जैमिनीय ब्राह्मण (सामवेद का प्राचीनतम गूढ़ ब्राह्मण ग्रन्थ - सरस्वती विहार संस्करण)

७० ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.२६५
श्रोत्रियेणास्माद् आजायते श्रवणीयः । अथ यो वाग् अनुष्टुब् इति विद्वान् उद्गायति शस्तोद्गाता वाचोराद्ध्या॑ अस्माद्
आजायते—॥ २६१ ॥८
१ कोशेषु ॰ती ४ र व श तं ६ कोशेषु दृष्ठा॑
२ र व व श निधानता ल नीष्पातं ५ ? य व श अंडीतं र उहितं ७ ? र वा नोराद्ध्या॑ व श वानोराद्ध्या॑
३-३ श निर्वचतिद्रिपं ल अभ्रीतं ८ र ॥ १७ ॥
—समेथैः ॥ कुरुपञ्चाला ह ब्रह्मोद्यम् ऊदिरे । ते ह पञ्चालाः कुरून् पप्रच्छुः
एवं॑ ह्य् एतत् कुरुपञ्चाला अविदुः । तस्मात् कुरुपञ्चालेषु किं वयं तद् यज्ञे ऽकुर्म येनास्मासु सर्वैर् वीरैस् सह वीर आजा-
सर्वैर् वीरैस् सह वीर आजायते । अथ यर्ह्य् एतद् उदन्ताः पुरा यत इति । तद् ध न प्रत्यूचुः । तेन हैनाञ् जिग्युः । ते यत्
नावेदिषुस् तस्माद् उदन्तेषु पुरा सर्वैर् वीरैस् सह वीरो नाजायत । प्रत्यवक्ष्यन् यस्माद् वयम् एवंविदश् च स्म एवंविदश् च
अथ यत इदम् उदन्तान् एवंविदश् च सचन्त एवंविदश् चैनान् नो याजयन्ति तेनास्मासु सर्वैर् वीरैस् सह वीर आजायत इति ।
याजयन्ति ततो हार्वाचीनम् उदन्तेषु सर्वैर् वीरैस् सह वीर सर्वैर् ह वा अस्माद् वीरैस् सह वीर आजायते य एवं वेद ॥
आजायते ॥ तद् आहुर् विगेया पुरा न विगेया इति । विगेया इत्य्
आहुः—॥ २६२ ॥५
१ र व श संतेय ल संहेय ३ य लव श ॰पा॑ ५ र ॥ १८ ॥
२ र लव श अधिपाठः वेद ४ कोशेषु ॰पा॑
—कुरवः ॥ एव तद् आहृत्य ब्रह्मण्य् अनक्ति ॥
गायत्रं वै प्रातःसवनं त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनं जागतं तृतीय- अथ यज् जगतीं गायति—विड् वै जगती । एतानि वै विशि
सवनम् । तद् एवानुष्टुब् अन्वायत्ता । स यद् गायत्रे सति शिल्पानि गोऽश्वं हस्तिहिरण्यम् अजाविकं व्रीहियवास् तिलमा-
प्रातःसवने गायत्रीं गायति—ब्रह्म वै गायत्री ब्रह्म प्रातःसवनं— षास् सर्पिः क्षीरं रयिः पुष्टिः—तान्य् एव तद् आहृत्य ब्रह्मण्य्
स्व एव तद् आयतने ब्रह्म दधाति ॥ अनक्ति ॥
अथ यत् त्रिष्टुभं गायति—क्षात्रं वै त्रिष्टुप् । एतानि वै क्षत्रे तद् एवानुष्टुब् अन्वायत्ता । अथ यद् अनुष्टुभं गायति—आनु-
शिल्पानि हस्तिनिष्को ऽश्वतरीरथो ऽश्वरथो रुक्मः कंसः—तान्य् ष्टुभो वै शूद्रः—शूद्राद् एव तद् आहृत्य ब्रह्मण्य् अनक्ति
॥ २६३ ॥१
१ र ॥ १९ ॥
तद् यथा तूष्णीं कशनैर् विहन्याद् एवम् एवैतानि सर्वाणि ब्रह्मौवैव तद् एतान्यू उभयतश् शिल्पानि परिगृह्णाति । ब्रह्मणा
शिल्पान्य् आहृत्य ब्रह्मण्य् अनक्ति । तस्माद् विगेया इति ॥ हैनम् एतान्यू उभयतश् शिल्पानि परिगृहीतान्यू उपतिष्ठन्ते
यतो ह वा इदम् एता विगीयन्ते ततो ऽहेदं ब्राह्मणा जीयन्ते । य एवं वेद ॥
अथ यर्ह्य् एता नै विजगुर अथाह्या ह ब्राह्मणा आसुः । एकापह्वां- न विगेया इत्य् आहुः पञ्चालाः । स्वयं विगीता वा एता यद् धुरः ।
देवा हवार्शर्त एकाकटे वशे हस्त्यै अमथित्वा सर्थ्ययज्ञः पौलु- अनुसवनं वा एता विगायान्न् अभ्यारोहति । अथ यद् एनान्
षिर याति । अथ यत इदम् एता विगीयन्ते ततो हैतानि२ पापी कीर्तिर् अनुतिष्ठति व्यगासिषुर् इति । यौ वै युध्येते याव्
शिल्पानि ब्राह्मणेष्व् अधिगम्यन्ते ॥ ऋतीयेते ताव् आहुर् व्यगासिषाम् इति । अथो ये राष्ट्रे व्यवभि-
गायत्रीं पुरस्ताद् गायति गायत्रीम् उपरिष्टात् । ब्रह्म वै गायत्री । न्दाने—॥ २६४ ॥१०
१-१ ल हैतानि शिल्पानि ब्राह्मणेष्व- अद्दम्रमासत ७ य रव श हैतानि
धिगम्यन्ते यच्चैतानि ४ ? ल ववंशे ८ र राधे
२ ? र ॰ह्यं ल ॰इचां ५ ? ल इसमद

१.२६९ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ७१

तद् एवानुष्टुब्ध अन्वायत्ता । अथ यद् अनुष्टुभं गायति— एनम् आभजति ॥
आनुष्टुभो वै शूद्रः—शूद्रम् एव तद् ब्राह्मणस्य स्वे ऽन्वाभजति । यद् आहुर् नाथो पाके६ नैव लिप्सते । तस्मान् न विगेया इति ।
सो ऽस्यादित्सत उपजिहीर्षेते । अथो ऽस्यैव तत् । स्वेनै १-४ यतो ह वा इदम् एता विगीयन्ते ततो हेदं ब्राह्मणा जीवन्ते ।
अथ यर्ह्य्५ एता न विजगुर् अजेयाँ७ ह ब्राह्मणा आसुः ॥ २६५ ॥८

१ ? य ल व श स्वेनं र् सेनू ३ ? य र श स्वेनं लव स्वेनुं ६ ? यल पर्वेकेर पंके
२ ? यश स्वेनँ र स्वेनुं ल अन्वेनु ४ ? यश स्वेनं रव स्वेनुं ल तेनु ७ कोशेषु अज्येया
[L

७२ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.२७२
श्रेयान् भवति य एवं वेद ॥ श्रोत्रं जगती वाग् अनुष्टुप् । रेतस्यायां प्रस्तुतायां यस्य
ता उ एव संज्ञाः । मनो वै रेतस्या प्राणो गायत्री चक्षुस् त्रिष्टुप् कामयेत—॥ २६९ ॥२
। २ ॥ २५ ॥
—तस्य मनसा मनो ध्यायेत् । गायत्र्यां प्रस्तुतायां यस्य अन्तरा यजमानस्य प्राणम् अवयातयेत् । चक्षुर् वै मनुष्यधुर्
कामयेत तस्य प्राणेन प्राणं ध्यायेत् । त्रिष्टुभि प्रस्तुतायां यस्य आदित्यो देवधुः । त्रिष्टुभि प्रस्तुतायां चक्षुषादित्यं संदध्यात् ।
कामयेत तस्य चक्षुषा चक्षुर् ध्यायेत् । जगत्यां प्रस्तुतायां यस्य तद् अन्तरा यजमानस्य चक्षुर् अवयातयेत् । श्रोत्रं वै मनुष्यधुर्
कामयेत तस्य श्रोत्रेण श्रोत्रं ध्यायेत् । अनुष्टुभि प्रस्तुतायां यस्य दिशो देवधुः । जगत्यां प्रस्तुतायां श्रोत्रेण दिशस् संदध्यात् । तद्
कामयेत तस्य वाचा वाचं ध्या

१.२७७ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ७३
ते ह वै ते तथैकैकनैवामुः । अथ य एवम् एतानि सर्वाण्य् | वा आहुर एका धूर् इति रेतस्या ह वै सा धुरां धूः । अन्नं तद्
एकधा वेदैवं ह्य् एतानि सर्वाण्य् एकधा भवन्त्य् एकधैव श्रेष्ठस् | धुराम् । अलंकरणं सुरभिर् गन्धो गायत्र्यै दर्शनीयस् त्रिष्टुभश्
स्वानां भवति ॥ | श्रवणीयो जगत्यै । यद् एव वाचा पुण्यं वदति तद् अनुष्टुभः ।
तद् उ होवाच वासिष्ठश् चैकितानेयः पश्वैवानुबुध्य¹ धुरो ह वा | स ह वा एना अन्नम् आदद्याति य एना एतैस् समृद्धयति । ता
इमे ब्राह्मणा मीमांसमानास् ताम् एव धुरं नावागमन् यस्याम् | एनम् अन्नाद्यमाना अन्नादं श्रेष्ठं स्वानां कुर्वन्ति । अन्नादश् श्रेष्ठस्
एता धुरि सर्वा अधीति । रेतस्यां ह वै स तद् उवाच । यां ह | स्वानां भवति य एवं वेद ॥ २७३ ॥२

१ ? ल पश्वैवानुबुध्यन् श पश्वैवानुष्टुबुध्य २ २ ॥ २९ ॥
त्रयो ह वा एते समुद्रा यत् पवमाना अग्निर् वायुर् असाव् | बलीवर्दो ऽश्वतरो हस्ती निष्कः पुरुषः । रूपंरूपं वाव तत्र कल्याणम्
आदित्यः । तैश् छन्दैर् उद्गायेत् । स यहिं वै प्रजापतिः प्रजाभ्यो | आजायत इत्य् एतद् ध तद् विद्वान् उवाच । यो वै देवांश् च
वृष्टिम् अन्नाद्यं प्रयच्छति छाद्यन्त एते तर्हि । प्रजापतिर् एष सः । | मनुष्यांश् च व्यावर्तयति वि पाप्मना वर्तते ॥
यद् उद्गास्तन् पवमानेष्व् चान्यैर् उद्गायति छादयत्य् एव | देवा वै पवमानाः प्रजाः पृष्ठोक्थानि । तैश् छन्दैः परोक्षम् अनि-
यजमानम् अन्नाद्येन छादयत्य् आत्मानं छादयति प्रजा बहु- | रुक्तैः पवमानैर् उद्गायेत् । छन्ना इव हि परोक्षम् अनिरुक्ता इव
वर्षी तत्र पर्जन्यो भवतीति ह स्माह कूटश् शैलनो यत्राहम् | देवाः प्रजाः पृष्ठोक्थानि । तैर् अच्छन्दैः प्रत्यक्षं निरुक्तैर् उद्गायेत् ।
उद्गायामीति । यत्र वै बहुवर्षी पर्जन्यो भवति कल्याणी वै तत्र | अच्छा इव हि प्रत्यक्षं निरुक्ता इव मनुष्याः । एतद् वै देवांश्
च व्यावर्तयति वि पाप्मना वर्तते य एवं वेद ॥ २७४ ॥१

१२ ॥ ३० ॥
दैवीं ह वा एष संसद्म् एति यः पवमानैर् उद्गायति । स | वीतो ऽतिगाहते मृदा वै स लिप्यत आयति वा । अथ यस्
यथा श्रेयांसम् अभ्यायन्न् एवं शिक्षन्न् एवोपशिक्षन्न् इवोपनम- | संवीतो ऽतिगाहते न मृदा लिप्यते नायति¹ । एवम् इव वै
स्यन्न् इव । संसिद्धैश् शक्नुवन्न् उपहन्यमान उद्गायेत् । यथाय- | पवमाना उपचर्याः ॥
न्तम् आभिवेदू यथा यद् याचेत् तद् दद्यात् तादृक् तत् । अथ य | तद् आहुर् यद् अन्यानि स्तोत्राणि स्तोत्रियप्रतिपदो ऽथ
एतैर् असंसिद्धैर् अशक्नुवन्न् उपहन्यमान उद्गायेद् यथायन्तं | कस्मात् पवमाना अस्तोत्रियप्रतिपद इति । स ब्रूयात् प्राणा वै
प्रतिभिद्येद् यथा यद् याचेत् तन् न दद्यात् तादृग् उ तत् । तद् | पवमानाः प्राणा उ पावमान्यः । तद् यत् पवमानान् पावमानी-
उ हार्तैव यज्ञस्य समृद्धं च न्यृद्धं च विज्ञायते ॥ | भिर् एवानुप्रतिपद्येरन् पराञ्च एव प्राणान् निर्मृज्युर् इति । तान्
अतिहार्या ह वा एषा यत् पवमाना । यो वा अतिहार्याम् असं- | यद् अनुष्टुभानुप्रतिपद्यन्ते—वाग् वा अनुष्टुप् । वाच्य् अपानो
नियतः—वाचैव तद् अपानं दधार² ॥ २७५ ॥३

१ कोशेषु न आयति २ र-वर्जम् अन्यत्र दाधार ३२ ॥ ३१ ॥
तद् आहुर् अशान्तम् इव वा एतत् स्तोत्रं यत् स्तोत्रियेण | स यथा वाचा ब्रूयाद् प्रेहि जयाभिक्राम मापक्रमीर् इति तादृक्
नोत्नुप्रतिपद्यन्ते । केनैषां स्तोत्रियप्रतिपदो ऽनितं भवतीति । स | तत् ॥
ब्रूयाद् वाग् वा अनुष्टुब् वाच्य् उ वै सर्वाणि छन्दांसि । यद् | देवा वै पवमानाः । [तानि] देवानां स्तोत्राणि । तानि देवा
आग्नेयम् ऐन्द्रं पवमानं तेनैषां स्तोत्रियप्रतिपदो ऽनितं भवति ॥ | अन्वायत्ताः । प्रजाः पृष्ठोक्थानि । तानि प्रजानां स्तोत्राणि । तानि
जया ह वै नामैते स्तोमा यत् पवमानाः । पवमानैर् वै देवा | प्रजा अन्वायत्ताः । तद् यत् पवमानैः पराचीनैर् एव स्तुवते
असुरान् पराञ्च एव जयन्त आयन् । तद् यत् पवमानाः पराञ्च | तस्मात् पराञ्चो देवाः । पराङ् आदित्य एति पराङ् चन्द्रमाः
एव भवन्ति यथा पराञ्च एव जयन्न् इयात् तादृक् तत् । तान् | पराञ्चि नक्षत्राणि पराङ् अग्निर् दहन्न् एति । अथ यस्मात्
यद् अनुष्टुभानुप्रतिपद्यन्ते—वाग् वा अनुष्टुब् वाग् उ वै वाच- | पृष्ठोक्थैः पराचीनैश् चावाचीनैश् च स्तुवते तस्माद् उ पराचीश्
यित्री—वाचा वा आह प्रेहि जयाभिक्राम मापक्रमीर् इति । | चावाचीश् च प्रजाः । पराञ्चः प्रातः प्रेरते । ते सायं समावर्तन्ते ।
पराङ् रेतस् सिक्तम् । तद् | अर्वाक् प्रजायते ॥ २७६ ॥२

१ कोशेषु न नास्ति २ २ ॥ ३२ ॥
पृथुर् ह वैन्यो दिव्यान् व्रात्यान् पप्रच्छ | इति ।
यज्ञस्य धाम परमं गुहायीं | देवा अन्यां वर्तनिम् अध्वरस्य
निर्मितं महतो ऽन्तरिक्षात् । | मानुषास उपजीवन्त्य् अन्याम् ।
कस्माद् यन्ति पवमानाः पराञ्चः | तस्माद् यन्ति पवमानाः पराञ्चस्
कस्माद् उक्थ्याः पुनर् अभ्याकनिक्रति ॥ | तस्माद् उक्थ्याः पुनर् अभ्याकनिक्रति ॥

वै सवनानां ज्यैष्ठयम् ।
स य एवम् एतत् सवनानां ज्यैष्ठयं वेद गच्छति ज्यैष्ठयं न

Right:
ज्यैष्ठ्याद् अवरोहति ॥
यो वै देवानां गृहान् वेद गृही भवति विन्दते गृहान् ।
छन्दांसि वाव देवानां गृहाः । अष्टाक्षरा गायत्र्य् अष्टौ वसवः ।
गायत्र्यैव वसवो गृहिणः । एकादशाक्षरा त्रिष्टुब् एकादश रुद्राः ।
त्रिष्टुभैव रुद्रा गृहिणः । द्वादशाक्षरा जगती द्वादशादित्याः ।
जगत्यैवादित्या गृहिणः । अनुष्टुभौव विश्वे देवाः । सवनैर्
इन्द्राग्नी । स य एवम् एतान् देवानां गृहान् वेद गृही भवति
विन्दते गृहान् ॥
यो वै देवानां तृप्तीर् वेद तृप्यत्य् आत्मना तृप्यत्य् अस्य प्रजा ॥ २८० ॥१

Footnotes:
१ र ॥ २६ ॥ (wait, 26, yes! Previous was 25).

Section 5 (bottom):
Left:
तद् उ ह स्माहेयपिस् सौमापस् स वाद्य यजेत स वान्यं
याजयेद् यो यथा महति तीर्थे सिकते गा असंबाधमानास्

१.२८५ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ७५
क्षरा त्रिष्टुब् एकादश रुद्राः । रुद्राणां त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनम् ।
तत् ते माध्यंदिने सवने छन्दस्स्व् अक्षरमक्षरम् अनुसंबाधमानास्
संतृप्यन्ति । द्वादशाक्षरा जगती द्वादशादित्याः । आदित्यानां
जागतं तृतीयसवनम् । तत् ते तृतीयसवने छन्दस्स्व् अक्षरमक्षरम्
अनुसंबाधमानास् संतृप्यन्ति । अनुष्टुर्भैव विश्वे देवाः । सवनैर्
इन्द्राग्नी । स य एवम् एतां देवानां तृप्तीर् वेद तृप्यत्य् आत्मना
तृप्यन्त्य् अस्य प्रजा ॥ २८१ ॥¹
१२ ॥ ३७ ॥
यद् यत्र ह वा एवंविद् यजत एवं विद्वान् याजयति न हैव
तस्य देवा ईशते । यत् तन् नाना गच्छेयुर् यदि च ह भक्षयि-
ष्यन्तो भवन्ति यदि च नाथ हैव गच्छन्ति । यद् इह शुद्धिर्¹
भवति भक्षय

[ ७६ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.२८८ ]
सर्वाणि छन्दांस्य् उवाच बृहतीं पशून् इति । या वा अनुष्टुप् आरुणिना सत्ययज्ञं पौलुषे यत् स्तुता गायत्री भवति स्तूयते
सा बृहती । चतुष्पात्सु वा एषा पशुष्व्प्रहितेषु बृहत्य् अभवत् । त्रिष्टुब् अस्तुता जगती कथं तास् सर्वास् संपद्य माध्यंदिनं
यज्ञम् इति । यो ह्य् एव पशुमान् भवति तं यज्ञ उपनमति । सवनम् उद्यच्छन्तीति । तद् ध न प्रत्युवाच । तेन हैनं जिगाय ।
स्वर्गं लोकम् इति । बृहती ह्य् एव स्वर्गो लोकः ॥ स यत् प्रत्यवक्ष्यद् यस्माद् ब्राह्मणश् च वैश्यश् च क्षत्रियम्
अथ ह संगमन् शैभिस सत्ययज्ञं पौलुषिं पप्रच्छाचार्येण प्रहित अधस्ताद् उपासाते अश्वो यद् अस्याद्याच् अभवताम् अथो यद्
एवैतद् द्वादशाक्षरं पदम् इति ॥ २८५ ॥१२
१ कोशेषु ॰ना॰ ६ ? एवं कोशेषु १० कोशेषु ॰वेदत
२ कोशेषु ॰ना ७ कोशेषु म ११ यलश ॰स्कुर्यात्सम् र व
३ य कोशे रलवश केशे ८ य व ॰स्कृत्यांसम् र ॰स्कुत्यांसम् ॰स्कृत्यासिम्
४ यरलश ॰चा लश ॰स्कुत्यांसम् १२ र ।। ४१ ।।
५ ? य ह्यद् ९ यलश अविदत्
छन्दांसि यद् इमान् लोकान् व्यभजन्तेमम् एव लोकं एव गायत्रीं पुनरुद् उपपल्यायत । ताम् अब्रवीद् यत् ते प्रदानं⁴
गायत्र्य् अभजतान्तरिक्षं त्रिष्टुब् अमुं जगती । ब्रह्म वै गायत्री प्रादां किम् उ न्व् एवेछसीति । सर्वम् एव म आत्मानं प्रयच्छेल्य्
क्षत्रं त्रिष्टुब् विड् जगती । सेयं त्रिष्टुब् अस्मिन्न् अन्तरिक्षे अब्रवीत् । अथ किम् उ मे⁵ भविष्यतीति । समानं नावू अन्नाद्यं
नालनेतुपादनेनारारण्यत१ । सेमां गायत्रीं प्राङ् अभ्यविध्यत् । भविष्यति पुरस् त्वा धास्य इति । तथेति । तां पुरो ऽधत्त ।
ताम् अभ्यतपत् । तस्या अविभेद् आयतनं म उपहरिष्यत इति । तस्यै सर्वम् आत्मानं प्रायच्छत् । तद् यद् गायत्री सर्वम्
ताम् अब्रवीन् नमस् ते ऽस्तु किंकामा माभिविध्यसीति । आत्मानं प्रायच्छत् तस्माद् ब्राह्मणस् सर्वेणात्मना क्षत्रियम्
प्रदानं मे प्रयच्छेल्य् अब्रवीत् । तस्यै द्वे अष्टाक्षरे पदे प्रायच्छत् । अभ्येति⁶ । अथो यज् जगती न सर्वम् इत्यात्मानं प्रायच्छत् तस्माद्
सामूं जगतीम् उपपल्यायत । ताम् अभ्यविध्यत् । ताम् अभ्य- उ क्षत्रात् विड् अपक्रामम् इव चरति । यांयाम् एव तां गायत्री
तपत् । तस्या अविभेद् आयतनं म उपहरिष्यत इति । ताम् च जगती च संप्रत्यच्छतां सैवैषा बृहत्य् अभवत् । तस्माद् बृहत्यै
अब्रवीन् नमस् ते ऽस्तु किंकामा माभिविध्यसीति । प्रदानं त्रीणि चाष्टाक्षराणि पदानि द्वादशाक्षरं च । सैषा गायत्री प्रथमतौ⁷
मे प्रयच्छेत्य् अब्रवीत् । तस्यै द्वादशाक्षरं पदं प्रायच्छत् । सेमाम् युज्यते उच्चा ते जातम् अन्धसा इति । एषा पुरोहितावसाने ।
विन्दते पुरोधां वा पुरोधाग्रानं वा या एवं वेद ॥ २८६ ॥८
१ ? एवं कोशेषु (यरव नालनेतुं॰) ४ कोशेषु नास्ति ७ कोशेषु प्रथमो
२ श अध्य॰ ५ कोशेषु म ८ कोशेषु ॰ध॰
३ यलश अप॰ ६ कोशेषु श्यू ९ र ।। ४२ ।।
अथ बृहत्य् अथ त्रिष्टुप् । तद् एतद् ब्रह्मणा च क्षत्रेण चोभ- ते ह स्म निमेषमात्रम् अभिसंपततः । तानीमानि छन्दांस्य् अब्रु-
यतो ऽन्नाद्यं परिगृहीतम् । ब्रह्मणा च ह वा एनं क्षत्रेण चोभ- वन् सोमम् आहराम यज्ञं तनवामहा इति । सा जगती प्रथमो-
यतो ऽन्नाद्यं परिगृहीतम् उपतिष्ठते य एवं वेद । तस्माद् ब्राह्मणे- दपतद् ओजिष्ठा बलिष्ठा भूयिष्ठा वीर्यवत्तमा मन्यमाना । तस्यै²
न क्षत्रियाय न द्रोग्धव्यं न क्षत्रियेण ब्राह्मणाय । समानं ह्य् एन- परेतायै सोमपालास् त्रीण्य् अक्षराण्यू अविन्दन्त । सैकाक्षरा
योर् अन्नाद्यम् । तस्माद् यद् ब्राह्मणो महद् इव गच्छति क्षत्रि- पुनर् आगच्छद् दीक्षां च पशूंश् चाहजन्ती । तस्माद् य एव
यम् एव स तस्यान्नाद्यस्य द्वितीयं गोप्तारम् इच्छते । यत् पशुमान् भवति तं दीक्षोपनमति ॥
क्षत्रियो ब्राह्मणम् उ एव । विन्दते क्षत्रियं भर्तारं य एवं वेद ॥ अथ त्रिष्टुब् उदपतत्³ । तस्यै परेतायै सोमपाला एकम् अक्षरम्
चतुरक्षराणि ह वा अग्रे छन्दांस्य् आसुर् अयज्ञवाहानि । अथ अविन्दन्त । सा व्यक्षरा पुनर् आगच्छत् तपश् च दक्षिणाश्
हेन्द्रस्य त्रिविष्टपे सोम आस । तं हाग्नयो गन्धर्वा जुगुपुर् एत एव चाहजन्ती । तस्मात् त्रिष्टुभो लोके दक्षिणा नीयन्ते । तस्माद्
धिष्ण्याः । त उ एवाशीविषाः । स हिरण्मय्योः कुड्योर्¹ आस । उ तम् एव तपस् तप्यमानं मन्यन्ते—॥ २८७ ॥४
१ र कुशोर लश कुण्योर् २ रव ते स्यै ३ रव उदपतत्
४ र ।। ४३ ।।
—यो ददत् ॥ तद् एतद् आहुर् धीतम् इव वै तृतीयसवनम् । मुखेन हि तद्
अथ गायत्र्य् उदपतत् । ताम् अनुष्टुम् माता प्रत्यन्वैक्षत । आहरद् इति । सा सोमम् आहृत्याब्रवीद् इमे इतरे छन्दसी आ
तस्मान् माता पुत्रं जनं यन्तं प्रत्यन्वीक्षेत जीवन्न् आहरन्न् वा अहम् इमं सोमम् अहार्षम् एतं यज्ञं तनवा इति । ते
आगच्छेदिति । सा नानैव हस्ताभ्यां सवने समग्रूहाद् इमानि अब्रूतां विवृहे वा आवं स्वो न तस्मा अलम् इति । सैतद् गायत्री
चानयोर् अक्षराणि मुखेनैकं सवनं सह सर्वेणैव यज्ञेनागच्छत् । प्रातःसवनम् उपयुञ्जानाब्रवीद् अहं वा इदं वक्ष्यामीति । तद्

Here is the complete, line-by-line transcription of the page in Devanagari Markdown, following the exact layout of the printed page:

१.२९२ ] जैमिनीयाब्राह्मणम् [ ७७
अवहत् । तत् समस्थापयत् । तस्माद् गायत्रं प्रातस्सवनम् इत्य् त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनम् इत्य् आख्यायते ॥
आख्यायते ॥ सैतत् तृतीयसवनम् उपायुङ्क्त । तस्यै तृचेन कृतम् आसीत् ।
सैतं माध्यंदिनं सवनम् उपायुङ्क्त । तस्यै तृचेन कृतम् आसीत् । अथ जगती हीयमानामन्वत । साब्रवीद् अप्य् अहम् ऐमीति ।
अथ त्रिष्टुब् धीयमानामन्वत । साब्रवीद् अप्य् अहम् ऐमीति । अपीहीत्य् अब्रवीत् । अहं ते वक्ष्यामि त्वं तु ब्रुवाणेति । ताम्
अपीहीत्य् अब्रवीत् । अहं ते वक्ष्यामि त्वं तु ब्रुवाणेति । तां एकनाक्षरेणोपपरैत् । सैतज् जगती द्वादशाक्षरा भूत्वा तृतीयसव-
त्रिभिर् अक्षरैर् उपपर

[७८ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.२९६ ]

बृहद्रथन्तरे पक्षौ वामदेव्यम् आत्मा यज्ञायज्ञीयं पुच्छम्। स
यावद् अर्क्यवता महाव्रतवताव्रन्द्धे तावद् अवरुन्द्धे य एवं वेद ॥
अथो हैषाधुर्व्यैव कॢप्तिः । आयुर् वै गायत्रं विश्वायु रथन्तरं
समायुर् वामदेव्यं सर्वायुर बृहद् अल्पायुर यज्ञायज्ञीयम् ।
आयुष्मन्तो ह भवन्त्य् एनया तुष्टुवानाः ॥
अथो हास्यैतान्य् एव पञ्च ज्योतींषीद्धान्य् एषु लोकेषु दीप्यन्ते
ऽग्निः पृथिव्यां वायुर् अन्तरिक्ष आदित्यो दिवि चन्द्रमा नक्षत्रेषु
विद्युद् अप्सु । अग्निर् एव रथन्तरस्य वायुर् वामदेव्यस्यादित्यो
बृहतश् चन्द्रमा गायत्रस्य विद्युद् यज्ञायज्ञीयस्य । आपो हि
यज्ञायज्ञीयम् । एताम्य् अस्य पञ्च ज्योतींषीद्धान्य् एषु लोकेषु
दीप्यन्ते य एवं वेद ॥ २९२ ॥२
[L12

१.२९८ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ७९
बृहद्रथन्तरे वा असृज्येताम् । तद् अनु पशवो ऽसृज्यन्त ।
ये राथन्तरा आसन् रथन्तरं ते ऽन्वसृज्यन्त ये$^१$ बार्हता बृहत्
ते । ते ये राथन्तराः पशवस् त आद्या अथ ये बार्हतास् त
ऽत्तारः । तद् यद् रथन्तरस्यर्चैवापरिष्टाद्भूय प्रस्तौति तस्माद्
राथन्तराः पशवो ऽस्थिप्रतिष्ठाना आद्याः । अथ यस्माद् बृहतस्
स्तोभेन परिष्टाद्भूय प्रस्तौति तस्माद् बार्हताः पशवो मांसप्रति-
ष्ठाना अत्तारः । अत्तुर हास्य सतो बह्व् आद्यं भवत्य् आस्माद्
अत्ता वीरो जायते य एवं वेद ॥
बृहद्रथन्तरे वै मध्यतः प्रजासु गर्भान् धत्तः । तस्माद् यज्ञायज्ञी-
येनैवान्तस्ते$^२$ प्रजनयतः । तद् यद् अष्टाक्षरेण प्रथमस्या ऋचः
प्रस्तौत्य् अष्टाशफांस् ते पशून् गर्भान् धत्तः । यद् द्व्यक्षरेणो-
त्तरयोर् द्विपदस तेन । तद् यद् एवंविदो यज्ञायज्ञीयम् अन्ततः
क्रियते जन्मैव तत् । प्रैव तेन जनयति । तस्माद् यज्ञायज्ञीयस्य
स्तोत्रे वरं दद्यात् । यथा पुत्रे जाते वरं ददाति तथा । तद्धै धि
यजमानस्य जन्म । अथ या एता अपः पत्न्य् उपप्रवर्तयति या
एव तन्न वस्तेर् भिद्यमानस्यापो यन्ति ता एव ताः । अथो अन्नं वा
आपः । यद् एव जाताय्यो ऽन्नाद्यं प्रतिधीयते तद् एवैतत् ।
तद् उ वाङ्निधनं भवति । तस्माद् उ कुमारो जायमान एव
वाचम् अभिव्याहरति ॥ २९७ ॥$^५$
१ कोषेषु नास्ति ३ कोषेषु एवंविधि ५ र ॥ ५३ ॥
२ य ˚वान्तरतः इ ल व श ˚वान्तरः ४ कोषेषु यद्
बृहद्रथन्तरे वा असृज्येताम् । ते समाननिधने असृज्येताम्
अन्तर्निधने वा बहिर्निधने वा । ते अब्रूताम् आजिम् अनयोर्
निधनयोर् अयावेति । तथेति । ते आजिम् ऐताम् । तद् बृहद् उद्-
जयत् । तद् रथन्तरं हीयमानम् अमन्यत । तद् अब्रवीन् मिथुने
ऽन्ते सानुपूर्वं मे योगं प्रयच्छेति । तथेति । तद् अस्य मिथुनम्
अभवत् । तस्मा एतं पूर्वं योगं प्रायच्छद् एतं पूर्वाङ्गम् । पूर्वाङ्गो
ह वै रथन्तरस्य योगो ऽपराङ्गो बृहतो असे इति है रथन्तरस्य
हस् इति बृहतः । न हैते अहर्निधने सत्यनिधने । सत्यं ह वा
एतयोर् निधनम् । तस्माद् उभयसाम्ना यजमान आ सायम् एव
यजेत । उभयम् एव बृहद्रथन्तरे आप्ते । स तमिति । उभे
हैवास्य बृहद्रथन्तरे आप्ते भवतः ॥
तद् आहुर् अन्तर्निधने३ बृहद्रथन्तरे बहिर्निधने३ इति । उभयम्
इति ब्रूयाद् अन्तर्निधने च बहिर्निधने चेति । इदं वै
रथन्तरम् अदो बृहत् । तयोर् इदम् एवान्तरिक्षं निधनम् । तेना-
न्तर्निधने । अथ यत् परेण दिवम् अन्तरिक्षं मन्यन्त एवं परेण
पृथिवीम् आपस् तेनो बहिर्निधने इति ॥
तद् आहुर् बृहद्रथन्तरयोर् अन्तर् वामदेव्यं३ वामदेव्ये ऽन्तर्
बृहद्रथन्तरे३ इति । उभयम् इति ब्रूयाद् बृहद्रथन्तरयोर् अन्तर्
वामदेव्यं वामदेव्ये ऽन्तर् बृहद्रथन्तरे इति । इदं वै रथन्तरम्
अदो बृहत् । इदम् एवान्तरिक्षं वामदेव्यम् । तेन बृहद्रथन्तरयोर्
वामदेव्यम् । अथ यत् परेण दिवम् अन्तरिक्षं मन्यन्त एवं परेण
पृथिवीम् आपस् तेनो वामदेव्यं तेन बृहद्रथन्तरे इति ॥ २९८ ॥$^४$
१ य र व समासम्ना समान लक्ष समासमान- तथा च ताण्ड्यमहाब्राह्मणे १२.३.२१ अस् इति वै राथन्तरं रूपं हस् इति बार्हतम् ॥ ३ य लक्ष नास्ति
२ ? य नास्ति । र व स्ख् ल श रस्त्वां । ४ य ॥ खण्डम् ॥ र ॥ ५४ ॥

[ ८० ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.३०२ ]
'प्रजापतिर् यस्माद् योनेः प्रजा असृजत सो ऽल्वेलायद्
एव । स दीप्यमानो भ्राजमानो ऽतिष्ठत् । सो ऽवेद् अस्ति न्वा
अन्तर् इति¹ । स देवान् अब्रवीद् अस्ति वा इदम् ²अन्तर् इतस्³
सृजध्वम् इति । सो ऽग्निर् गायत्र्या स्वारण्य् असृजतेन्द्रस्
त्रिष्टुभा निधनवन्ति विश्वे देवा जगत्यैळानि प्रजापतिर् अनुष्टुभ-
र्क्समानि । तद् यद् गायत्रं स्वारम् आग्नेयं तद् देवतया यत्
त्रैष्टुभं निधनवद् ऐन्द्रं तद् देवतया यज् जागतम् ऐळं वैश्वदेवं
तद् देवतया यद् आनुष्टुभम् ऋक्समं प्राजापत्यं तद् देवतया ॥
तद् उ ह स्माहेयपिस् सौमापो न बृहद्रथन्तरे यज्ञं कल्पयतः ।
उभे वै ते अन्तर्निधने वा बहिर्निधने वा । स्वार

१.३०६ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ८१
अथैतेभ्यस् त्रिभ्यो रूपेभ्यो मध्यंदिनान् नेयाद् अन्धस्वतो
मरुत्वतः प्रत्नवतः । अन्नं वा अन्धो वीर्यं मरुत्सत् स्वर्गो लोकः
प्रत्नः । यद् अन्धस्वत इयाद् अन्नाद्यात् तद् ईयात् । यन्
मरुत्वत इयाद् वीर्यात् तद् ईयात् । यत् प्रत्नवत इयात् स्वर्गात्
तल् लोकाद् ईयात् । स यण् एतेषां सर्वेषाम् अवकाशं न विन्देन्
मरुत्वत एव नेयात् । वीर्यं वै मरुत्वतः । वीर्येण वै कर्म क्रियते
वीर्येण सर्वम् अभ्यश्नुते । तस्मान् मरुत्वत एव नेयाद् इति ॥
अथैतां स्वरेण गायत्रीम् अभ्यारोहति । प्राणस् स्वरः । प्राणेनैवैतत्
प्राणम् अभ्यारोहति । न वै प्राणः प्राणं हिनस्ति । स यत् स्वरेण
गायत्रीम् अभ्यारोहति प्राणम् एव तत् प्रथमो यज्ञस्य दधाति ।
तस्माद् अयं प्राणः प्रथमो हितः ॥
अथो आग्नेयम् एतद् देवतया यत् स्वारम् । आग्नेयम् एतत्
छन्दो यद् गायत्री । अग्निनेव तद् अग्निम् अभ्यारोहति । अग्निर्
वै पथिकृद् देवतानाम् । येन वै केन चाग्निर् एति पन्थानम् एव
कुर्वन्न् एति । स यत् स्वरेण गायत्रीम् अभ्यारोहत्य् अग्निम् एव
तत् पथिकृतं प्रथमो यज्ञस्य युनक्ति । सो ऽग्निनेव कृतं पन्थानम्
अन्वेति । स ³यथा पथा³ यन्न् एवम् एव स्वस्त्य् अरिष्ट उदचं
समश्नुते य एवं विद्वान् स्वरेण गायत्रीम् अभ्यारोहति ॥ ३०३ ॥⁴
१ ? कोशेषु मरुवतस् २ कोशेषु ईं ३-३ व यथापथा
४ र ॥ ५ ॥
निधनेन द्वितीयेनाभ्यारोहति । इन्द्रो¹ वै निधनम् । इन्द्रो
वै श्रेष्ठी² देवतानाम् । यन्न वै श्रेष्ठी³ ग्रामाग्रं प्रतिपद्यते न वै तत्र
रिष्टिर अस्ति । सो ऽरिष्टस् स्वस्त्य् उदचं समश्नुते य एवं
विद्वान् निधनेन द्वितीयेनाभ्यारोहति ॥
अथो एतौ ह वा आशिषौ देवतानां यद् इन्द्राग्नी । स यथाशिषौ
वहिष्ठौ धूर्वोपयुञ्जीत तादृक् तत् ॥
अथैताम् इळायां बृहतीम् अभ्यारोहति । पशव इळा पशवो
बृहती । पशुभिस् तत् पशून् समाकरोति । भूयो वै पशवः
पशुभिस् समाकृताश् शोभन्त इति ॥
स यन् निधनेनाभ्यारोहेद्—वज्रो वै निधनम्—वज्रं पशुषु विवर्ते-
येत् । स यद् इळाया अवकाशान् न विन्देत् स्वरेणाभ्यारोहेत् ।
प्राणस् स्वरः पशवो बृहती । प्राणम् एव तत् पशुषु दधाति ॥
अथैनत् त्रिणिधनं द्वितीयं भवति । त्रयो वा इमे लोका वज्रा
एते । यन् निधनान्य् एभ्यो लोकेभ्य एतैर् वज्रैस् सर्वं पाप्मानम्
अपहते । अथो हास्यैत एव वज्रा एषु लोकेषु सर्वं पाप्मानम्
अपसेधन्तस् तिष्ठन्ति । अथो त्रीणि यज्ञस्य छिद्राणि । ⁵तद् द्वे
अपि यत् तस्य आयतन एकं भवति⁵ ॥ ३०४ ॥⁶
१ कोशेषु इन्द्रोनिधनं ३ रव यदि ५ र ॥ ६ ॥
२ एवं कोशेषु ४-४ ? एवं कोशेषु
अथैतां स्वरेण त्रिष्टुभम् अभ्यारोहति । प्राणस् स्वरः ।
पुरुषसंमित एष यत् पवमानः । स्वारं पुरस्ताद् भवति स्वारम्
उपरिष्टात् । ताव् इमौ पुरुषस्य प्राणापानौ विपर्यूढौ । ताभ्यां
विष्वग्वि स्वरति¹ ॥
अथ रथन्तरम् । रेतस्सित्किर् एव सा ॥
अथ वामदेव्यं स्वारम् । प्राणो वै स्वरः । अस्मिन्न् एवैतद् रेतसि
सिक्ते प्राणं प्रतिष्ठापयति ॥
अथ नौधसं निधनम् । जन्मैव तत् । प्रैव तेन जनयति ॥
अथ कालेयम् ऐळम् । पशवो वा इळान्नं पशवः । यद् एव
जाताभ्यो ऽन्नाद्यं प्रतिधीयते तद् एवैतत् ॥
अथाथैतस्य पवमानस्य गायत्र्य् उक्तब्राह्मणा ॥
अथैतां स्वरेण ककुभम् अभ्यारोहति । प्राणस् स्वरो विवृहः
ककुप् । विवृह एव तत् प्राणं दधाति । स यन् निधनेनाभ्या-
रोहेद्—वज्रो वै निधनम्—यथोपतापिनं² दण्डेन हन्यात् तादृक्
तत् । अथ यत् स्वरेणाभ्यारोहति प्राणम् एवास्याम् एतद्
दधाति । भिषज्यत्य् एवैनाम् एतेन ॥
अथैतां निधनेनोष्णिहम् अभ्यारोहति । वज्रो वै निधने पशव
उष्णीक् । जीर्णा इवैतर्हि तृतीयसवने पशवो भवन्ति । तस्माज्
जीर्णं पशुम् आहुर् अर्थम् एनेन क्रमितति³ । अथो वज्रेणाभिषज्य
शासने⁴ विकारं⁵ सृजसे⁶ ॥
अथ यन् निधनेन बृहतीं परिचक्षते युवान इवैतर्हि पशवो
भवन्त्य् अजीर्णा इव । तस्माद् युवानं पशुम् आहुर् जीववरणी⁷
र्न इति ॥ ३०५ ॥९
१ ? कोशेषु रस्वरति ४ ? व शासेन ७ ? यव ॰चरणी
२ कोशेषु यथा पितादिनं ५ ? यलश विद्धारं र विकारा ८ ? एवं कोशेषु
३ ? यव कुर्वीतति र क्रमीनति ६ ? व मुंञ्जते ९ र ॥ ७ ॥
अथ तां स्वरेणानुष्टुभम् अभ्यारोहति । प्राणस् स्वरो वाग्
अनुष्टुप् । तद् वै दैव्यं मिथुनं यद् वाक् च प्राणश् च । दैव्यम्
एव तन् मिथुनं दधाति । स यन् निधनेनाभ्यारोहेद्—वज्रो
वै निधनम्—वज्रेण दैव्यं मिथुनं वीयात् । स यदि स्वरस्याव-
काशं न .विन्देद् वाङ् निधनेनाभ्यारोहेत् । वाग् अनुष्टुब् वाङ्
निधनम् । न वै वाग् वाचं हिनस्ति ॥
अथैनन् मध्येनिधनं द्वितीयं भवति । वाग् वा अनुष्टुप् । तद्
वाचो ऽनुष्टुभो मध्येनिधनं भवति । रेतस्सित्किर् एव सा ।
तत् सहिङ्कारं भवति । नाभिर वै हिंकारः । नाभ्यो ह वै धृता
गर्भा अवाचीनबिलेभ्यो नावपद्यन्ते । नाभिधृता¹ ह वै गर्भाः ॥
तस्यैतद् दशाक्षरं मध्येनिधनं भवति । दशाक्षरा विराड् अन्नं
विराट् । एतद् ध वै तद् गर्भा अन्नम् अनश्नन्त उपजीवन्ति ॥
अथैतां स्वरेण जगतीम् अभ्यारोहति । प्राणस् स्वरः । पुरुषसंमित
एष यत् पवमानः । स्वारं पुरस्ताद् भवति स्वारम् उपरिष्टात् ।

[ ८२ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.३१०
ताव् इमौ पुरुषस्य प्राणापानौ विपर्यूढौ। ताभ्यां विश्वाङ्गी¹ स्वरति ॥
अथ यज्ञाज्ञीयम्। रेतसिक्तिर् एव सा ॥
अथ साक्रमश्वं स्वारम्। प्राणो वै स्वरः। अस्मिन्न् एवैतद् रेतसि
सिक्ते प्राणं प्रतिदधाति ॥
अथ सौभरं निधनम्। जन्मैव तत्। प्रैव तेन जनयति ॥
अथ नार्मेधम् ऐळम्। पशवो वा इळाचं पशवः। यद् एव जाता-
भ्यो ऽन्नाद्यं प्रतिधीयते तद् एवैतत् ॥
एवं प्रथमः पर्याय एवं द्वितीय एवं तृतीयः ॥ ३०६ ॥³
१ यलवश °मृता २ °नुता २ य रव विववि लश विश्वसि ३ र ॥ ८ ॥
त्रीणि ह वै निधनानीळा स्वरो निधनम् एव निधनम्।
अथ यद् ऋक्समं स्वारं वाव तन् मन्यन्ते। समाना ह्य् ऋक्स-
मस्य च [स्वारस्य च] जाम्यजामिता। अयं वै लोक इळा

१.३१४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ८३

त्रीणि ह वै यज्ञस्योदराणि गायत्री बृहत्त्य् अनुष्टुप् । अत्र
ह्यू एवोवपन्त्य् अत उद्धरन्ति । तद् उ यथायं मध्येन पुरुषस्
सुहितो वा स्याद् अशनायेद् वा तथा तत् । अथ यथेतराण्य्
अङ्गानि स्थितान्य् एवम् अन्यानि स्तोत्राणि स्थितान्य् एव ॥
चत्वार्यु उ ह वै सामान्यू एकर्चेभ्यो¹ तस्थामानि² बृहद्रथन्तरे
वामदेव्यं यज्ञायज्ञीयम् इति । तानि यत्र क चानुपरीष्ठवेरंस् तानि
तृचेष्व् एव कल्पयेन् नैकर्चेषु । अथ ह वै नैकर्चकल्पी स्यात् ।
अवीर्य इव वा एष यद् एकर्चः । अयं वै लोक एकर्चः ।
अवच्छिन्न इव वा अयम् आभ्यां लोकाभ्याम् ॥
वीर्यंसंतततर इव तृचः । त्रयो वा इमे लोकाः । इमे हि लोकास्
तृचः । अथो वा एकस्माद् वीर्यंवत्तराः ।

भूत्वा मृत्युर अभवत् । संवत्सरो भूत्वा नादस्वत् । न ह दस्यति ता अश्येमाः प्रजास् सृष्ट्वा न समजानत । ता नाम भूत्वात्वनुप्रावि-
य एवं वेद । चन्द्रमा भूत्वार्धमासान् पर्यगृह्णात् । पर्जन्यो भूत्वा शत् । ता एता नाम्ना संजानते ऽसौ वा अयम् अमुष्य पुत्र इति ॥
प्रजानां जनित्रम् अभवत् । यज्ञो भूत्वा देवान् बिभर्ति ॥ स एष वाग्भिद्रोमो य एष तपत्य् एष इन्द्र एष प्रजापतिर् एष
एवंवेदं सर्वम् इत्य् उपासितव्यम् ॥ ३१४ ॥१
१ २ ॥ १६ ॥
१रेतस्यां गायति । रेतो वै रेतस्या । रेतसस् संतत्या अव्य- तद् धैक आहुः कामम् एवाप्य् अन्वहं संवत्सरं रेतस्याम्
वच्छेदाय । अहिंकृतां गायति । वज्रो वै हिंकारः । यद् धिकुर्याद् अहिंकृतां गायेत् । संवत्सरं वै सिक्तम् अभिक्रियते । रेतस
वज्रेण हिंकारेण रेतो विच्छिन्दद्यात् ॥ एवाभिकृत

आभ्रेयम् एवाज्यम् अपिवहेच् छून्ये अमू सवने यात-
याम्नी स्याताम् । यद्य् उ वै समाने यस् समाने यज्ञक्रतौ द्वेधा
जिगांसति विविक्ता इमे रसा यातयामानो भवन्ति । तद् उ तद्
विकृष्टम् उ एव साध्व् एतस्यै नोपपादो⁴ ऽस्ति । तस्मात् ओवा
ओवा इत्य् एव गायेत् ॥
अथो द्वे एव धुरौ मनश् चैव वाक् च । मनसो हि वाक् प्रजा-
यते । सा मनोनेत्रा⁵ वाग् भवति । तन् मनो वाचम् अभिप्राव-
हति । वाग् उ पुनर् मन एवाभिप्रावहति । स यो मनसश् च
वाचश् च स्वरो जायते—॥ ३२० ॥६

Footnotes under Section 320:
१ ? एवं कोशेषु
२ एवं य र व । अन्यत्र °वादो
३ र ॥ २२ ॥
Wait, look at the line:
१ ? एवं कोशेषु २ एवं य र व । अन्यत्र °वादो ३ र ॥ २२ ॥
Wait, where are the footnote marks in the text above?
In section 320:
Left col:
समाहादित्यस्² -> footnote 2: २ एवं य र व । अन्यत्र °वादो

निर्वीधापस्तम्भौ"? Look closely at the start of line 25:
"अथ निर्वीधापस्तम्भौ ।"
Wait, let's look at the letter: 'र्वी' or 'र्बा'? "निर्बाधापस्तम्भौ" or "निर्वीधापस्तम्भौ"?
It looks like "निर्बीधापस्तम्भौ" or "निर्वीधापस्तम्भौ". In line 26: "निर्बीधेत" or "निर्वीधेत"?
Ah: "द्विष्यात् तं मनसा निर्बाधेत" or "निर्बीधेत"? It has an ī-mātrā: "निर्बीधेत" (or निर्वीधेत).
In line 25: "निर्बीधापस्तम्भौ" or "निर्वीधापस्तम्भौ". The dot inside ब or व? In Devanagari here, व and ब are often identical or distinct: look at "पराभवति" (भ), "वाचा" (व), "ब्रह्मवर्चसं" (ब with slash).
Here: "निर्वीधापस्तम्भौ" or "निर्बीधापस्तम्भौ" - wait, there is no slash in the loop, but wait: "निर्बाधापस्तम्भौ"? No, it has an ī-mātrā: निर्बीधापस्तम्भौ / निर्वीधापस्तम्भौ. Actually, in Vedic: nirvīdhāpastambhau / nirb

१.३३२ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ८७
रथन्तरेण स्तोष्यमाणः पृथिवीम् अभिमृशति नमो मात्रे
पृथिव्यै रथन्तर मा मा हिंसीः इति । अथ महिम्नस् संभरति यस्
ते अग्नो महिमा यस् ते अप्सु रथे यस् ते महिमा स्तनयित्नौ य उ ते
वाते यस् ते महिमा तेन संभव रथन्तर द्रविणस्वान् न एधि इति ।
अथ वामदेव्यं पुरस्ताच् छान्तिम् अभिव्याहरति प्रजापतिर् असि
वामदेव्यं ब्रह्मणश् शरणं तन् मा पाहि इति । अथैता अमृतंव्याहृ-
तीर् अभिव्याहरति भूर् भुवस् स्वः ॥ क इदम् उद्गास्यति स इदम्
उद्गास्यति इति । प्रजापतिर् वै कः । तम् एवादाव् आर्त्विज्याया
वृणीते । स य एवं तद् उद्गायति वाचैवास्य कृतं भवत्य् अनृण
आत्मना भवति । अथाम्यनिति । प्राणे वै शान्तिर् अग्निर् वै
बृहद्रथन्तरे । ते प्राणेन शमयति । अथ ये

देवान् सर्वान् लोकान् सर्वान् कामान् आप्नोति ॥
अग्निरू एष यद् रथन्तरम् । अग्निरू वै मृत्युः । स यो ऽन्यत्राक्षरे-
भ्यस् स्तोदिध स एवोद्गाता यजमानं मृत्योरू आस्ये ऽध्यस्यति ।
अथो यो ऽक्षरेषु स्तोद्धि—अन्नम् उ वै स्तोमः—स्तोमेनस्तोमे-
नैव मृत्योर आस्यम् अपिधायैतं मृत्युम् अतितरति । अथो
समुद्र एष यद् रथन्तरम् । अथ यो ऽन्यत्राक्षरेभ्यस् स्तोद्धि
स एवैतं समुद्रं प्रविशति । अथो यो ऽक्षरेषु स्तोद्धि यथा नावा
वा प्लवेन वा द्वीपाद् द्वीपं संक्रमिद् एवम् एवैतं समुद्रम्
अतितरति ॥
स्वर्दृशम् इति निराह । यदा वै स्वर् गच्छत्य् अथामृतो भवति ।
तं सर्वेभ्यो देवेभ्यस् सर्वेभ्यो भूतेभ्यः प्राह स्वर् अयं ब्राह्मणो
ऽगान्न् अमृतो ऽभूद् इति । सर्वे

१.३४१ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ८९

स्तोमी बालाकिस् सायकं जानश्रुतेयम् अन्तेवासिनम् उद्वापयन्
स्वयशे ऽनुव्याजहार । तथा न्वा अयं जानश्रुतेयम् सामागासीद्
यथास्येदानीं रुधिरम् उत्पतिय्यतीति । अथ हाजिनवासिनो
युध्यमानास् सदः प्रपेदुः । तस्य ह दण्डः पतित्वा रुधिरम्
उत्पातयांचकार । स होवाचाथ कथं गायेद् इति । तस्मै हैतद्
उवाच असृक् इत्य् एव न निर्द्योतयेद् धो इत्य् एव गायेत् । नो
ह सर्वं तृतीयसवनं छन्नं गायेत् । यो हैनं छादयन्तं ब्रूयाद् अंध-
क्षन् वा अयम् उद्गातात्मानं च यजमानं चेति तथा हैव स्याद्
इंद्धाम् एव निर्द्योतयेद् ३इंदीमानीति वै पशव्य सन्ति३ ॥
अथैतत् छ्यावाश्वम् । ऐहो वा एहि या इत्य् एषैते४ गायन्ति ।
वाग् एषा वाग् अनुष्टुब् वाच्य् एतद् वाचा प्रतिष्ठितामेति ।
तद् ध तथा गायन्तं ब्रह्मदत्तं चैकितानेयं गळुना आक्षांकायणो
ऽनुव्याज