कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

६२ कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
अपरिमितं प्रणयनीयं त्रियूनम् ॥ १। ३ । २१ ॥
प्रणयनस्यार्थे प्रणयनीयः, तं प्रणयनीयमग्निप्रणयनार्थमिध्ममपरिमितका-
ष्ठकं त्रियूनं तिसृभिः संहननरज्जुभिर्बद्धं कुर्यात् । त्रीणि यूनानि बन्धनानि यस्य
स त्रियूनः तं त्रियूनमिति । अपरिमितत्वं च प्रागुक्तेध्मकाष्ठसङ्ख्यापेक्षयातिश-
येनाधिकसङ्ख्यकाष्ठकत्वम् । तेन चतुर्विंशतिसामिधेनीको य इष्टकापशुस्तत्र
सप्तविंशतिः काष्ठानि भवन्ति । ततश्च प्रणयनीये ततोऽप्यधिकानि अष्टाविंशति-
प्रभृतीनि इच्छासङ्ख्यानि काष्ठानि भवन्ति ॥ २१ ॥
( वेदबन्धनकालः )
निरूप्याज्यं वेदोऽसीति यजमानो वेदं करोति ॥१।३।२२॥
यजमान आज्यं निरूप्य प्रथमं वक्ष्यमाणप्रकारेणाज्यनिर्वापमाज्यस्थाल्यां
कृत्वा “वेदोऽसि” ( २-२१ ) इत्यनेन मन्त्रेण वेदं करोति । अस्य मन्त्र-
स्यान्यत्र ऊहो भवति । “तेनावभ्यां वेदो भूयाः” इति द्वियजमानके, “तेना-
स्मभ्यं वेदो भूयाः” इति बहुयजमानके “देवंपितृभ्यो वेदो भव” इति पित्र्या-
म् ॥ २२ ॥
कीदृशं तमित्यपेक्षायामाह--
कुशमुष्टिस्सव्यावृत्तं वत्सजानुं त्रिवृतं मूतकार्यं वा पशु-
ब्रह्मवर्चसान्नाद्यकामा यथासङ्ख्यम् ॥ १ । ३ । २३ ॥
पशुब्रह्मवर्चसान्नाद्यकामा यजमाना यथासङ्ख्यं यथोपदेशक्रमेण एव-
माकारं वेदं कुर्युः । तत्र पशुकामः कुशमुष्टिं सव्यावृत्तं प्रदक्षिणावृत्तं वत्सजानुं
वेदं करोति ।
अस्य निर्माणप्रकारः कठमैत्रसूत्रादिषु विलोकनीयः । ब्रह्मवर्चसकामः
कुशमुष्टिं त्रिवृतं करोति, अन्नाद्यकामो मूतकार्यम्, इति यथासङ्ख्यशब्दार्थः ।
वत्सजानुरिति वत्सजानुसदृशः । त्रिवृत् त्रिगुणः । मौञ्जं त्रिवृद्द्रव्यम् मुञ्जरज्जु-
वत्त्रिहतो मूर्ध्निबद्धाः “त्रिवृतं परिव्ययती” त्यादौ (६-३-१६) तथैव दर्शनात् ।
“मेखलायां वेणिं त्रिवृतमि”ति (७-३-२६) पृथङ्निर्देशात्त्रिवृच्छब्देन वेण्या-
कारता यत्कैश्चिदुक्ता तत्केनाभिप्रायेणेति त एव विदुः ।
मूतो धान्यावापपात्रं तृणवर्त्यादिनिर्मितं तद्वत्क्रियत इत्यर्थः । तथा च