कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

६६ कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
यतो वैकृतस्य प्रधानस्य अनारभ्यविधिं प्रत्यपेक्षा नास्ति, चोदनासारूप्याभावात्
निराश्रयस्य पर्णत्वादेर्विधातुमशक्यत्वाच्च । अतो वैकृतं प्रधानं धर्मापेक्षं सचोदना
सारूप्यात्प्राकृतानेव धर्मान्प्रथमं गृह्णाति तदन्तर्भूतं पर्णत्वादिकं चेति सिद्धम् ॥२९॥
दर्शनाच्च ॥१।३।३०॥
विकृतौ प्रयाजादीनां प्राकृतानां धर्माणां दर्शनादप्येवं ज्ञायते यदनारभ्य-
वादा विकृतौ चोदकात्पूर्वं न निविशन्त इति । यदि पूर्वं निविशेयुस्तदा वैकृतं
प्रधानमारभ्याविधिनेव पूरितं सन्निराकाङ्क्षत्वात्प्राकृतान्यङ्गानि न गृह्णीयात्,
तदा च विकृतौ प्रयाजादीनां प्राकृतानां दर्शनं न स्यात्, अस्ति च, तथा हाश्व-
मेधे “अथ सावित्रिमिष्टिं निर्वपति” (१३-४-२-६) इति प्रकृत्य तस्यै
प्रयाजेषु तापमानेषु” (८) इति । अत्र गाथागानविधिपरे वाक्ये प्राकृतान्प्रया-
जान्दर्शयति । पित्र्यां च “स तत एव प्राकस्तम्बयजुर्हरति” (२-६-१-१२)
इत्यत्र स यज्ञोपवीती भूत्वाऽऽज्यानि गृह्णाति (१२) इति यज्ञोपवीतित्वविधिपरे
वाक्ये बहून्प्राकृतानपदार्थान्दर्शयति, ते च प्राकृतधर्मसापेक्षत्वे ऽएव प्रयुज्यन्ते
नान्यथा, तस्मादनारभ्याधीताः प्रतिपत्पक्षाः सन्ति । ते यदि सर्वार्थाः, तर्हि
विकृतावपि ते भवन्ति, यदि प्रकृतावेवानारभ्यविधेर्निवेशः तदा तेषां प्रतिपत्प-
क्षाणां विकृतावप्रयोगः पुरुषार्थत्वेन विकृतौ प्राप्त्यभावादिति ॥३०॥
वैकङ्कतानि पात्राणि ॥१।३।३१॥
यज्ञपत्राणि सर्वाणि वैकङ्कतानि विकङ्कतवृक्षकाष्ठघटितानि भवन्ति, “ततो
विकङ्कतः समभवत्तस्मादेष यज्ञियो यज्ञपात्रीयो वृक्षः” (२-२-४-१०) इति
श्रवणात्सामान्यसूत्रमेततत् ॥३१॥
अस्यापवादमाह—
खादिरः स्रुवः ॥१।३।३२॥
स्रुवः खादिरः स्यात् ॥३२॥
स्फ्यश्च ॥१।३।३३॥
चकारात्स्फ्यो वज्रोऽपि खादिरः स्यात् । “खादिरः स्फ्यः” (३-६-
२-१२) इतिश्रुतेः ॥३३॥