कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

सम्भवात् । अतोऽनेन विधिनाश्रयभूतस्रुवजुह्वोश्चोदकमन्तरेणासम्भवात् । अतो-
Line 24: ऽनेन विधिनाश्रयभूतस्रुवजुहूलाभार्थं विकृतौ चोदकप्रवृत्तिः प्रतीक्षणीया ।
Look at that! In the printed book:
"सम्भवात् । अतोऽनेन विधिनाश्रयभूतस्रुवजुह्वोश्चोदकमन्तरेणासम्भवात् । अतो-"
Yes, it literally has that repetition printed!
Let's read line 22-24 carefully:
Line 22: ...नाद्यः, आश्रयभूतयोः स्रुवजुह्वोश्चोदकमन्तरेणा-
Line 23: सम्भवात् । अतोऽनेन विधिनाश्रयभूतस्रुवजुह्वोश्चोदकमन्तरेणासम्भवात् । अतो-
Line 24: ऽनेन विधिनाश्रयभूतस्रुवजुहूलाभार्थं विकृतौ चोदकप्रवृत्तिः प्रतीक्षणीया ।
Yes! That's an exact dittography by the 19th/20th century typesetter. We transcribe what is in the image!

Let's check line 24:
"ऽनेन विधिनाश्रयभूतस्रुवजुहूलाभार्थं विकृतौ चोदकप्रवृत्तिः प्रती

६६ कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
यतो वैकृतस्य प्रधानस्य अनारभ्यविधिं प्रत्यपेक्षा नास्ति, चोदनासारूप्याभावात्
निराश्रयस्य पर्णत्वादेर्विधातुमशक्यत्वाच्च । अतो वैकृतं प्रधानं धर्मापेक्षं सचोदना
सारूप्यात्प्राकृतानेव धर्मान्प्रथमं गृह्णाति तदन्तर्भूतं पर्णत्वादिकं चेति सिद्धम् ॥२९॥
दर्शनाच्च ॥१।३।३०॥
विकृतौ प्रयाजादीनां प्राकृतानां धर्माणां दर्शनादप्येवं ज्ञायते यदनारभ्य-
वादा विकृतौ चोदकात्पूर्वं न निविशन्त इति । यदि पूर्वं निविशेयुस्तदा वैकृतं
प्रधानमारभ्याविधिनेव पूरितं सन्निराकाङ्क्षत्वात्प्राकृतान्यङ्गानि न गृह्णीयात्,
तदा च विकृतौ प्रयाजादीनां प्राकृतानां दर्शनं न स्यात्, अस्ति च, तथा हाश्व-
मेधे “अथ सावित्रिमिष्टिं निर्वपति” (१३-४-२-६) इति प्रकृत्य तस्यै
प्रयाजेषु तापमानेषु” (८) इति । अत्र गाथागानविधिपरे वाक्ये प्राकृतान्प्रया-
जान्दर्शयति । पित्र्यां च “स तत एव प्राकस्तम्बयजुर्हरति” (२-६-१-१२)
इत्यत्र स यज्ञोपवीती भूत्वाऽऽज्यानि गृह्णाति (१२) इति यज्ञोपवीतित्वविधिपरे
वाक्ये बहून्प्राकृतानपदार्थान्दर्शयति, ते च प्राकृतधर्मसापेक्षत्वे ऽएव प्रयुज्यन्ते
नान्यथा, तस्मादनारभ्याधीताः प्रतिपत्पक्षाः सन्ति । ते यदि सर्वार्थाः, तर्हि
विकृतावपि ते भवन्ति, यदि प्रकृतावेवानारभ्यविधेर्निवेशः तदा तेषां प्रतिपत्प-
क्षाणां विकृतावप्रयोगः पुरुषार्थत्वेन विकृतौ प्राप्त्यभावादिति ॥३०॥
वैकङ्कतानि पात्राणि ॥१।३।३१॥
यज्ञपत्राणि सर्वाणि वैकङ्कतानि विकङ्कतवृक्षकाष्ठघटितानि भवन्ति, “ततो
विकङ्कतः समभवत्तस्मादेष यज्ञियो यज्ञपात्रीयो वृक्षः” (२-२-४-१०) इति
श्रवणात्सामान्यसूत्रमेततत् ॥३१॥
अस्यापवादमाह—
खादिरः स्रुवः ॥१।३।३२॥
स्रुवः खादिरः स्यात् ॥३२॥
स्फ्यश्च ॥१।३।३३॥
चकारात्स्फ्यो वज्रोऽपि खादिरः स्यात् । “खादिरः स्फ्यः” (३-६-
२-१२) इतिश्रुतेः ॥३३॥

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ६७
पालाशी जुहूः ॥१।३।३४॥
हूयतेऽनेनेति जुहूः स्रुक्, सा च पालाशी पलाशवृक्षकाष्ठनिर्मिता भवति ।
“यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापꣳ श्लोकꣳ शृणोति” इति श्रुतेः ॥३४॥
आश्वत्थ्युपभृत् ॥१।३।३५॥
उपभृत्संज्ञका स्रुक् आश्वत्थी अश्वत्थकाष्ठघटिता भवति ।
ध्रुवा तु वैकङ्कती भवति “वैकङ्कतानि पात्राणि (३१) इत्यनैवापवादात्
होमसाधनत्वाच्च । तया हि समिष्टयजुर्हूयते “तिष्ठन्नुच्वयै समिष्टयजुर्जुहोति”
इति शाखान्तरश्रुतेः । अत एव मैत्रकठापस्तम्बसूत्रेषु वैकङ्कती ध्रुवेति पठ्यते,
तेषां हि वैकङ्कतानि पात्राणीति सामान्यवचनं नास्ति ॥३५॥
वारRowणान्यहोमसंयुक्तानि ॥१।३।३६॥
होमेन संयुक्तानि, यैर्होमः क्रियते तानि होमसंयुक्तानि न होमसंयुक्तान्य-
होमसंयुक्तानि । यैर्होमो न क्रियते तानि वारुणानि भवन्तीत्यर्थः । परिशेषाद्यानि
होमसंयुक्तानि होमसाधनानि तैर्होमः क्रियते तानि वैकङ्कतानि ।
तत्र वारणान्युदाह्रियन्ते-उलूखल-मुसल-कूर्च-इडापात्री-पिष्टपात्री-पुरो-
डाशपात्री-शम्या-शृतावदान-अभ्रि-उपवेष-अन्तर्धानकट-प्राशित्रहरण-षड-
वत्त-ब्रह्मासन-यजमानासन-होतृषदनानि;
तत्र-उलूखलमुसलयोर्विशेषः “मुसलोलूखले वार्क्षे स्वायते सुदृढे तथा
इच्छाप्रमाणे भवतः शूर्पं वैणवमेव च” इति । तथा “खादिरं मुसलं कार्यं
पालाशः स्यादुलूखलः । यद्दोभौ वारणौ कार्यों तदभावेऽन्यवृक्षजौ” इति ।
कूर्चो बाहुमात्रः पीठाकारः । इडापात्री अरत्निमात्री मध्यसङ्गृहीता ।
तथैव द्वितीया हविर्धारणी पात्री अतिविपुला । पिष्टपात्रीति सैवोच्यते ।
पुरोडाशपात्री प्रादेशमात्री समचतुरस्रा, अर्थात्षडङ्गुलपरिमण्डलखातवती
“लोकाच्छेषस्य प्रतिपत्तिः” इति कठसूत्रात् । शम्या प्रादेशमात्री । प्रादेशमात्रं
तीक्ष्णाङ्गुष्ठपर्वमात्रपृथुमुखं शृतावदानम् । अभ्रिररत्निमात्रास्तीक्ष्णमुखः । उपवे-
षोऽरत्निमात्रः प्रादेशमात्रो वा हस्ताकृतिः । अन्तर्धानकटस्त्वर्धचन्द्राकारो द्वाद-
शाङ्गुलः समाचारात् । प्राशित्रहरणस्य त्वाकारं वक्ष्यति (१-३-४०) षडवत्तं
चोभयत्र खातवत् । आसनानि चारत्निमात्राणि प्रादेशमात्राणि वा प्रादेशमात्र-

?
Wait! Let me look really, really closely at that part of line 15:
स्मृतः।
Next glyph: · (small dot)
Next glyph: । (danda)
Next glyph: : (visarga or colon)
Wait, why does it have ।·।:?
Could it be स्मृतः। ।?
Wait, look at the glyphs:
स्मृतः। -> then a dot at mid-height: ·
Then । with two dots around it?
Wait, could it be स्मृतः। [१] प्रशास्तु...? No, no brackets.
Wait, let's look at the letters after that:
प श्चा त् स्व व त ष्ट ः -> wait, is it पश्चात्स्ववतष्टः?
Wait, what is that glyph with dots?
Could it be प्र?
Wait! Look at प्र in प्रणीता (L11): it has प with a left-down slant.
In L15, the letter before श्चा has:
Wait, is the letter before श्चा a प?
Yes, it is प.
Before प, what is there?
There is स्मृतः। then a dot, then a danda with a colon: ।:
Wait,

विंशतिपलमिडापात्रं, मुसलं खादिरं त्र्यरत्नि, दृषदरत्निप्रमाणा, शूर्पं शम्याद-
र्विशूलशङ्कवोऽधिषवणमसिशाखेध्मा धृष्टिः सावित्र्यधरारणिः परशुश्चेति, पवित्रं
सत् उत्तरारणिर्वेदो मेक्षणं पैतुदारवाः शरावं प्राशित्रहरणं शतावदानं स्वरुः
उपसमिधश्चेति प्रादेशमात्राणि, सत्प्रणयनचमसौ प्रास्थ्यिकौ वितस्तिप्रमाणं पद-
प्रमाणमि”ति ।
मण्डनः—रौहीतकान्यग्रोधोत्थान्पालाशान्वा कठश्रुतेः । कुर्वीत चमसां-
स्तेषामभावेन्यद्रुमोद्भवान् । आश्वत्थं वारणं नो वेदिडापात्रमिहान्यजम् । अग्नि-
होत्रहवण्यत्र ग्राह्या वैकङ्कती शुभा । पालाशी तु कठश्रुत्या द्वयाभावेन्यवृक्षजा”
इति ।
आपस्तम्बः—“खादिरः स्रुवः पर्णमयी जुहूराश्वत्थ्युपभृद्वैकङ्कती ध्रु

७० कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
हंसमुखप्रसेकाः प्रसिच्यते क्षार्य्यतेऽनेनेति प्रसेकः प्रणालिका हंसमुखसदृशः
प्रसेकः प्रणालिका यासां ताः हंसमुखप्रसेकाः। सा च प्रणालिका एकैव भवति।
एकयापि शास्त्रार्थस्य कृतत्वात् कार्य्यसिद्धेश्च। न तु द्वे तिस्रो वा, कुत्राप्यनुक्त-
त्वात्। तथा मूलदण्डा मूले दण्डो यासां ता मूलदण्डाः,। अर्थादग्रे पुष्करं
सिध्यति। एवंविधाः स्रुचो भवन्ति। शाखान्तरीयो विशेषः पूर्वसूत्र उक्तः॥३७॥
अरत्निमात्रः स्रुवोऽङ्गुष्ठपर्ववृत्तपुष्करः॥ १ । ३ । ३८ ॥
अरत्निः प्रमाणमस्यासावरत्निमात्रः स्रुवोऽरत्निप्रमाणो भवति । पुनः
कीदृशः अङ्गुष्ठपर्ववृत्तपुष्करः, अङ्गुष्ठपर्वणो वृत्तमाङ्गुष्ठपर्ववृत्तम्, अङ्गुष्ठपर्ववृत्तं प्रमाणं
वृत्तं पुष्करं मुखं यस्यासावाङ्गुष्ठपर्ववृत्तपुष्करः। पर्वशब्दः सन्धवाची सन्धिग्रन्थिः।
तदुक्तम्— “अङ्गुष्ठाङ्गुलिमानं तु यत्र यत्रोपदिश्यते । तत्र तत्र बृहत्पर्व
ग्रन्थिभिर्मिनुयाद्बुधः” इति । अतोऽङ्गुष्ठस्य बृहत्पर्वग्रन्थिप्रमाणं चतुरस्रं कृत्वा
तदेव मण्डलं चतुरस्रं चिकीर्षन्नित्युपायेन वृत्तं विधाय तत्प्रमाणं स्रुवस्य पुष्करम्।
नासिकावत्खातं च स्यात् ।
तदुक्तं—कात्यायनेन (कर्मप्रदीपे ८-१३) “स्रुवाग्रे घ्राणवत्खातम्”
इति। तथा “पुष्कार्धं भवेत्खातः” इति च ॥ २८ ॥
स्फ्योऽस्याकृतिः ॥ १ । ३ । ३९ ॥
असिः खड्गः असेरिव आकृतिर्यस्य, असावस्याकृतिः। खड्गसदृशः स्फ्यो-
वज्रो भवतीत्यर्थः ॥ ३९ ॥
आदर्शाकृति प्राशित्रहरणम् ॥ १ । ३ । ४० ॥
प्राशित्रमिति ब्रह्मणो भागावदानम्, तत् ह्रियते येन तत्प्राशित्रहरणम् ।
आदर्शो दर्पणः। आदर्शस्येवाकृतिराकारो यस्य तदादर्शाकृति, आदर्शसदृशं वर्तू-
लम्। तत्रावदानविधानाच्च खातवत्प्राशित्रहरणं भवति ॥ ४० ॥
चमसाकृति वा ॥ १ । ३ । ४१ ॥
चमसस्येवाकृतिराकारो यस्य तच्चमसाकृति । वा विकल्पे । अथवा चम-
ससदृशं चतुरस्रं प्राशित्रहरणं भवति ॥ ४१ ॥

चात्त्वालोत्करावन्तरेण सञ्चरः ॥ १ । ३ । ४२ ॥
सञ्चरन्त्यनेनेति सञ्चरः, गमनागमनमार्गः । चात्वालश्च उत्करश्च चात्त्वा-
लोत्करौ, तौ अन्तरेण तयोरन्तरालेन सर्वेषां विहितकार्यार्थं सञ्चरः, गमना-
गमनमार्गो भवति । अयं च सोत्तरवेदिकेषु वरुणप्रघासमहाहविःपशुसोमेषु
ज्ञेयः । चात्वालस्यैष्वेव सत्त्वात् अतः सोत्तरवेदिकेषु सर्वैरनेनैव मार्गेण
गमनागमने कार्ये ॥ ४२ ॥
प्रणीतोत्कराविष्टिषु ॥ १ । ३ । ४३ ॥
अन्तरेण सञ्चर इत्यनुवर्तते । इष्टिषु दर्शपूर्णमासादिषु प्रणीतोत्कराव-
न्तरेण प्रणीतोत्करयोरन्तरालेन सर्वेषां विहितकार्यार्थं सञ्चरः, गमनागमन-
मार्गो भवति ।
अन्तरेणेत्यं निपातोऽन्तरालशब्दार्थे । तद्योगे चात्त्वालोत्करौ प्रणीतो-
त्कराविति च द्वितीया “अन्तरान्तरेण युक्ते” इति ( पाणि. २-३-४ )
सूत्रात् ॥ ४३ ॥
॥ इति तृतीया कण्डिका ॥
( प्रतिनिधिप्रकरणम् )
अथेदं चिन्त्यते व्रीहिभिर्यजेत यवैर्यजेतेत्यादिभिर्वाक्यैः श्रुतौ ये व्रीहि-
यवादयो विधीयन्ते, यदि दैवान्मानुषाद्वा कारणात्ते यागार्थं न लभ्यन्ते, तदा
किं द्रव्यान्तरेण प्रतिनिधिभूतेन तत्कर्मारम्भणीयमुत नेति । तत्र यागस्य प्रधान-
त्वाद्वव्यस्य च गुणभूतत्वाद्वव्यान्तरेण कर्मारम्भे प्राप्त आह—
चोदिताऽनारम्भस्तत्सिद्धित्वात्तस्य ॥ १ । ४ । १ ॥
चोदितस्य विहितस्य श्रुतस्य व्रीहियवादेर्मुख्यद्रव्यस्याभावे अलाभे
अप्राप्तौ सत्यां काम्यस्य कर्मणोऽनारम्भोऽप्रयोग एव भवति । कुतः ? तत्सिद्ध-
त्वात् । तेनैव सिद्धि तस्य भावस्तत्सिद्धित्वं तस्मात्, तस्य काम्यस्य कर्मण-
स्तत्सिद्धित्वात् । यतः काम्यं कर्म तत्सिद्धि तेन श्रुतेनैव चोदितेनैव सिद्ध्यति
नान्येन । यतस्तदेव तस्य साधनत्वेन श्रुतं न द्रव्यान्तरम् । अतो यदि द्रव्यान्तरेण
तत्कर्मारभ्यते तदा कर्मणो यागरूपस्य तदेकसाधनकत्वाद्वव्यान्यत्वे सति यथा-
श्रुतद्रव्यहान्या कर्मणो विगुणत्वमेव स्यात् । न च विगुणात्काम्यात्किञ्चित्फलं
भवति विनष्टशक्तित्वाद्दग्धबीजवत् । न हि काम्यस्यावश्यकर्तव्यत्वं केनचित्प्र-
माणेन सिद्धं यद्वलेन यथाशक्ति प्रयोगं दृढीकृत्य द्रव्यान्तरेणारभ्येत । तस्माच्चो-

७२ कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
दितद्रव्यस्याभावे काम्यस्यानारम्भ एव भवति। अग्रिमेण सूत्रेण नित्ये कर्मणि
विशेषस्य वक्ष्यमाणत्वादिदं काम्यविषयम् ॥ १ ॥
अथ यथाविहितद्रव्याभावे द्रव्यान्तरेणानारम्भे प्राप्त आह—
( नित्ये कर्मणि प्रतिनिधिविचारः )
नियते सामान्यतः प्रतिनिधिः स्यात् ॥ १ । ४ । २ ॥
यथाशक्ति प्रयोगस्य स्थापितत्वान्नित्ये कर्मणि दर्शपूर्णमासादौ श्रुतद्रव्या-
भावे सामान्यतो मुख्यद्रव्यसादृश्यात्प्रतिनिधिर्भवति, श्रुतद्रव्यसदृशेन द्रव्यान्तरे-
णापि नित्यं कर्मारम्भणीयम् । यावज्जीवं चोदनया हि अनारब्धमपि नित्यम-
वश्यं कर्तव्यमिति नियमश्चोद्यत एव । तत्र यागप्रधानचोदना नियमेन यत्किञ्चि-
दर्थाद्द्रव्यमाकाङ्क्षति, सा च ‘व्रीहिभिर्यजेते’ति श्रुतैर्व्रीहिभिर्विद्यमानैरेकवाक्यतां
प्रतिपद्यमानार्थप्राप्तानि

दर्शपूर्णमासाभिधेयं फलवत्, तथापि देशादिभेदवद्ब्रीहियवभेदवच्च नीवारेष्वपि
तत्सामान्यव्यक्तिरेका, अतः सिद्धं द्रव्यभेदेऽपि कर्मैकत्वम् ।
एवं द्रव्यभेदेऽपि कर्मैकत्वे सिद्ध इदं सन्दिह्यते-श्रुतद्रव्याभावेऽपि किं
यत्किञ्चिद्विसदृशमपि प्रतिनिधित्वेन ग्राह्यम्, उत श्रुतसदृशमेवेति । तत्राष्टाक-
पालचोदना येन केनचिन्निर्वर्त्स्यते, तत्किं सदृशोपादानेन ? न च व्रीहिसदृश-
त्वाद् व्रीहिफलं नीवाराः साधयन्तीति वाच्यम्, यदि तथा स्यात्तदा व्रीहिभिर्वि-
कल्पेरन्नेकार्थत्वाद्यववत् । न चैतदिष्टम् । तेन सगुणासम्भवे विगुणोऽप्याग्नेय-
चोदनार्थः कर्तव्य इतिकृत्वा द्रव्यान्तरोपादानं तत्र च सदृशासदृशयोनस्ति
विशेषः । तस्मान्न सदृशोपादानमित्येवं प्राप्ते ब्रूमः-
फलार्थिना यथाश्रुतं व्रीह्या

७४ कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
तदुक्तम् " यथोक्तवस्त्वसम्पत्तौ ग्राह्यं तदनुकारि यत् ।
यवानाभिव गोधूमा व्रीहीणामिव शालयः ॥ " इति ।
अत एवं सिद्धम्-नित्ये कर्मण्यारब्धे च प्रतिनिधिर्भवति, अवश्यकर्त्त-
व्यतया यथाशक्तिप्रयोगस्य स्थापितत्वात् । काम्ये पुनरवश्यकर्त्तव्यत्वाभावा-
दनारब्धे मुख्यद्रव्यालाभे आरम्भो न भवतीति प्रागुक्तम् ॥२॥
अथ काम्ये प्रारब्धे सति पश्चाच्छ्रुतद्रव्यस्य नाशदोषापहाशलाभादौ जाते
तस्य विगुणस्य फलसाधकत्वाभावस्य प्रागुक्तत्वात्प्रयोजनाभावेन काम्यं न
समापनीयमिति प्राप्त आह-
( काम्ये विशेषः )
आरम्भान्नियमः ॥ १ । ४ । ३ ॥
काम्येऽप्यारम्भादूर्ध्वं समाप्तेर्नियमोऽवश्यम्भावः । आरम्भादिति हेतौ
पञ्चमी । तेनारम्भ एव समाप्तेः कारणम् । यत आरब्धमतोऽवश्यं समापनीयमेव ।
समाप्तिश्च मुख्याभावे प्रतिनिधिमुपादानं विना न भवति । अतः काम्येऽपि आर-
ब्धस्य समापनार्थं प्रतिनिधिर्भवत्येव । नित्येऽप्यवश्यकर्त्तव्यतैव प्रतिनिधिमुपादाने
कारणम् । सा चारब्धे काम्येऽप्यवशिष्टा । आरम्भस्तु काम्यस्य विहितद्रव्याभावे
द्रव्यान्तरेण न भवत्येव, अनारब्धस्यावश्यकर्त्तव्यत्वाभावात् ॥३॥
दोषश्चासमाप्तौ स्यात्सामान्यात् ॥ १ । ४ । ४ ॥
किञ्च प्रारब्धस्य काम्यस्यासमाप्तावस Flow? -समापने दोषः स्यात् । कुतः ? सा-
मान्यात् , आरब्धस्य काम्यस्यावश्यकर्त्तव्यता नित्येन समानत्वात् । यथा नित्य-
कर्मणामकरणे यथा शिष्टविगर्हणम्, एवं प्रारब्धानां काम्यानामसमापनेऽपीति ।
अतः शिष्टविगर्हणरूपाच्छिष्टाचारात्स्मृतिं स्मृतेश्च श्रुतिं कल्पयित्वा प्रक्रान्तं
शास्त्रीयं कर्मावश्यं समापनीयम् ।
अपि च प्रक्रान्तस्यासमाप्तौ निन्दाप्रायश्चित्ते तैत्तिरीये श्रूयेते "देवताभ्यो वा
एष आवृश्च्यते यो यक्ष्य इत्युक्त्वा न यजते, त्रैधातवीयेन यजेत न तेन देवताभ्य
आवृश्च्यते " इति । तस्मादप्यारब्धमवश्यं समापनीयम् । तदुक्तं जैमिनिना
"प्रक्रमात्तु नियम्येतारम्भस्य क्रियानिमित्तत्वाद्" (६-२-१०) इति ॥४॥

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ७५
दर्शनाच्च ॥ १ । ४ । ५ ॥
श्रुतौ मुख्यद्रव्याभावे द्रव्यान्तरेण परिसमाप्तिदर्शनाच्चैवमवसीयते, यन्मु-
ख्यद्रव्यस्याभावे द्रव्यान्तरं प्रतिनिधेयमिति । तद्यथा “यदि सोमं न विन्देत्पू-
तीकानभिषुण्णुयाद्” इति, अत्र सोमेऽपहृते सोमाभावे सति तत्स्थानेपूतीकानाम-
भिषवं विदधाना पूतीकैर्यागः समापनीय इत्यमुमर्थं दर्शयति ॥ ५ ॥
एवं दर्शन उक्ते दर्शनस्वरूपकथनपूर्वकमस्य दर्शनत्वमाक्षिपति—
अन्यार्थं दर्शनं न पुनर्ग्रहणात् ॥ १ । ४ । ६ ॥
अन्यार्थं सत् दर्शनं भवति, तद्धि दर्शनं कथ्यते यदन्यविधिपरं सत्
प्रसङ्गादन्यमर्थं ज्ञापयति, यथा “तस्यै प्रयाजेषु तायमानेषु ब्राह्मणो वीणागाथी
दक्षिणतः” इत्यादि “गाथा गायति” (१३-४-२-८) इत्यन्तं वाक्यं गाथा-
गानविधिपरं सदस्यामिष्टौ प्रयाजान्त्सिद्धान्दर्शयति ।
“यदि सोमं न विन्देत्” इतीदं तु तादृशं दर्शनं न भवति' कुतः,
पुनर्ग्रहणात् सोमाभावे सति पुनर्द्रव्यान्तरस्य पूतीकलक्षणस्याप्राप्तस्य ग्रहणात्
विधानात् । तथा हि “यदि सोमं न विन्देत्पूतीकानभिषुण्णुयायादि”ति कि मियं
सोमाभावे द्रव्यान्तरविधिः सोमाभावे पूतीकैर्यागं साधयेदिति सोम जातिवत्पू-
तीकजातेर्यागसाधनपरिच्छेदकत्वेन विधीयते, उत प्रतिनिधिनियमः, सोमा-
भावे सुसदृशेष्वीषत्सदृशेष्वपि प्राप्तेषु पूतीका नियम्यन्ते, यदा चैवन्तदा द्रव्या-
न्तरेण परिसमाप्तदर्शनं भवति । अधुनात्वेतदाक्षिपति, अत्र सोमेन यजेतेति
सोम उत्पत्तिशिष्टः, अतः सोमानुरक्तस्यैव करणत्वात्तदसम्भवे करणत्वमेव हीये-
तेति न प्रतिनिध्यपेक्षा । कुतः तन्नियमार्थता विधेः, दर्शपूर्णमासयोस्तु व्रीहीणा-
मनुत्पत्तिशिष्टत्वान्नीवारैः कर्मस्वरूपस्य भेदो न भवति, तेन तत्र प्रतिनिधिर्यु-
ज्यते । किं च नियमार्थो विधिरित्येतदप्ययुक्तम् , न हि सोमस्य सुसदृशे
द्रव्यान्तरे सतीषत्सदृशः पूतीकः पक्षेऽपि प्राप्तः, सुसदृशे हि बहवः श्रुतद्रव्याव-
यवाः सङ्गच्छन्ते, अल्पास्त्वीषत्सदृशे, न च भूयोनुग्रहे सम्भवत्यल्पानुग्रहो युक्तः ।
तस्मादत्यन्त प्राप्त्यभावे विधीयमानाः पूतीका न नियमार्था भवन्तीति, तस्मा-
त्सोमाभावे अप्राप्तानां पूतीकानां यागसाधनत्वेन विधिरिति साधूक्तम् , न पुन-
र्ग्रहणादिति ॥ ६ ॥
अथ सिद्धान्तमाह—
अन्यार्थं पुनर्ग्रहणम् ॥ १ । ४ । ७ ॥
“पूतीकानभिषुण्णुया”दित्येतत्पुनर्ग्रहणमेवान्यार्थपूतीकरूपप्रतिनिधिनियम-

र्थमित्यर्थः, न तु अप्राप्तानां पूतीकानां विधानार्थम्, विचारस्यैतत्प्रयोजनम्,
प्रतिनिधिनियमपक्षे पूतीकविनाशे सोमसदृशस्योपादानं द्रव्यान्तरविधाने तु पू-
तीकसदृशमुपादेयमिति। कथमन्यार्थमिति चेत्, उच्यते, प्रक्रान्तं कर्म तावदवश्यं
समापनीयमेव, अतो द्रव्यान्तरोपादानं प्राप्नोत्येव। ननूक्तम् सोमस्योत्पत्तिशिष्ट-
त्वान्न प्रतिनिधिमपेक्षेति, तत्रोच्यते, यजेतेत्येतत्पदं यत्किञ्चिद्द्रव्यमपेक्षमाणं सो-
मेनेति निराकाङ्क्षीक्रियते, यथाग्नेयोऽष्टाकपाल इति वाक्यं वाक्यान्तरेण व्रीहि-
भिर्यजेतेत्यनेन, पदान्तरवाक्यान्तरप्राप्तयोर्नैव कश्चिद्विशेषोऽस्ति, अपेक्षाया-
स्तुल्यत्वात्, अतः तदङ्गत्वप्रतिनिध्यपेक्षा भवत्येव। यच्चोक्तम्, सत्यपि प्रतिनिधिना
पूतीकानामीषत्सदृशत्वात्प्राप्तिर्नास्तीति, अभावविधिरे

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ७७
शनस्तुत्यर्थः । “पुराकेशश्मश्रुवर्वपनात् यत्कामयेत तदश्नीयात् ” इतीष्टाशनं हि
प्रकृत्यैतच्छ्रूयते “व्रतᳪहे वास्यातोऽशनं भवति” इति । अतस्तत्संस्तव एवा-
यम्-अतो न स्वार्थे प्रमाणमिति न प्रतिनिधिनिवारणाय प्रभवति, तस्माद् व्रते-
ऽपि प्रतिनिधिर्भवत्येव । अथ चैवं सूत्रयोजना नियमशब्दव्रते प्रतिनिधेरप्रसङ्ग
इति युक्तं तन्नेति ॥ ८ ॥
एवमप्रसङ्ग इत्याकार प्रश्लेषः कार्यः
अथेदं चिन्त्यते, विहितस्य द्रव्यस्याभावे द्रव्यान्तरे प्रतिनिधित्वेनोपात्ते
छागाभावे मेषरूपे अनुवाचनप्रैषादौ किमूहं कृत्वा प्रतिनिहितद्रव्यशब्दस्य
प्रयोगः कार्यः, अग्नीषोमाभ्यां मेषस्य वपाया इत्येवम्, उत विहितद्रव्यशब्दस्यैव
अग्नीषोमाभ्यां छागस्येत्येवमेवेति (३-८-२-२६) । तत्र मन्त्रेण द्रव्यमभिधेयम्,
न चानूहितः प्रतिनिहितं द्रव्यं शक्नोत्यभिधातुम्, तस्मादूहित्वा प्रतिनिहितद्रव्य-
वाचिशब्दस्य प्रयोगे प्राप्त आह,
(प्रतिनिहितद्रव्यस्य श्रुतद्रव्याभिधायकशब्देनैवाभिधानम् )
शब्देऽविप्रतिपत्तिः ॥ १ । ४ । ९ ॥
प्रतिनिधावुपात्तेऽपि विहितद्रव्यवाचिनि शब्दे अविप्रतिपत्तिरविपरिणामः
अनूहो भवति, अग्नीषोमाभ्यां छागस्य वपाया इत्यनूहितमेव मेषेपि प्रयोज्यम्,
न तु मेषस्येत्येवं विपरिणतरूपमित्यर्थः। कुतः? प्रतिनिधिः श्रुतद्रव्यबुद्ध्या गृह्यते न
तु द्रव्यान्तरबुद्ध्या, अतश्छाग एवायमिति बुद्ध्या गृहीतत्वाच्छब्देनैवाभिधानम् ।
यद्यत्र मेषच्छागवत्साधनं भवेत्ततस्तत्प्रकाशकं मेषपदं प्रक्षिप्येत, न त्वेवम्; किं-
तर्हि, मेषगता ये छागांशास्त एवात्र साधनं ते च छागगता इव मेषगता अपि छा-
गशब्देनैव प्रकाशयितुं शक्यन्त इत्यनूहेनैव प्रयोगः । यत्र तु द्रव्यान्तरं वचनेन
विधीयते यथा “सरस्वतीं मेषीम्”ति (१३-२२-४) “ऐन्द्रं मेषम्”ति “ऐन्द्र
ऋषभः सारस्वतीं मेषीम्”ति तत्र द्रव्यान्तरबुद्धिर्भवति । तत्रोहोऽपि भवति । न
चात्रैवंविधं किमपि वचनमस्ति, तस्माद्बहूनामवयवानां सामान्याच्छ्रुतद्रव्यमेवेद-
मिति बुद्ध्या मेषादिद्रव्यस्य छागादिप्रतिनिधित्वेनोपादानम्, तेन श्रुतद्रव्यशब्दे-
नैवाभिधानं युक्तमिति साधूक्तम्, शब्देऽविप्रतिपत्तिरिति ॥ ९ ॥
यत्र तु वचनेन द्रव्यान्तरं विधीयते तत्र ऊहो भवतीत्युक्तम् “तेन सोमा-
भावे पूतिकानभिषुणुयात् ” इति पूतिकानां वाचनिकत्वादूहो भविष्यतीत्या-
शङ्क्याह—

७८ | कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।

[ पूतीकानां सोमशब्देनैवाभिधानम् ]

सोमेन जात्याभावात् ॥ १ । ४ । १० ॥

सोमेनेति तृतीयैकवचनम्, सोमाभावे पूतीकेषूपात्तेषु सोमेनेति सोमश-
ब्देनैव पूतीकानामभिधानं कर्तव्यम् अंशुंरंशुष्टे देवसोमप्यायतामित्येवम् ( ३, ४,
३, १८,) न तु पूतीकाशब्देन ।
अथवा सोमे इति सप्तम्येकवचनम् नेति निषेधः,
सोमप्रतिनिधित्वेनोपात्तेषु अर्जुनश्येनहृतपूतीकादिषु सोमे सोमशब्दे
ऊहो न भवति । कुतः ? जात्याभावात् जात्यन्तरबुद्ध्यभावात् , न ह्यत्र वचनेन
द्रव्यान्तरं विधीयते, किं तर्हि, सोमाभावे यागस्यावश्यकर्तव्यत्वादनेकेषु सुसदृ-
शेष्वीषत्सदृशेषु च प्राप्तेषु पूतीकादेर्नियमः क्रियते, तेनैन्द्रो मेष इतिवद्वाचनि-
कजात्यन्तरविधानाभावादत्राप्यूहो न भवतीति ॥ १० ॥
अथेदं विचार्यते—वरुणप्रघासेषु पशौ च श्रूयते “पृषदाज्यं गृह्णाति”
(३,८,४,७,) तेनानुयाजेषु चरतीति च, प्रकृतौ चाज्यपदसंयुक्तनियमाः “सन्ति दे-
वानाज्यपानावह स्वाहा देवानाज्यपान् (१,४,२,१७,) देवानामाज्यपानां प्रिया
धामानि” (१,७,३,११,) “देवा आज्यपा आज्यमजुषन्ते”ति च, (१,३,१,१०)
आज्यपशब्देनात्र प्रयाजानुयाजदेवता उच्यन्ते “प्रयाजानुयाजा वै देवा आज्य-
पा” ( १,४,२,१७,) इति वाक्यशेषात् , अत्र च पृषदाज्येनानुयाजा इज्यन्ते,
तदिह संशयः आज्यपशब्दस्थानेऽज्यदधिपानित्येवमूहः अथवा दधिपानिति उत
पृषदाज्यपानिति आहोस्विदविकारेणैवाज्यपानिति प्रयोगः, यद्युभयं हविस्ततः
प्रथमः पक्षः, यदि दध्येव ततो द्वितीयः, यदि पृषदाज्यनामकं द्रव्यान्तरं हवि-
स्ततस्तृतीयः, अथ त्वाज्यमेव हविः तस्य तु पृषत्त्वं चित्रता संस्कारमात्रम् तज्जन-
नार्थं च दधि ततः सिद्धान्तः । तत्र “अथ पृषदाज्यं गृह्णाति द्वयं वा इदꣳ सर्पि-
श्चैव दधि चेति” ( ३,८,४,७,) तुल्यवत्सङ्कीर्तनादुभयं हविः उभयमप्यनुष्ठा-
नाङ्गत्वेन स्मर्तव्यम् तस्मादुभयोः प्रकाशनम् , अथवा शाखान्तरे द्विरुपस्तृणाति
द्विरवद्यति सकृदभिघारयती”त्युपस्तरणाभिघारणवादाद्दधिसंस्कारार्थमाज्यम् द-
ध्येव हविः, ततो दधिपानित्येवं वक्तव्यम् , नैतदुभयम् , ग्रहणे हि दध्याज्ययो-
स्तुल्यत्वं दध्नो वा प्राधान्यं गम्यते, यागेत्वाज्यमेव पृषत्तागुणकं करणत्वेन श्रुत्या
विधीयते, नोभयम् , नापि दधि, यच्च यागद्रव्यम् तदर्थो ग्रहणसंस्कारः, तस्मा-

[Header] देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम्। ७९

द्रूहणेऽप्याज्यमेव प्रधानम्, तस्य तु पृषतासम्पादनार्थं दधि गृह्यते, न स्वार्थेना-
नुपयोगित्वात्, तथाविधे तु दध्नि तुल्यनिर्देश उपस्तरणादिवादेन च प्राधान्य-
निर्देशोऽर्थवादमात्रम्, तस्मादविकारः। अन्यस्त्वाह, दध्ना आज्येन च द्रव्यान्तरं
निष्पद्यते, तस्य वाचकः पृषदाज्यशब्दः, तच्च हविः पृषदाज्येनानुयाजान्यज-
तीति, तस्मात्पृपदाज्यपानित्येवं वक्तव्यमिति प्राप्त आह—
(पृषदाज्यस्यापि आज्यशब्देनैवाभिधानम्)
आज्येचादर्शनात् ॥ १।४।११॥
अविप्रतिपत्तिरित्यनुवर्तते। पृषदाज्येनानुयाजान्यजतीति वाचनिके पृष-
दाज्ये सत्यपि आवाहनादि निगमेषु आज्ये आज्यशब्दे अविप्रतिपत्तिरविकारः,
देवानाज्यपानित्येव वक्तव्यमित्यर्थः। कुतः? अदर्शनात्, आज्यव्यतिरिक्तस्य
द्रव्यान्तरस्यादर्शनात्, तथाहि स्याद्विकारो यदि पृषदाज्यशब्दः समुदायशक्त्या
द्रव्यान्तरमभिधत्ते, न त्वेवमस्ति, पृषच्छब्दो लोके चित्रवचनः, पृषद्रज्जुः पृष-
न्ममणिरिति तेन पृषदाज्येनेति चित्रेणाज्येनेत्यर्थः, तेन प्राकृतस्यैवाज्यस्य चित्र-
तागुणमात्रविधानम्, गुणश्च सम्पादयितुं दधि गृह्यते प्राधान्यनिर्देशोऽर्थवाद-
मात्रम्, हविरेव च प्रकृतावुपलक्षितम्, न हविर्गुणः तस्मादधिकारेणाज्यपानित्येव
वक्तव्यमिति सिद्धान्तः ॥११॥ किं च,
पशौ मन्त्रवर्णात् ॥ १।४।१२॥
पशावेवोत्तमप्रयाजमैषे पठ्यते, “स्वाहा देवा आज्यपा” इति [२१,
४०,], वनस्पतिप्रैषेऽपि “देवानामाज्यपानां प्रियाधामानि” [२१,४६] इति
स्विष्टकृत्प्रैषेऽपि “अयाड् देवाञ्आज्यपानाम्” [२१,४७,], इति तत्र नियमतः
पृषदाज्येनैवानुयाजा इज्यन्ते, अत एव पशुसम्बन्धिनो मन्त्रवर्णाद्देवानाज्यपा-
नित्यावाहनादि भवतीति गम्यते ॥१२॥ किं च,
श्रुतेश्च ॥ १।४।१३॥
एकवचनश्रुतेरप्यत्रैकस्यैव प्रधानं गम्यते नोभयोः, अथ, “पृषदाज्यं गृ-
ह्णाति” इति (३, ८, ४, ७) यदि चात्र दध्नोऽपि प्राधान्यं स्यात्तदा द्विव-
चनं श्रूयेत, न च श्रूयते, अत एकवचनश्रुतेरप्ययमेवार्थोऽवसीयते यदेकस्यै-
वात्र प्राधान्यमिति तत्त्वाज्यस्यैवेति प्राक्साधितम् ॥१३॥
अथेदं विचार्यते “व्रीहिभिर्यजेत” “यवैर्यजेत” इतिविकल्पेन विहितेषूभयेषु
मध्ये एकेन व्रीहिद्रव्येण प्रारब्धे कर्मणि तस्य नाशदोषापहारादिके जाते पश्चाद्य-

or प्रतिनिधेयम्?
LOOK AT LINE 18:
विकल्पे प्रवृत्तं यवादिकन्न प्रतिनिधिषेयम् ???
Wait! Look at line 18:
विकल्पे प्रवृत्तं यवादिकन्न प्रतिनिधिषेयम् or प्रतिनिधेयम्?
Let's read character by character:
प्र ति नि धि षे य म्!
Wait! Is that षे or धे?
It has a loop with a diagonal slash inside? No, it's धे!
Wait, compare धे in प्रतिनिधेयम् with षे:
In Devanagari, ध has a curl at the top left. प्रतिनिधेयम्: प्र ति नि धे य म्!
Ah, it's प्रतिनिधेयम्! There are only 5 syllables: प्र-ति-नि-धे-यम्. Not प्रतिनिधिषेयम्!
Wait, why did I think 6 syllables earlier? Let's look at line 18:
यवादिकन्न (य-वा-दि-क-न्न)
प्रतिनिधेयम् (प्र-ति-नि-धे-यम्) -> wait, is that प्रतिनिधेयम्?
Yes

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image:

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ८१
( प्रतिनिधिनाशे श्रुतसदृशस्योपादानम्, न प्रतिनिधिसदृशस्य )
प्रतिनिधाै तत्कालात् ॥ १।४। १५ ॥
प्रतिनिधिद्रव्ये नीवारादौ विनष्टे न प्रतिनिधिभूतनीवारादिसाम्येन प्रति-
निध्युपादानं किन्तु मुख्यद्रव्यमेव व्रीहिरूपमुपादेयम् सम्भवे, तदसम्भवे तु मुख्य-
सादृश्येन नीवारादिः प्रतिनिधिरुपादेयः, न तु प्रतिनिहितनीवारसादृश्येन ।
कुतः ? तत्कालात् । स कालो यस्यासौ तत्कालः, भावप्रधानो निर्देशः, प्रतिनिधे-
स्तत्कालत्वादित्यर्थः । यतः प्रतिनिधेः स एव कालो यो मुख्यद्रव्यस्याभावः, तेन
प्रतिनिधाै नीवारे विनष्टे मुख्यस्य लाभे मुख्यमेव ग्राह्यम्, तदलाभे नीवारादिकं
व्रीहिसदृशमेवेति, न तु कदाचिन्नीवारसदृशमित्यर्थः । न हि नीवाराणामङ्गत्व-
मस्ति, श्रुतिलिङ्गादिप्रमाणा

८२ कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
नत्वम्, तेन मुख्यद्रव्ये सति भ्रान्त्या प्रतिनिधिद्रव्येण यागे कृते पुनर्मुख्य-
द्रव्येण यागावृत्तिः ॥ १५ ॥
अथ यत्रार्थद्रव्ययोर्विरोधस्तत्र कथम् । तद्यथा मुख्यं द्रव्यं खादिरादिकं
नियोजनादिकार्यासमर्थं विद्यते, प्रतिनिधिद्रव्यं च कार्यसमर्थम्, तत्र यदि
मुख्यं द्रव्यं गृह्यते, तदा तेन कार्यं नियुक्तपश्वनपक्रमणरूपं न सिध्यति, यदि च
कार्यसिद्धिसमर्थं प्रतिनिधिद्रव्यं गृह्यते तदा मुख्यद्रव्यं गृहीतं न स्यात्, तत्रैवं
सन्देहः, किं कार्यसाधनासमर्थमपि मुख्यं ग्राह्यम्, उत मुख्यमनादृत्य कार्यसमर्थं
प्रतिनिधिद्रव्यमिति, तत्र मुख्यामुख्ययोर्मुख्ये सम्प्रत्यय इति न्यायेन मुख्यस्यैव
परिग्रहे प्राप्ते सिद्धान्तसूत्रम्—
( कार्यासमर्थश्रुतद्रव्यसत्त्वेऽपि तत्समर्थप्रतिनिधेरेवोपादानम् )
अर्थद्रव्यविरोधेऽर्थसामान्यं तत्परत्वात् ॥ १ । ४ । १६ ॥
अर्थः प्रयोजनं कार्यमिति यावत्, द्रव्यं मुख्यद्रव्यम्, अर्थद्रव्यविरोधे
कार्यमुख्यद्रव्ययोर्विरोधे सति अर्थसामान्यम्, अर्थेन प्रयोजनेन कार्येण सामा-
न्यम् संयुक्तं कार्थसिद्धिसमर्थं यत् तदश्रुतमपि प्रतिनिधिद्रव्यमुपादेयम् । कुतः ?
तत्परत्वात्, द्रव्यस्यार्थपरत्वात्, कार्यार्थत्वात्, कार्यार्थं हि द्रव्यं न त्वदृष्टार्थम्,
येन च कार्येन सिध्यति तच्छुतमपि सहश्रुतसममेव, अतो द्रव्यस्य प्रयोजनार्थ-
त्वात्तद्विरोधे तु श्रुतमप्यनादृत्य प्रयोजनक्षममेवाश्रुतमपि प्रतिनिधिद्रव्यमेवो-
पादेयम्, नतु मुख्यं कार्यासमर्थमिति सिद्धान्तः ।
तदुक्तं जैमिनिना “ अर्थद्रव्यविरोधेऽर्थो द्रव्याभावे तदुत्पत्तिर्द्र

श्रीहिशास्त्रस्य नात्यन्तबाधोऽपि, व्रीह्युपादाने तु शेषकार्याणामत्यन्तलोपः स्यात्,
[अतः] प्रधानाङ्गभूतपुरोडाशजात्यभिव्यक्तिमात्रसमर्थेषु सत्स्वपि व्रीहिषु शेष-
कार्यविध्यबाधाय नीवारा एवोपादेया इति पूर्वः पक्षः।
सिद्धान्तस्तु, श्रुत्या तावद्यागाङ्गत्वमेव व्रीहीणामवगम्यते, वस्तुतोऽपि
तथा, यद्यपि पुरोडाशप्रकृतित्वं व्रीहीणामवगम्यते, तथापि तदवयवा एव
पुरोडाशतामापन्ना यागद्रव्यं भवन्ति, ते च नीवारेषूपादीयमानेषु विगुणा
भवन्ति, ततश्च प्रधानमेव विगुणं स्यात्, तच्चान्याय्यम्, तस्मात्प्रधानाङ्गभूतपुरो-
डाशजात्यभिव्यक्तिसमर्थेषु सत्सु शेषकार्याण्यनादृत्य व्रीहिभिरेव पुरोडाशः कार्यो
न शेषकार्यानुरोधेन नीवारोपादानमिति सिद्धम् । तदुक्तं मण्डनेन “अवत्तमात्रप-
र्याप्तव्रीहिद्रव्यस्य सम्भवे पुरोडाशमहत्वार्थं न नीवारपरिग्रहः” इति ॥
एवं सान्नाय्येऽपि प्रधानयागसाधनसमर्थे स्रुवद्वयत्रयपरिमाणमपि यावत्
दुग्धं लभ्यते कथंचित् तावत् चरुसान्नाय्यालाभ” इति-चरू न भवतः, अव-
दानमात्रसमर्थमुख्यद्रव्याभावे त्वर्थद्रव्यविरोधेऽर्थसामान्यम् ” (२५,५,६)
इति न्यायेन प्रतिनिधिमुपादानमेव युक्तम् ॥१६॥
अथ यत्र गुणद्रव्ययोर्विरोधस्तत्र कथम् । तद्यथा “नैर्ऋतः परिवृत्यै कृष्णव्री-
हीणां नखनिर्भिन्नानाम्” (१५,३,१४,) इति

८४ कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
न समत्वात् ॥ १ । ४ । १८ ॥
द्रव्यमेव प्रधानयोगीति यदुक्तम् तन्न, कुतः ? समत्वात्, उभयोर्गुणद्रव्ययोः
सहश्रुत्वात् । द्रव्यमपि प्रधानयोगि श्रुतत्वाच्च गुणोऽपीति ॥ १८ ॥
एवं प्राप्त उक्तमेव सिद्धान्तं दृढयति—
गुणानुग्रहात् ॥ १ । ४ । १९ ॥
गुणेनानुगृहीतं विशेषितं द्रव्यमेव प्रधानयोगि, गुणस्तु तत्र विशेषणमात्रम्,
विशेष्यं तु द्रव्यमेव, अतो विशेषणविशेष्ययोर्विशेष्ये सम्प्रत्यय इति न्यायाद्द्रव्य-
मेव गुणानुगृहीतं प्रधानयोगीति नैतदुभयं समम् । अत एवाग्निहोत्रे “पुंवत्साया
अग्निहोत्र्याः” (४,१४,१) पयसोऽभावे पुंवत्सत्वलक्षणं गुणं हित्वा स्त्रीवत्साया
अप्यग्निहोत्र्याः पयसा होतव्यम् । एवं पालाशानां परिधीनामाद्रीणामभावे
(२,८,२०) आर्द्रत्वरूपं गुणं त्यक्त्वा शुष्का अपि पालाशा ग्राह्याः । बाहुमात्रा
णामसम्भवे (२,८,१,) अबाहुमात्रा अपि । एवं सर्वत्रोह्यम् ॥
यदा पुनः खदिरस्तनुत्वात्तक्षणादिसंस्काराणामयोग्यः नियोजनमात्रे
योग्यः कदरश्च महान्संस्कारयोग्यस्तदा कस्योपादानमिति सन्देहः, तत्र संस्कार-
क्षमकदरोपादाने खदिरविधेर्वैकल्पिकमात्रत्वेनात्यन्तपीडाभावात्, अक्षमखदिरो-
पादाने तु संस्कारविधीनामत्यन्तपीडाप्रसङ्गात् प्रातनिधिरेवोपादेयः, मैवम्,
नहि गुणानुरोधेन प्रधानमुपरोद्धव्यं भवति, तेन भवतु संस्काराणामत्यन्तपीडा
न तु प्रधानं तदनुरोधेन कथञ्चिदपि पीडयितव्यम्, तस्मात्तक्षणाद्यसंस्कृतेव
खदिरे पशुं नियुञ्जीत । तदुक्तं जैमिनिना “द्रव्यसंस्कारविरोधे द्रव्यं तदर्थत्वात्”
(६,३,३५,) इति । यदा पुनर्मुख्यमलभ्यं मत्वा प्रतिनिधिमुपादातुं प्रस्थितेना-
न्तरामुख्यं लब्धम्, तदा प्रतिनिधेः सङ्कल्पितत्वात् मिथ्यासङ्कल्पदोषपरिहाराय
मुख्यमनादृत्य प्रतिनिधिरेवापादेय इति प्राप्तेऽभिधीयते-यथाशक्तिशास्त्रार्थ-सम्पा-
दयामीत्येवं शास्त्रार्थविषय एव सङ्कल्पः कर्तव्यः न प्रतिनिधिस्वरूपं सङ्कल्पाय-
तव्यम् । न च मुख्ये विद्यमाने प्रतिनिधिः शास्त्रार्थो भवति, समग्रानुष्ठानशक्त्याम-
सत्यां हि विकल्पाङ्गानुष्ठानमपि शास्त्रीयं भवति न सत्यामिति, तस्मान्मुख्यप्राप्तौ
मुख्यमेवोपादेयम्, तदुक्तं जैमिनिना “मुख्याधिगमे मुख्यमागमो हि तद्भा-
वात्” (६,३,३२,) इति ॥