर्भाः तस्येदं कौशम् । कुशमात्रमेव बर्हिःशब्दे-
नोच्यते न संस्कारः । कुतः ? अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जातिवाचित्वाद्वर्हिःशब्दस्य ।
यत्र यत्र बर्हिःशब्दप्रयोगस्तत्र तत्र जातिरित्यस्या व्याप्तेर्लोके वेदे च नास्ति
व्यभिचारः । संस्कारव्याप्तेस्तु लौकिकप्रयोगे व्यभिचारो दृश्यते, क्वचिद्देशविशेषे
लौकिकव्यवहारे जातिमात्रमुपजीव्य विना संस्कारं बर्हिःशब्दः प्रयुज्यते ' बर्हि-
रादाय गावो गताः' इति । तस्माज्जातिवाची बर्हिःशब्दः । असंस्कृतं कुशमात्रं
बर्हिःशब्देनोच्यत इत्यर्थः । प्रयोजनम् - " बर्हींषि प्राञ्च्युदञ्चि च प्रास्यति "
( ६-२-१८ ) इत्यादौ संस्कारा न कर्तव्याः । स्मृतौ -
कुशाभावे तु काशाः स्युः काशाः कुशसमाः स्मृताः ।
काशाभावे गृहीतव्या अन्ये दर्भा यथोचिताः ॥
दर्भाभावे स्वर्णरूप्यताम्रैः कर्मक्रियाः सदा ।
कुशाकाशशरा दूर्वा यवगोधूमबाल्वजाः ॥
सुवर्णं रजतं ताम्रं दश दर्भाः प्रकीर्त्तिताः ।
स्नाने होमे तथा दाने स्वाध्याये पितृतर्पणे ॥
सपवित्रौ सदर्भौ वा करौ कुर्वीत नान्यथा ।
सर्वेषां वा भवेद् द्वाभ्यां पवित्रं ग्रथितं न वा ॥
सपवित्रः सदर्भो वा कर्माङ्गाचमनं चरेत् ।
नोच्छिष्टं तत्सदर्भं च दर्भोच्छिष्टं तु वर्जयेत् ॥ इति ॥ १२ ॥
अर्थात्परिमाणम् ॥ १ । ३ । १३ ॥
अग्न्यागारादौ वसोर्धारा होमे च स्रुचः स्रुवस्य च अर्थात्परिमाणं भवति ।
यावता परिमाणेनार्थः प्रयोजनं सिद्ध्यति तावत्परिमाणं भवतीत्यर्थः परिमाणा-
न्तरस्यायुक्तत्वात् । प्रयोगाद्बहिरेव शुष्केष्टिवत् " वाजश्चमे " इत्यत आरभ्य
“ षट् स्वाहा ” ( १८-१ तः २९ ) इत्येतत्पर्यन्तं पठित्वा कस्मिंश्चित्पात्रे
सन्ततं घृतं स्रुक्प्रणालिकया निनीय तस्याज्यस्य तोलनाद्युपायेन परिमाणं निश्चि-
त्य तावदाज्यं यावत्परिमाणायां स्रुचि याति तावत्परिमाणां तां स्रुचं कुर्यात् ।