जैमिनीय ब्राह्मण (सामवेद का प्राचीनतम गूढ़ ब्राह्मण ग्रन्थ - सरस्वती विहार संस्करण)

[ ७६ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.२८८ ]
सर्वाणि छन्दांस्य् उवाच बृहतीं पशून् इति । या वा अनुष्टुप् आरुणिना सत्ययज्ञं पौलुषे यत् स्तुता गायत्री भवति स्तूयते
सा बृहती । चतुष्पात्सु वा एषा पशुष्व्प्रहितेषु बृहत्य् अभवत् । त्रिष्टुब् अस्तुता जगती कथं तास् सर्वास् संपद्य माध्यंदिनं
यज्ञम् इति । यो ह्य् एव पशुमान् भवति तं यज्ञ उपनमति । सवनम् उद्यच्छन्तीति । तद् ध न प्रत्युवाच । तेन हैनं जिगाय ।
स्वर्गं लोकम् इति । बृहती ह्य् एव स्वर्गो लोकः ॥ स यत् प्रत्यवक्ष्यद् यस्माद् ब्राह्मणश् च वैश्यश् च क्षत्रियम्
अथ ह संगमन् शैभिस सत्ययज्ञं पौलुषिं पप्रच्छाचार्येण प्रहित अधस्ताद् उपासाते अश्वो यद् अस्याद्याच् अभवताम् अथो यद्
एवैतद् द्वादशाक्षरं पदम् इति ॥ २८५ ॥१२
१ कोशेषु ॰ना॰ ६ ? एवं कोशेषु १० कोशेषु ॰वेदत
२ कोशेषु ॰ना ७ कोशेषु म ११ यलश ॰स्कुर्यात्सम् र व
३ य कोशे रलवश केशे ८ य व ॰स्कृत्यांसम् र ॰स्कुत्यांसम् ॰स्कृत्यासिम्
४ यरलश ॰चा लश ॰स्कुत्यांसम् १२ र ।। ४१ ।।
५ ? य ह्यद् ९ यलश अविदत्
छन्दांसि यद् इमान् लोकान् व्यभजन्तेमम् एव लोकं एव गायत्रीं पुनरुद् उपपल्यायत । ताम् अब्रवीद् यत् ते प्रदानं⁴
गायत्र्य् अभजतान्तरिक्षं त्रिष्टुब् अमुं जगती । ब्रह्म वै गायत्री प्रादां किम् उ न्व् एवेछसीति । सर्वम् एव म आत्मानं प्रयच्छेल्य्
क्षत्रं त्रिष्टुब् विड् जगती । सेयं त्रिष्टुब् अस्मिन्न् अन्तरिक्षे अब्रवीत् । अथ किम् उ मे⁵ भविष्यतीति । समानं नावू अन्नाद्यं
नालनेतुपादनेनारारण्यत१ । सेमां गायत्रीं प्राङ् अभ्यविध्यत् । भविष्यति पुरस् त्वा धास्य इति । तथेति । तां पुरो ऽधत्त ।
ताम् अभ्यतपत् । तस्या अविभेद् आयतनं म उपहरिष्यत इति । तस्यै सर्वम् आत्मानं प्रायच्छत् । तद् यद् गायत्री सर्वम्
ताम् अब्रवीन् नमस् ते ऽस्तु किंकामा माभिविध्यसीति । आत्मानं प्रायच्छत् तस्माद् ब्राह्मणस् सर्वेणात्मना क्षत्रियम्
प्रदानं मे प्रयच्छेल्य् अब्रवीत् । तस्यै द्वे अष्टाक्षरे पदे प्रायच्छत् । अभ्येति⁶ । अथो यज् जगती न सर्वम् इत्यात्मानं प्रायच्छत् तस्माद्
सामूं जगतीम् उपपल्यायत । ताम् अभ्यविध्यत् । ताम् अभ्य- उ क्षत्रात् विड् अपक्रामम् इव चरति । यांयाम् एव तां गायत्री
तपत् । तस्या अविभेद् आयतनं म उपहरिष्यत इति । ताम् च जगती च संप्रत्यच्छतां सैवैषा बृहत्य् अभवत् । तस्माद् बृहत्यै
अब्रवीन् नमस् ते ऽस्तु किंकामा माभिविध्यसीति । प्रदानं त्रीणि चाष्टाक्षराणि पदानि द्वादशाक्षरं च । सैषा गायत्री प्रथमतौ⁷
मे प्रयच्छेत्य् अब्रवीत् । तस्यै द्वादशाक्षरं पदं प्रायच्छत् । सेमाम् युज्यते उच्चा ते जातम् अन्धसा इति । एषा पुरोहितावसाने ।
विन्दते पुरोधां वा पुरोधाग्रानं वा या एवं वेद ॥ २८६ ॥८
१ ? एवं कोशेषु (यरव नालनेतुं॰) ४ कोशेषु नास्ति ७ कोशेषु प्रथमो
२ श अध्य॰ ५ कोशेषु म ८ कोशेषु ॰ध॰
३ यलश अप॰ ६ कोशेषु श्यू ९ र ।। ४२ ।।
अथ बृहत्य् अथ त्रिष्टुप् । तद् एतद् ब्रह्मणा च क्षत्रेण चोभ- ते ह स्म निमेषमात्रम् अभिसंपततः । तानीमानि छन्दांस्य् अब्रु-
यतो ऽन्नाद्यं परिगृहीतम् । ब्रह्मणा च ह वा एनं क्षत्रेण चोभ- वन् सोमम् आहराम यज्ञं तनवामहा इति । सा जगती प्रथमो-
यतो ऽन्नाद्यं परिगृहीतम् उपतिष्ठते य एवं वेद । तस्माद् ब्राह्मणे- दपतद् ओजिष्ठा बलिष्ठा भूयिष्ठा वीर्यवत्तमा मन्यमाना । तस्यै²
न क्षत्रियाय न द्रोग्धव्यं न क्षत्रियेण ब्राह्मणाय । समानं ह्य् एन- परेतायै सोमपालास् त्रीण्य् अक्षराण्यू अविन्दन्त । सैकाक्षरा
योर् अन्नाद्यम् । तस्माद् यद् ब्राह्मणो महद् इव गच्छति क्षत्रि- पुनर् आगच्छद् दीक्षां च पशूंश् चाहजन्ती । तस्माद् य एव
यम् एव स तस्यान्नाद्यस्य द्वितीयं गोप्तारम् इच्छते । यत् पशुमान् भवति तं दीक्षोपनमति ॥
क्षत्रियो ब्राह्मणम् उ एव । विन्दते क्षत्रियं भर्तारं य एवं वेद ॥ अथ त्रिष्टुब् उदपतत्³ । तस्यै परेतायै सोमपाला एकम् अक्षरम्
चतुरक्षराणि ह वा अग्रे छन्दांस्य् आसुर् अयज्ञवाहानि । अथ अविन्दन्त । सा व्यक्षरा पुनर् आगच्छत् तपश् च दक्षिणाश्
हेन्द्रस्य त्रिविष्टपे सोम आस । तं हाग्नयो गन्धर्वा जुगुपुर् एत एव चाहजन्ती । तस्मात् त्रिष्टुभो लोके दक्षिणा नीयन्ते । तस्माद्
धिष्ण्याः । त उ एवाशीविषाः । स हिरण्मय्योः कुड्योर्¹ आस । उ तम् एव तपस् तप्यमानं मन्यन्ते—॥ २८७ ॥४
१ र कुशोर लश कुण्योर् २ रव ते स्यै ३ रव उदपतत्
४ र ।। ४३ ।।
—यो ददत् ॥ तद् एतद् आहुर् धीतम् इव वै तृतीयसवनम् । मुखेन हि तद्
अथ गायत्र्य् उदपतत् । ताम् अनुष्टुम् माता प्रत्यन्वैक्षत । आहरद् इति । सा सोमम् आहृत्याब्रवीद् इमे इतरे छन्दसी आ
तस्मान् माता पुत्रं जनं यन्तं प्रत्यन्वीक्षेत जीवन्न् आहरन्न् वा अहम् इमं सोमम् अहार्षम् एतं यज्ञं तनवा इति । ते
आगच्छेदिति । सा नानैव हस्ताभ्यां सवने समग्रूहाद् इमानि अब्रूतां विवृहे वा आवं स्वो न तस्मा अलम् इति । सैतद् गायत्री
चानयोर् अक्षराणि मुखेनैकं सवनं सह सर्वेणैव यज्ञेनागच्छत् । प्रातःसवनम् उपयुञ्जानाब्रवीद् अहं वा इदं वक्ष्यामीति । तद्