कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ५७
नन्वेतन्न वक्तव्यम्, वाक्यलक्षणेनव मन्त्रान्तस्य सुगमत्वात् । सत्यम्,
कचिद्वाक्यसमूहस्यैकमन्त्रत्वसिद्ध्यर्थं पुनरुच्यत इत्यदोषः । तद्यथा—"विश्वेषां
देवानां भागधेयीस्थ " इति समाप्तेऽपि वाक्ये " अमूर्या उपसूर्ये " (६-२४)
इत्यादि प्रयुज्यते । यथा वा अष्टगृहीतं जुहोति सन्तममुद्गृह्णन् " युञ्जानः "
( १६-२, ७) इति । अत्राष्टानामेकमन्त्रत्वम् । तथा " देवस्यत्वा " (३-२, ८)
इत्यभ्रिमादाय इत्यत्र त्रयाणां मन्त्रत्वम् । चित्यं गच्छति " पश्चदिशः "
( १८-३, १८ ) इत्यादौ च ॥ ९ ॥
उपाꣳशु प्रयोगः श्रुतेः ॥ १ । ३ । १० ॥
तेषां यजुषां यजुर्वेदमन्त्राणां कर्मसु उपांशु प्रयोगो भवति । कुतः? श्रुतेः
“ उच्चैर्ऋचा क्रियत उच्चैः साम्ना उपांशु यजुषा" इति शाखान्तरे श्रवणात् ।
स्वशाखायामपि " स उपाꣳशु यजुर्भिश्श्चरति " ( ४-६-७-१८) इत्यादि-
श्रुतेश्च । अत्र तेभ्यस्त्रयो वेदा अजायन्त इति वेदान्प्रक्रम्य मध्ये "उच्चैर्ऋचा
क्रियत " इत्यादीनि वाक्यानि पठित्वा पुनरपि वेदेनैवोपसंहारोऽस्ति । तेनात्र
ऋगादयः शब्दा वेदोपलक्षकाः । तेन ऋचा ऋग्वेदेन विहितं साम्ना सामवेदेन
विहितं चोच्चैः, यजुषा यजुर्वेदविहितं चोपांशु इति ।
अस्य सूत्रस्येष्टिपशुसोमव्यतिरिक्तं कर्माग्निहोत्रादिकं विषयः । एतेषु
विशेषस्य वक्ष्यमाणत्वात् ॥ १० ॥
न सम्प्रैषाः ॥ १ । ३ । ११ ॥
सम्प्रैषा निगदाः 'प्रोक्षणीरासादय' 'अग्नीदग्नीन्विहर' 'यजमान
वाचं यच्छ' (२-६-३४, ९-७-५, २-३-२) इत्येवमादयः, याजुर्वेदिका
अपि सम्प्रैषा उपांशु न प्रयोज्याः । अन्यबोधनार्था हि ते । न चोपांशूच्चरितैरे-
भिरन्यस्य बोधनं सम्भवति । तस्मात्त उच्चैरेव प्रयोज्याः ॥ ११ ॥
शाखान्तरे दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते 'बर्हिर्लुनाति' इति । तत्रेदं चिन्त्यते
किं बर्हिःशब्दः संस्कारनिमित्त उत जातिनिमित्त इति । तत्र बर्हिःशब्दस्य शास्त्रे
सर्वत्र संस्कृतेष्वेव तृणेषु प्रयोगात्, यूपाह्वनीयादिवत् संस्कारवाची बर्हिःशब्द
इति प्राप्त आह—