हितोपदेशः (हिन्दी अनुवाद सहित)
Hitopadesha (with Hindi Translation)
नारायण पण्डित द्वारा
स्रोत: हितोपदेशः (हिन्दी अनुवाद सहित) · चौखम्बा विद्याभवन · 2017 (उद्गम)
‘काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् ।
हितोपदेशः
•
मित्रलाभः
अथ प्रासादपृष्ठे सुखोपविष्टानां राजपुत्राणां पुरस्तात्प्रस्ताव-
क्रमेण स पण्डितोऽब्रवीत्—
फिर राजभवनके ऊपर आनन्दसे बैठे हुए, राजकुमारोंके सामने प्रसंगकी
रीतिसे पंडितजी यों बोले—
‘काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् ।
व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा’ ॥ १ ॥
‘काव्यशास्त्रके विनोदसे बुद्धिमानोंका और द्यूत आदि दुर्व्यसन, नींद अथवा
कलहसे मूर्खोंका समय कटता है ॥ १ ॥
‘तद्भवतां विनोदाय काककूर्मादीनां विचित्रां कथां कथयामि ?’
राजपुत्रैरुक्तम्—‘आर्य ! कथ्यताम् ।’ विष्णुशर्मोवाच—‘शृणुत;
संप्रति मित्रलाभः प्रस्तूयते । यस्यायमाद्यः श्लोकः—
इसलिये आपकी प्रसन्नताके लिये काग, कछुआ आदिकी विचित्र कथा
कहताहूं’ । राजपुत्र बोले—‘हे गुरुजी ! कहिये’ । विष्णुशर्मा बोले—‘सुनिये मैं
अब मित्रलाभ कहता हूं कि जिसका प्रथम वाक्य यह है—
असाधना वित्तहीना बुद्धिमन्तः सुहृत्तमाः ।
साधयन्त्याशु कार्याणि काककूर्ममृगाखुवत्’ ॥ २ ॥
अस्त्र शस्त्र आदि उपायरहित, तथा धनहीन किन्तु बुद्धिमान् और आपसमें
बड़े परम मित्र ( साथी ) काक, कूर्म, मृग और चूहेके समान शीघ्र कार्योंको
सिद्ध कर लेते हैं’ ॥ २ ॥
राजपुत्रा ऊचुः—‘कथमेतत् ?’। विष्णुशर्मा कथयति,—
राजपुत्र बोले—‘यह कहानी कैसी है ?’ । विष्णुशर्मा कहने लगे—
कथा १
[ काग, कछुआ, मृग और चूहेकी कहानी १ ]
‘अस्ति गोदावरीतीरे विशालः शाल्मलीतरुः । तत्र नानादिग्दे-
[ मित्रलाभः १-५ ] व्याधका जाल फैलाकर चुप बैठना १३
शादागत्य रात्रौ पक्षिणो निवसन्ति । अथ कदाचिदवसन्नायां
रात्रावस्ताचलचूडावलम्बिनि भगवति कुमुदिनीनायके चन्द्रमसि
लघुपतनकनामा वायसः प्रबुद्धः कृतान्तमिव द्वितीयमायान्तं
व्याधमपश्यत् । तमवलोक्याचिन्तयत्—'अद्य प्रातरेवानिष्टदर्शनं
जातम् , न जाने किमनभिमतं दर्शयिष्यति ।' इत्युक्त्वा तदनु-
सरणक्रमेण व्याकुलश्चलितः ।
'गोदावरीके तीरपर एक बड़ा सैमरका पेड़ है । वहां अनेक दिशाओंके
देशोंसे आकर रातमें पक्षी बसेरा करते हैं । एक दिन जब थोड़ी रात रह गई
और भगवान् कुमुदिनीके नायक चन्द्रमाने अस्ताचलकी चोटीकी शरण ली तब
लघुपतनक नामक काग जगा और सामनेसे दूसरे यमराजके समान एक
बहेलिएको आते हुए देखा; उसको देखकर सोचने लगा-कि 'आज प्रातःकालही
बुरेका मुख देखा है । मैं नहीं जानता हूं कि क्या बुराई दिखावेगा ।' यह
कहकर उसके पीछे पीछे घबराकर चल पड़ा ।
यतः,—
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ ३ ॥
क्योंकि—सहस्रों शोककी और सैकड़ों भयकी बातें मूर्ख पुरुषको दिन पर
दिन दुःख देती हैं और पण्डितको नहीं ॥ ३ ॥
अन्यच्च, विषयिणामिदमवश्यं कर्तव्यम्,—
और दूसरे-संसारके धंधोंमें लगे हुए मनुष्योंको यह अवश्य करना
चाहिये कि—
उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं महद्भयमुपस्थितम् ।
मरणव्याधिशोकानां किमद्य निपतिष्यति ॥ ४ ॥
नित्य उठतेही बड़ा भय आया ( आनेका संभव है ) ऐसा समझ लेना
चाहिये, क्योंकि मरण आपत्ति और शोक, इनमेंसे न जाने कौनसा भी आ
पड़े ॥ ४ ॥
अथ तेन व्याधेन तण्डुलकणान्विकीर्य जालं विस्तीर्णम् । स
च प्रच्छन्नो भूत्वा स्थितः । तस्मिन्नेव काले चित्रग्रीवनामा कपो-
तराजः सपरिवारो वियति विसर्पंस्तांस्तण्डुलकणानवलोक्या-
१४ हितोपदेशः [ मित्रलाभः ६-
मास। ततः कपोतराजस्तण्डुलकणलुब्धान् कपोतान्प्रत्याह—
'कुतोऽत्र निर्जने वने तण्डुलकणानां संभवः? तन्निरूप्यतां
तावत्। भद्रमिदं न पश्यामि। प्रायेणानेन तण्डुलकणलोभेना-
स्माभिरपि तथा भवितव्यम्,—
फिर इस व्याधने चावलोंकी कनकीको बखेर कर जाल फैलाया और आप
वहां छुप कर बैठ गया। उसी कालमें परिवारसहित आकाशमें उड़ते हुए चित्रग्रीव
नामक कबूतरोंके राजाने चावलोंकी कनकीको देखा. फिर कपोतराज चावलके
लोभी कबूतरोंसे बोला—'इस निर्जन वनमें चावलकी कनकी कहांसे आई ? पहले
इसका निश्चय करो. मैं इसको कल्याणकारी नहीं देखता हूं, अवश्य इन
चावलोंकी कनकीके लोभसे हमारीभी वैसी ही गति हो सकती जैसी कि—
कङ्कणस्य तु लोभेन मग्नः पङ्के सुदुस्तरे।
वृद्धव्याघ्रेण संप्राप्तः पथिकः स मृतो यथा' ॥ ५॥
कंगनके लोभसे गाढ़ी गाढ़ी कीचडमें फँसे हुए एक बटोहीको, बूढे बाघने
पकड़ कर मार डाला' ॥ ५ ॥
कपोता ऊचुः—'कथमेतत् ?'। सोऽब्रवीत्—
कबूतर बोले—'यह कथा कैसे है ?'—वह कहने लगा.
कथा २
[ सुवर्णकंकणधारी बूढ़ा बाघ और मुसाफिरकी कहानी २ ]
'अहमेकदा दक्षिणारण्ये चरन्नपश्यम् । एको वृद्धव्याघ्रः स्नातः
कुशहस्तः सरस्तीरे ब्रूते —'भो भोः पान्थाः ! इदं सुवर्णकङ्कणं गृह्य-
ताम् ।' ततो लोभाकृष्टेन केनचित्पान्थेनालोचितम्—भाग्येनैत-
त्संभवति । किंतुत्वस्मिन्नात्मसंदेहे प्रवृत्तिर्न विधेया ।
'एक समय मैंने दक्षिणके वनमें चलते हुए देखा कि एक बूढ़ा बाघ नहा
धोकर कुशा हाथमें लिये सरोवरके किनारे पर ( बैठा हुआ ) बोला—'ओ
बटोहियो ! यह सुवर्णका कंगन लो'. तब लोभके मारे किसी बटोहीने जीमें
विचारा कि—'यह बात भाग्यसे होती है, परंतु इस आत्माके संदेहमें ( अर्थात
कहीं मर तो न जाऊं ? इस सोचमें ) प्रवृत्ति नहीं करनी चाहिये ।